Shabdakalpadruma 811.257
Śabdakalpadruma 811.257
- Language
- Sanskrit
811.257.1
21
“āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo'nalaḥ
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ ||”)
jalam | somalatopadhiḥ| iti medinī || (asya
vivaraṇaṃ yathā, —
“brahmādayo'sṛjan pūrvvamamṛtaṃ somasaṃjñitam
jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate
eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānanāmākṛtivīryyaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate | tadyathā,
aṃśumān muñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ
dūrvvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ
pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīro'thavānapi
svayamprabho mahāsomo yaścāpi maṇḍalākṛtaḥ
gāyattrastrai ṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śāṅkarastathā
agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ
gāyattrayā tripadā yukto yaścor̤a patirucyate
ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ
sarvveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane
sarvve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate
ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvvopakaraṇaparicārakopeto praśastadeśe triṣṭatamāgārā kārayitvā kṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrttanakṣattreṣu aṃśumantamādāyasvarakhaḍganāṅgatamabhihutamabhihutaṃ cāntarāgāre
kṛtamaṅgalaḥ somamanda hūrṇayitvā vidāryya payo
gṛhṇīyāt sauvarṇa pātre 'ñjalimātraṃ tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayaṃstata upaspṛśya śeṣamapsu vasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgayato'bhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet
rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ
āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathañcana saṃviśet
sāyaṃ vā bhuktavān mṛtaśāntiḥ kuśanyaśayāṃ
kṛṣṇājinottarāyāṃ mṛdudvipaṇopāsyamānaḥ śayīta
811.257.2
tṛṣito vā śotodakamāttrāṃ pibettataḥ prātarutthāyopasṛṣṭaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭā
tathaivāsīta | tasya jīrṇe some charddiṣprapadyate
tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśtraṃ chardditavataḥ sāyaṃ
śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret | tatastṛtīyo'hani
kṛmivyāmiśramatisāryyate sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairmuñcaḥ śuddhatanurbhavati tataḥ
sāyaṃ strātasya pūrvvavadeva kṣīraṃ vitaret | caumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayeta tataścaturthe'hani tasya śvayathurutpadyate | tataḥ sarvvāṅgebhyaḥ
kṛmayo niṣkrāmanti tadahaśca śayyāyāṃ pāṃśubhirvakīryyamāśvaḥ śayota | tataḥ sāyaṃ pūrvvavadeva
kṣīraṃ vitaret | evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarttata kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitarettataḥ
saptame'hani nirmmāṃsacchāgasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigṛhādevocchasiti | tadahaśca kṣīreṇa sukho
ṣṇana pariṣicya tilamadhukacandanānulepanaṃdahaṃ
payaḥ pāyayet | tato'ṣṭame'hani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candrādigvagādhaṃ payaḥ pāyayitvā
pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya caumāstṛtāyāṃ śāyayettato māṃsamāpyāyyate tvakcāvadalati | dantanakharomāṇi cāsya patanti| tasya navamadivasāt prabhṛtyuttailābhyaṅgaḥ somavallakaṣāyapariṣekaḥ | tato daśame'hanyetadeva vitarettato'sya
tvaksthiratāmupaiti | evamekādaśadvādaśayodhrderbhataḥ tata trayodaśāt prabhṛti somavallakaṣāyapariṣekaḥ | evamāṣor̤aśādahaṃsa tataḥ saptadaśāṣṭādaśayorddivasayorha mamā jāyante śikhariṇaḥ
snigdhavajjravaidūryyasphaṭikanikāśāḥ samāḥ sthirāḥ
sañchinnāḥ | tadā prabhṛti cānnameḥ māṣisaktukhaiḥ
kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcaviṃśatiriti
811.257.3
tato'sya dantācchādanebhyaḥ ṣaṭviṃśatkālaṃ payasā
tato'sya nakhā jāyante vidrumendragopasaṃtavaruṇādityābhāśāḥ sthirāḥ snigdhā ṛcakṣasamyāḥ
keśāśca jāyante tvak ca nīlotpalātasīpuṣyavedūryyaprakāśā | arhaśca sāmān keśān vāpayet vāpayitvā cośīracandanahastitalakalkaiḥ
śiraḥ pradihyāt payasā vā strāpayet
tato'syānantaraṃ saptāccāt keśā jāyante
bhamarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ strigdhāstataḥ strirācāt prathamaparicarānnivāryya suhṛdaṃ jitvā punarevāntaḥ praviśet | tato'sya balātailamabhyaṅgārthe'vacāryyam | yavapiṣṭamudvarttanārthe | sukhoṣṇaśca
payaḥ pariṣekārthaṃ | ajakarṇakaṣāyamutsādanāthai
sauśīraṃ kṛpodakaṃ srānārthe | candanamanulepanārthe
cāmalakarasa-vimiśrāścāsya yūpaśūṣavikalpāḥ
kṣīramamuktasikathaṃ kṛśrātilabhavacāraṇārthe | evaṃ
daśarātraṃ tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare
vatteta | tatastṛtīye parisare sthitokurkajākhvānasamyadaśarātramāsīta | kiñcidātapapavanān vā
seveta punaścāntaḥ praviśet | na cātmānamādarśaṣu
vā viroceta rūpaśālilāt tato'nyaddaśarātraṃ
krodhādīn pariharedevaṃ sarvvavāsupayogaḥ
viśeṣatastu vakṣyopratānanupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ | teṣāntu prasāpramarhacaturyamuddiṣṭaḥ
aṃśumantaṃ sauvarṇe pāttre 'bhihuyadyāt | candramasaṃ rājate cobhayyāṣṭagubhamekaikaigramavāvyemānanvevamanupraviśati| śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye
vā rocite vā carmaṇi vitate śuddhavarjaṃ vibhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ | tataścaturthe māsi
paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ brajediti
oṣadhīnāmpatiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ
811.257.4
daśavarṣasahastrāṇi navān dhārayate tanum
nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nākramaiva ca
tasyālamayuḥkṣapaṇe samarthāśca bhavanti hi
bhadrāṇāṃ hastivarṣāṇāṃ prasūtānāmanekaśaḥ
kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati
kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurunapi
yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ
kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ
sāṅgopāṅgāṃśca nikhilām vedāṃnvindati tattvataḥ
caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat
sarvveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca
ekaikaṃ jāyate pattraṃ somasyāharahastadā
śukulasya paurṇamāsyāntu bhavet pañcadaśacchadaḥ
śīyate pattramekaikaṃ divase divase punaḥ
kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi satā bhavati kevalā
aṃśumānānnyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ
kadalyākāra kandastu suñjavāṃścāgnagacchadaḥ
candramāḥ kanakābhāso jale carati savvadā
garur̤āmṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurī
sarpaṇirjīvasaṅgayo tī kṛpābhāvavalikhinī
tayā'srmaimaṇḍalaiścitrairvicitrā iva bhānti te
sarvva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ
kṣīravantastathāvantaṃ patraṃ maunāviṣaiḥ smṛtāḥ
himavatsarvvade sahye mahendre malayai tathā
śrīparvvate devagirau girau devasahe tathā
pāriyātre ca vindhye ca devasunde hade tathā
uttareṇa vitastāyāḥ prahradā ye mahīdharāḥ
pañca teṣāmadho madhye sindhunāmā mahānadaḥ
taṭhṭhoyairhetu vāteśca sṛṣṭavānnagasattamaḥ
kāśmīreṣu sarī divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam
gāyatrādyaṃṅgulaiḥ pāṇḍuro jāgataḥ śāhurastathā
811.257.5
atra saṃñcarate cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ
na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ
bhaiṣajavaṃ viṣañcāpi brāhmaṇavadvidhavasthā ||”
iti suśrute cikitsitasthāne ekonaviṃśatamo'dhyāyaḥ || || “somanābhauṣadhirājaḥ pañcadaśaparṇaḥ sa soma dūva hīyate varddhate ca |” iti
carake cikitsāsthāne prathame'dhyāye || || || )
śivaḥ | dīdhitiḥ | ityādikoṣoktaḥ | divyauṣadhiḥ
somalatādṛsaḥ | iti hemacandraḥ || (yathā,manuḥ
3
811.257.p1
“mukhyāni payaḥ somo māṃsaṃ yaccānupākṛtam
akṣāralavaṇañcaiva prakṛtyā havirucyate ||”)
amṛtam| parvvataviśeṣaḥ | iti kecit
candrasya vivaraṇaṃ tathā | sa ca vāyukoṇastrīvaiśyajātisattvaguṇalavaṇarasamūrddhāśaronakṣatrasamu
dvāpāmadhipatiḥ | iti vṛhajjātakādayaḥ
ekahastapramāṇaśarīraḥ | khetavastraparidhānaḥ
śuklavarṇaḥ | dakṣiṇahastavaradaḥ | gadāyuktavāmahastaḥ | daśāśvaḥ | khetapadmasthaḥ | umādhidaivataḥ | jalapratyadhidaivataḥ | sūryyābhimukhaḥ
yathā,—
“sāmudraṃ veśyamātreyaṃ hastamātraṃ sitāmbaram
khetaṃ dvibāhuṃ varadaṃ dakṣiṇe sagadetaram
daśāśvaṃ śvetapadmasthaṃ vicintyomādhidaivatam
jalapratyadhidevañca sūryyāsyāmaṅgitaṃ tathā ||”
tasyotpattyādivyathā,—
ṛṣaya ūcuḥ
“somaḥ pitṛṇāmadhipaḥ kathaṃ śāstraviśārada
tadvaṃśe ke tu rājāno babhūvuḥ kīrttivarddhanāḥ
sūta uvāca
ādito brahmaṇā pūrvvamabhiḥ sargavidhau purā
anuttamaṃ nāma tapaḥ sṛṣṭyarthaṃ taptavān prabhuḥ
sadānandakaraṃ brahma jagataḥ kṣemanāyakam
brahmaviṣṇukaṃrudvāṇāmabhyantaramatīndriyam
śāntisvacchātmasamasadguṇastanayaṃ viduḥ
māhātmāmāśrayo viprāḥ paramānandakārakam
tasmādudyāmaliḥ śārmamamayā tamadhiṣṭhitaḥ
brahma prajāpatiṃ tasmāt somo'bhavaddibhuḥ
paya susrāva netrābhyāṃ dhāma taccākṣuṣaṃ caro
dīpayan viśvamakhilaṃ jyotsnayā sacarācaram
taddiśo jagṭahurddhāntaṃ khotpattau sṛṣṭayecchayā
garbhī bhūtodare tāsāmākhito'bdagatatrayam
tāsāmābhūdvayaṃ garbhamaśaktā dhāraṇe tataḥ
samādāyātha taṅgarbhamabījasya catarmukhaḥ
yuvāgamakarodbrahmā sarvvāyudhadharaṃ varam
syandane'tha sahasrāśve vedarūpiṇmayai prabhuḥ
āropya lokamanayaddyāloyaṃ sa pitāmahaḥ
tato brahmarṣibhiḥ proktamaktattvā'bho bhavatyayam
ṛbhirbhidevagandharvvairauṣadhībhistathaiva ca
tuṣṭuvuḥ somadevatyairbrahmādyā mantrasaṃyataiḥ
stūyamānasa tasyābhūdadhiko maṇḍalaśca yaḥ
tejovitānādvabhavadbhūvi divyauṣadhogaṇaḥ
taddotirādhikā tasmādbhāvī bhavati sarvvadā
tenauṣadhīśaḥ somo'bhūt vijegaścādhipogyate
vedadhāmā rasaścāpi yaditaṃ candramaṇḍalam
kṣīyate varddhate caiva śukla kṛṣṇe ca sarvvadā
tato viṃśattathā sapta dakṣaḥ prācetaso dadau
rūpalāvaṇyasaṃyuktāstasmai kanyāḥ suvarcasaḥ ||”
api ca
maddātapā uvāca
“brahmaṇo mānasaḥ putraḥ atrirnāma mahātapāḥ
tasya putro'bhavat somo dacajāmāhatāṃ gataḥ
saptaviṃśatiryāḥ kanyā dākṣāyaṇyaḥ prakīrttitāḥ
somapatryo'pi mānyāstāstāsāṃ vyehā tu
rohiṇī
tāmeva ramate somaḥ netaśa iti śuśruma
itarāḥ procurāgavya candrasyāsamataṃ pituḥ
datco'pyasakṛdāgatya tamuvāca sa nākarot
samatāṃ so'pi taṃ dakṣaḥ kṣayāpāmarhito bhava
evamuktaḥ kṣayaṃ somo pagamahannaśāmataḥ
devā manuṣyāḥ paśavo naṣṭe some saborudhaḥ
kṣoṇābhavaṃstadā sarvvī oṣadhaya viśeśataḥ
kṣayaṃ gacchadbhiratyarthamodhadhībhiḥ surarṣabhāḥ
mūleṣu vauṣadhāṃ somaḥ sthita ityucurātarāḥ
teṣāṃ cintābhavattīvrā viṣṇava śaraṇaṃ yayuḥ
bhagavānāha tān sarvvānmūtaṃ kiṃ kriyate mayā
taṃ cāhurdeva dakṣeṇa śaptaḥ somo vināśitaḥ
tānuvāca tadā devo madhyatāṃ kalasodadhiḥ
oṣadhyaḥ sarvvato devāḥ prakṣipyāmbudhu saṃyataiḥ
evamuktā tato devān dadhyau rudraṃ hariḥ svayam
brahmāṇaśca tathā dakṣo vāsukiṃ netrakāraṇam
te sarvva tatra sañcitā mamandhurbrahmasāttvikam
tasmin mathite jātaḥ punaḥ somo mahodate
yo'sau celaṅgasaṃkho vai deve'smin puruṣaḥ paraḥ
sa eva somo mantavyo dehināṃ jīvasaṃjakaḥ
paricchavā sa mūrttintu pṛthak somnāṃ prapedivān
tamevaṃ devamanujāḥ oṣadhremāya devatāḥ
upajīvanti dṛṣṭāśca tathaivauṣadhayaḥ prabhum
śaṅkarakhena sakalaṃ dadhāra girasā tadā
tadālikā bhavandyāpo viśrambhusiraso kṣataḥ
tasya brahmā dadau protaḥ paurṇamāsītithiṃ prabhuḥ
tasmātsupīṣayedrājan tamartha pratipādayet
sa cākṣārāraśca bhavet tasya jñānaṃ prayacchati
kāntiṃ puṣṭiśca rājendra dhanaṃ dhānyacca kevalam ||”
811.257.p2
iti vārāhe somotpattiraṅkhyanāmādhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit