Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 1

Vācaspatya 1

Language
Sanskrit

Contents

1.1.1

ṭaṅkaparimāṇe na0
kāyarūpasaṃyama pu0 pāta0 sūtrādukte dhyānaviśeṣarūpe saṃyama
bhede sa ca tatra savistaraṃ phalasahito darśito yathā
“kāyarūpasaṃyamāttadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥprakāśāsaṃyoge'ntarddhānam” sū0
kāyavalana na0 kāyeopavvalyate ācchādyate'nena vala–ṣṭato
karaṇe lyuṭ | kavace varmaṇi hārā0
kāvya pu0 bhārateākte dasyuprabhrabhede tadutpattikathādi bhā0 śā0
1350 yathā
“niṣādyāṃ kṣatriyājjātaḥ kṣatradharmmānupālakaḥ | kāyavyo nāma naiṣādirdasyutvāt siddhimapravān | āraṇye
śāyaṃ pūrvvāhṇe mṛgayannathakopitā | vividhaiśca mṛgajātīnāṃ
meṣādānāñca kovidaḥ | sarvvakālamadreyaśśaḥ pāriyāttracaraḥ sadā | dharmmiṣṭhaḥ sarvvabhūtānāmavyogheṣpṛdvatāyudhaḥ
adhyanekaśatā senā eka eva jigāya saḥ | sahasvāthvabadhiro mahāragyeṣvapyapūjayat | madhumāṃsairbhukphalairannairumrāvacarairapi | satkṛtya bhojayāmāsa mānyān paricacāra
ca | āraṇyakān pravrajitān brāhmaṇān paryupūjayat
api tebhyo mṛgān hatvā nināya satataṃ vane | ye'kāśca
pratiruddhāṃnta dasyuto jagamaṅguyā | teṣāmāśravya geheṣu
kṛtya eva sa gacchati | bahūni ca sahasrāṇi yāmaśīle'nivarttire | nirbhayāṃddhāni dasyūnāṃ niranukrośavarttinām
dasyavaḥ ūcuḥ | hahūta daiśakāścattaḥ prājñaḥ śaro dṛḍhavrataḥ | śamaśībhava no mukhyaḥ sarvveṣāmeva saṅgataḥ | yathā
yathā vakṣyasinaḥ kariṣyāmastathā tathā | pālayāsmān
yathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā | kāyavya uvāca
mā badhīsta' striyaṃ bhīru' mā śiśu' mā tapasvinam
nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balāt striyaḥ
sarvvathā strī na hantavyā sarvvasattveṣu kenacit | nivvanyu

1.1.2

brāhmaṇaṃ khamti yo'vyaṅga tadarthanaḥ | satyañca nābhiyantavyaṃ
dārāmannañca mā jrayāḥ | pūjyate yattra devāśca pitaro'tithayastathā | sarvvabhūteṣvapi ca vai brāhmaṇo mokṣamarhati
kārṣyā copacitisteṣāṃ sarvvasrgāpa yā bhavet | yasya
hyete samraruṣṭā manyanti parābhavam | na tasya triṣu
lokeṣu trātā bhavati kaścana | yo brāhmaṇān parivadeddhialpakāpi rocayet | sūyyodaya iva dhvāntaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ | raṅgena madyaghātīma prasahyāhvayāta saṅgaraḥ | yo ye
māṃ na praśākhyuryathākāmābhidhāvatā | f
kicito dasyavo na hya
kāyavyūha
śarīreṇa yogāditarāṇi nirātmakānītyevaṃ prāpte pratipadyate
pradīpavad veśa iti | yathā pade. eko'nekapradīpabhāvamāpadyate vikāraśaktiyogāt, evameko'pi san vidvāneśvaryyayogādanekabhāvamāpadya sarvvāṇi śarīrāṇyāviśati | kutaḥ !
tathā hi darśayati śāstramekasyānekabhāvam ‘sa ekadhā bhavati
tridhā bhavati pañcadhā saptadhetyādi’ | naitaddāruyantropamābhyupagame'vakalpate nāpi jīvāntarāveśe | na ca nirātmakānāṃ śarīrāṇāṃ pravṛttiḥ sambhavati | yaccātmamanasorbhedānupapatteranekaśarīrayogaḥsambhava iti naiṣa doṣaḥ ekamano'nuvṛttīni samanaskānyevāparāṇi śarīrāṇi satyasaṅkalpatvāt srakṣyati | sṛṣṭeṣu ca teṣūpādhibhedādāmano'pi
bhedenādhiṣṭhātṛtvaṃ yokṣyate | eṣaiva ca yogaśāstreṣu yogināmanekaśarīrayogaprakriyā' bhā0
yathā ca paraśarīre cittasyāveśastathā pāta0 sū0bhāṣyayoḥ
darśitaṃ yathā
‘bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ’ pāta0 sū0
“lolābhratasya manaso'pratiṣṭhasya śarīre karmāśayavaśādbandhaḥ

1.1.3

pratiṣṭhetyarthaḥ tasya karmaṇobandhakāraṇasya śaithilyaṃ samādhibalādbhavati pracārasaṃvedanañca cittasya samādhijameva, karmabandhacayāt svacittasya pracārasaṃvedanācca yogī cittaṃ
svaśarīrānniṣkṛṣya śarīrāntareṣu niḥkṣipati niḥkṣiptaṃ cittaccendriyāṇyanupatanti yathā madhukararājānaṃ makṣikā utpatantamanūtpatanti, niviśamānamaniviśante tathendriyāṇi paraśarīrāveśe cittamanuvidhīyante” iti vyāsabhā0
kāyasampad strī 6ta0 | “rūpalāvaṇyabalavajra saṃhananatvāni
kāyasampadaḥ” pāta0 sūtrokte rūpalāvaṇyādau | “tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampaddharmmānabhighātaśca” pāta0sū0
vyākhyātamidamaiśvaryyaśabde tañca 1551 pṛ0dṛśyam
kāyastha pu0 kāyeṣu sarvvabhūtapiṇḍeṣu tiṣṭhati antaryāmi
tayā sthā-ka 0ta0| 1paramātmani medi0| yathā ca sarvva
śarīreṣa kadhidhātṛtayāsya sthitirathā janāmodhinātmano
idānīntanānām yadyapi brātyakṣatriyāṇāṃ kṣatriyatattvāśaucabhāgitvamucitaṃ tathāpi manunā “śanakaistu kriyālopādimāḥ syuḥ kṣatriyajātayaḥ | vṛṣalatvaṃ gatā loke
brāhmaṇādarśanena ca” iti śūdratvaprāptiṃ prati kriyālopasya
vedānadhyayanasya ca hetutāyā 'uktaiḥ idānīntanānāmabhyāsajñānena vṛṣaladharmatvaprāptaprā akṛtaprāyaścittakakriyāṇāmupanayanādirahityena śūdradharmmaprāptaprā māsāśaucavyavahāro
nānupapannaḥ | raghunandanena mahābhaviṣyavacanātkriyāṇāmapi kalau śūdravacchokeḥ śūdratulyatayā māsāśaucavyavahārasya yuktatvāt gatānugatikanyāyādeva tathā cāra ityanumīyate | brātyaprāyaścittantu mitā0 āpastambenoktaṃ yathā
“yasya prapitāmahādernānusmaryyate upayanaṃ tasya dvādaśa

1.1.4

varṣāṇi laukikaṃ brahmacaryyam”| eteṣāñca bahukālādhibrātyatvaṃ, yato manunā “brāhmaṇebhyaśca rājanyāt brātyāt
nicchavireva ca | naṭaśca karaṇaścaiva khaso dravir̤a eva ca”
iti brātyakṣattrādeva teṣāmutapattirukteḥ bahukālapatitasāvitrokeṣvapi prāguktāpastambavacanena prāyaścittasya
vidhānāt tathā prāyaścittācaraṇe ca upanayanādyadhikāritā
bhavitumarhatyeva kintu varṇasaṅkarajātibhedarūpakaraṇasya na
tathātvaṃ tannirṇayasya vaṃśaparamparāpsattvābhāve dughaṭaeva
“śūdravadvarṇasaṅkarāḥ” iti kṛteḥ teṣāṃ śūdradharmātideśāt,
teṣāṃ māsāśaucādyācāradarśanāt tadanyeṣāmapi vrātyakṣatriyarūpakaraṇānāṃ tathaivācāra iti gamyate
karaṇaśabde udā0 | tajjātistriyāṃ saṃyogopadhatvāt ṭāp
puṃyoge tu ṅīṣ | kāryyastulyatayā syā-karaṇe ghañarthe
ka iṃta0 ṭāp | 3harītakyo bhede0 4 dhātrīvṛkṣe jaṭā0
5 kākolyāṃ bharataḥ 6 elādvaye 7tulasyāñca rājani0
kāyasthai ryya na0 iṃta0 | rasāyanādinā deharūpaṇḍasya sthiratāyām kāyasya bahukālasthāyitāyām sādhanañca sarvva 0
saṃ0 | “apare māheśvarāḥ parameśvaratādātmāvādino'pi
piṇḍasthairye sarvvābhimatā jīvanmuktiḥ setsyatītyāsthāya
piṇḍasthairyopāyaṃ pāradādiparśvedanīyaṃ rasameva saṅgirante”
ityupakramya darśitaṃ raseśvaraśabde vistareṇa vakṣyate
kāyākāśasambandhasaṃyama pu0 pāta0 sūtrādyukto saṃyamapāpādo karmāṇi | “adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivā'vidhānataḥ | paradāropasevā ca kāyikaṃ trividhaṃ smṛtam”
ti0ta0 dayavidhapāpakīrttane vākyo0 | “manasā tu kṛtaṃ
karmma manasaivopanāte | vācā vācā kṛtaṃ karma kāyenaiva tu
kāyikam” sā0bhā0dhṛtā smṛtiḥ

1.1.5

kāyikā strī kāyena tadvyāpāreṇa nirvṛttā ṭhak

1.7

balīvarddādikāyapariśramasādhye vṛddhibhede | “dohyavāhyakarmabhṛtā
kāyikā samudā hṛtā” vyāsaḥ | mūladhanāvirodhena
pratyahamadhamarṇeyaiyapaṇapādādirūpāyāṃ 2vṛddhau ca | “kāyāvirodhinī śaśvat paṇapādādyā tu kāyikā” nāradaḥ
ṛṇādānaśabde vivṛtiḥ
kāra pu0 ka-karttari ghañ | 1kriyāyām 2yatne “sakāramānāna
kāṣā” ityādi māghaḥ| “sakārāḥ sayatnāḥ sotsāhāḥ” malli0
karaṇe ghañ | 3bale | kasya sukhasyāraḥ prārthanam | 4ratau
viśvaḥ ka-hiṃsāyāṃ bhāve ghañ | 5vadhe dhātūnāmanekārthatvāt
īṣicaye | karmaṇi ghañ

1.8

pūjopahāre balo | kaṃ sukhamṛcchatyanena ṝ-karaṇe ghañ iṃta0

1.10

patnau kaṃ sukhaṃ
nirvvattayati kattari vyaṇa

Linked texts (2)