Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 91.3.p1

Śabdakalpadruma 91.3.p1

Language
Sanskrit

91.3.p1

145
“yatnena bhojayecchāddhe bahucaṃ vedapāragam
śākhāntagamathādhvaryyuṃ chandogañca samāptikam ||”)
yajñabhedaḥ
antikaḥ
śākhākaṇṭaḥ, puṃ, (śākhāyāṃ kaṇṭo yasya |) kṣudrovṛkṣaḥ
śākhānagaraṃ, klī, (śākheva nagaram |) mūlanagarādanyat puram
mūlanagaraṃ 2 sannihitasya janaughasya sthānāya mūlanagarasya samīpe'ṅge vā yadanyat puraṃ nagarāntaraṃ
kriyate tat śākhānagaraṃ mūlanagarasya tadaṅgasrānīyasya śākheva | abhivyakti ramaṇamaṇḍana
syādabhivyakti ramaṇaṃ śākhānagaramityapi | iti
trikāṇḍaśeṣaḥ
api ca | yathā, śabdaratnāvalyām
“ārabdhaṃ mūlanagarādaparaṃ nagaraṃ hi yat
tadabhivyakti ramaṇaṃ śākhānagaramityapi ||”
śākhāpitaḥ, puṃ, pākipādāśaṅkaladāhaḥ
śākhāpuraṃ, klī, (purasya śākhā abhidhānāt pūrvvanipātaḥ | śākheva puramiti vā |) śākhānagaram | tatparyyāyaḥ | upapuram 2
śākhāmbā, strī, (śākhāyāmambo yasyāḥ |)
vṛkṣāglā
śākhāmṛgaḥ, puṃ, (śākhāyā mṛgaḥ |) vānaraḥ
ityamaraḥ || ( yathā, —
“muktāphalāya kariṇīṃ hariṇaṃ palāya
siṃhaṃ nihanti bhujavikramalūpranāya
kā notirautiriyatī raghuvaṃśavora !
śākhāmṛge jarati yastava bāṇamokṣaḥ ||”
śākhārūḍhaḥ, puṃ, svaśākhāṃ parityajya śākhāntarādhyayanakarttā | tatparyyāyaḥ | anyaśākhakaḥ 2
śākhārathyā, strī, ṣor̤aśahastapraśastyathāḥ | yathā, —
“dhanurbhi caiva catvāri śākhārakhyāstu nimnitāḥ
trikarācoparasthāstu dvikarāeparattakāḥ ||”
śākhālaḥ, puṃ, (śākhāṃ lāti āśrayatīti | lā +
kaḥ |) vānoravṛkṣaḥ
śākhāśiphā, strī, (śākhāyāḥ śiphā |) vaṭādonāṃ śākhāsambandhiśiphā
nāmūnā iti
khyātā | tarormūlādārabhya adhaḥ yāvat gatā
latāguṅgacchādiḥ | iti bharataḥ || tatparyyāyaḥ
avarohaḥ 2
śākhī, [n ] puṃ, (śākhāstyasyeti | śākhā +
iniḥ |) vṛkṣaḥ
ityudbhaṭaḥ |)
vedaḥ | suvṛkṣāvyajanaḥ
rājabhedaḥ
śākhoṭaḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ
syāor̤ā iti
bhāṣā || tatparyyāyaḥ | piśācadruḥ 2 pītaphalaḥ 3 karkaśacchadaḥ 4
bhūtavṛkṣaḥ 5 sakaṭaḥ 6 akṣadharaḥ 7
gavākṣī 8 tṛkāvāsaḥ 6 rukṣapatraḥ 10 pītaḥ 11 keśirogihā 12 cauranāśanaḥ 13 | asya guṇāḥ | tiktatvam
uṣṇatvam | pittakāritvam | vātahāritvañca
“śākhoṭaḥ pītaphalako bhūtāvāsaḥ kharacchadaḥ
śākhoṭo raktapittārśovātaśleṣmānivārajit ||”
śākhāḥ,
śāṅkaraṃ,
śāṅkaraḥ,
śāṅkariḥ,
śāṅkano,
śākhaḥ,
śāṅkhikaḥ,
śāṅguṣṭhā,
śāṭaḥ,
śāṭakaḥ,
śāṭikā,
śāṭo,
śātyāyanaṃ,
trirvikalpa ityanena kalpāntaraniṣedhāt gobhiloyamantreṣi prātyāyanahomo na yuktaḥ | kintu
yattatsamagramahāvyāhṛtibhiścatasṛbhiḥ prāyaścittahomo yuktaḥ | vicāradaṇḍasta go'pyevam
prāśyāyanahomasya samūlatve'pi prāklalparoyatvam | iti tidhyāditattvam
śāvyāyanaḥ,
śāṭhyaṃ,
śāḍa, śṛ ṅa ślāghe
śāddalaḥ,
śārṇaṃ,
śāṇaḥ,
śāṇājīvaḥ,
śāṇiḥ,
śāṇitaḥ,
śāṇī,
śāśīraṃ,
śāṇḍilyaḥ,
śātaṃ,
śātaḥ,
śātakumbhaṃ,
śāṅgalaḥ
“drutaśātakumbhanibhamaṃśukantato
vapurarddhamañjanavapuṣaḥ payasi ||”)
dhustūraḥ| raśmaśaraḥ
yataḥ rasatāmeti tadastinu sañcāryādeḥ sthitiva
na viruddhā| yañcāsmin sukhābhāvo'pyuktastasya
vaiṣayikasukhaparatvānna virodhaḥ | uktaṃ hi
“yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣor̤aśīṃ kalām
sarvākāramahaṅkārarahitatvaṃ vrajanti cet
atnāntarbhāvamarhanti dayāvīrādayastadā |”
ādiśabdāt dharmmavīradānavīradevatāviṣayaratiprabhṛtayaḥ | tatra devatāviṣayā ratiryathā,—
“kadā vārāṇasyāmisa suradhunaurodhasi vasan
vasānaḥ kaupīnaṃ śirasi nidadhāno'ñjalipuṭam
aye gaurīnātha tripurahara śambho trinayana
prabhodeti krośannimiṣamiva neṣyāmi divasān ||”