Vacaspatya 12.6
Vācaspatya 12.6
- Language
- Sanskrit
12.6.1
kāsarogayukte tri0
kāśipa pu0 kāśīn deśān tatkhyapurīṃ yā pāti pā-ka
1 kāśideśādhipe divodāsādau kāśīnāthe 2 mahādeve ca
kāśināthādayo'pyatra | “suvarvvavammoṇasumeya kāśipaṃ
vapuṣṭamārthaṃ varayāṃpracakrire”
kāśipurī strī kāśideśe purī karmma 0 vā | kāśyām svanāmakhyātapurībhede | “sametaṃ pārthivaṃ chatra kāśipuryyā svayaṃvare” bhā0ānu0 168a0 | kāśinagaryyādayo'pyatra strī
kāśirāja pu0 kāśīnāṃ janapadānāṃ rājā ṭacmā0
kāśideśādhipe | tahūśādhipāsa kālabhedena yadyapi bahakvastathāpi kāśināma rūpeṇa tadanvayena tatra kāśīpurīkaraṇāt tadanvayajasyeva tadadhipatyaṃ prathitaṃ tadetat
harivaṃ 30 a0 vaśitaṃ yathā
“kāśestu kāśyorājan puttro dīrghatapāstathā ! babhūva dīghaitapaso vidvān dhanvantariḥ sutaḥ | dhanvantarestu tanayaḥ
ketumāniti viśrutataḥ | adya ketumataḥ pattro vidvān bhīmarathaḥ smṛtaḥ | divodāsa dūti khyātaḥ sarvvarakṣaḥ praṇāśanaḥ
etasminneva kāle tu purīṃ vārāṇasoṃ nṛpaḥ | śūnyāṃ niveśayāmāsa kṣamako nāma rākṣasaḥ | praptāhi sā matimatā
nikumbhena mahātmanā | śūnyā varṣasahasraṃ vai bharvātyeti
narādhipa ! | tasyāntu gamramāṇāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ
viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat | bhadraśra ṇaṭasya
pantrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām | svāyaḥ niveśayāmāsa
divodāsaḥ prajeśvaraḥ | divodāsasya pattrastu vīro rājā
pratarddanaḥ | prataīnasya patrau dvau vatso bhārgava eva ca
alarko rājaputtrastu rājā sarvva tamān bhuvi | hehayasya
tu dāyādyaṃ hṛtavān ye mahīpatiḥ | ājahve pitṛdāyāyaṃ divodāsakṛtaṃ balāt | bhadraśreṇyasya puttreṇa durha mena
12.6.2
mahātmanā | divodāsena bāleti kṛṣyā sa visarjitaḥ
aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suno bhīmarathasya vai | tena puttreṣu
bāleṣu prahṛtaṃ tasya bhārata | vairasyāntaṃ mahārāja !
cakruneṣa viśrutastataḥ | alarkaḥ kāśirājastu babhūvarūḥ
madhyahaṅkaraḥ | ṣaṣṭiṃ varṣasahastrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca
tasyāsītsumahadrājyaṃ rūpayauvanaśālinaḥ | yuvā rūpeṇa
sampanna āsīt kāśikuloddahaḥ | lopāmudrāprasādena paramāyuravāpa saḥ | vayaso'nte mahābāhurjaghne kṣemakarākṣasam | ramyāṃ niveśayāmāsa purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ”
tathāpi divodāsasyaiva tathātvam sarvvatra prathitaṃ sahi
devān pṛthivyā niṣkāsya vārāṇasyāṃ rājyaṃ cakāreti
kāśīkha044a0 vyaśitaṃ yathā “gateṣu deveṣvatheṣu pṛthivyāḥ
pṛthivīpatiḥ | cakāra rājyaṃ nihand divodāsaḥ pratāpavān | vidhāya rājadhānīṃ sa vārāṇasyāṃ suniścalām'
ityupakramya tadrājyaṃ vaśitaṃ tam “divodāsasya tasyaivaṃ kāśyāṃ
rājyaṃ praśāsataḥ| yātamekadinaprāyaṃ śaratāmayutāṅgika m”
tatra tasya bahukālarājyakaraṇāt tathātvam “kāśirājaṃ
divodāsam” suśru0| “dvāpare tu dīrghajihvāsurāṃga rūpabheda
stañcāmnā prasiddhaḥ “dīrghajihvastu kauravya ! ya uktodānavarṣabhaḥ | kāśirājaḥ sa vikhyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthavīpatiḥ” bhā0śrā067a0 | tasyāsuraṃga mayatvāt viṣṇu
prati dveṣo yathā hariva061a0 | “kauśalyāḥ kāśirājasya
ṭagārgyādhipatistathā” ityupakramya“ tamanvayurjarāsandhaṃ viddhipannojanāīnam” ityuktam | sa ca ambikādīnāṃ
pitā | “vicitravīryo'thauvāha kāśirājasute kramāt
svayaṃvarādupānīte savvikāmbālike ubhe” bhāga0 6,22,
28 | sa ca nāmnā kāśirājaye'pi kāśipta rāsīt
12.6.3
“atha kāśipaterbhāyyāḥ kanyāstriyo'psararopamāḥ
guhyāya sahitā rājan dṛṣṭavānā vai svayaṃvaram” bhā0
śrā0 1030 | “evamuktā mahīpālān kāśirājasya
vīryyavān” tatraivokteḥ “dhṛṣṭaketuśca kitānaḥ kāśirājaśca
vīryyavān” gītā | kāśipatyādayo'pyatra
kāśiṣṇu tri0 kāśa-vā0 ṣṇānū | prakāśaśīne | “kāśiṣṇunā kanakavargāvibhūṣaṇena” bhāga0 4,10,6,
kāśī strī kāśate kāśa-ina striyāṃ ṅīp | kāśa
śina-ac gaurā0 ṅīṣ | asivaruṇāpomadhyavarttinyāṃ
svanāmakhyātāyāṃ śivapuryyām | tanniharuktādikārśīkha0
“nirvāṇakāśanādyatna kāśoti prathitā purī | avimuktāṃ
mahākṣetre na mukte śambhu nā kvacit | dhāneya rni
rune'narghyaṃ jātaṃ jāmbūnadaṃ svayam | punaḥ svardhunitoyena hīreṇa yadi saṅgatam | cakrapuṣkariṇītīrtha
prāyeṇa śreyasāṃpadam | tataḥ śreṣṭhataraṃ śambhomaṇimayavasabhūṣaṇām | ānandakānane tasminyavasato śivālabhyeta | prāgeva muktiḥ saṃsiddhā gaṅgā-saṅgāttato'dhikā
yadāprabhṛti sā gaṅgā maṇikaṇyo samāgatā | tadāprabhṛti tat kṣetraṃ duṣprāpaṃ tridaśairapi | kṛtvā karmāṇyanekāni kalyāṇītarāṇi ca | tāni caṇāt saṅghattyiātha kāśīsaṃstho'mṛto bhavet | tasya vedāntavedyasya
nididhyāsanato vinā | vinā sāṅgena yogena kāśyāṃ
saṃstho'mṛto bhavet | karmmanirmūlanakṛtā vinā jñānena
kutrāpi ! | śaśamauliprasādena kāśyāṃ saṃstho'mṛtībhavet
12.6.4
yatnato'yatnato vāpi kālāt tyaktvā kalevaram | tārakasyopadeśena kāśīsaṃstho'mṛtī bhavet | anekajanmasaṃsiddhairbrahmajño'pi prāktanairguṇaiḥ | asisaṃbhedayogena kāśīsaṃstho'mṛtī bhavet | dehatyāgo'tna vai dānaṃ dehatyāgo'tna vai tapaḥ | dehatyāgo'tna vai yogaḥ kāśyāṃ nirvāṇasaukhyakṛt | prāyostaravakṣāṃ kāśyāmapi duṣkṛtānapi
yāyāt svaṃ helayā tyaktvā tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
mahendrāgnisamā devā dṛṣṭvā muktipayonmukhān | santrāṃn
sarveśamālokya rakṣāñcakruḥ purā puraḥ | asiṅgahyāsirūpāñca pāpisaṅghatikhaṇḍanīm | duṣṭapraveśaṃ sanvāmāṃ
bhunī devā vinirmamuḥ | varaṇāñca vyadhustatva kṣetravighna
nivāriṇīm | duṣṭantasya pravṛtteśca nivṛttikaraṇī surāḥ
dacaṇottaradigbhāge hyatvāsiṃ varaṇāṃ surāḥ | kṣetrasya
mokṣaniḥśreṇaracāṃ nirvṛ timāyayuḥ | kṣetrasya paścāddigbhāge taṃ dehalivināyakam | kṣetraṃ vatrāpārayāmāsa rattāthe
śaśiśekharaḥ | anujñātapraveśānāṃ vighne śyena kṛpāvatām | te praveśaṃ prayacchanti nānyeṣāṃ hi kadācana”
atnārthe prācīnetihāsasudmā māhātmyādikamuktaṃ yathā-“evaṃ kāśyāṃ praviśyāpi pāpī dhammīnupaṅgataḥ | na
kṣetraphalamāpnoti bahirbhavati tatkṣaṇāt | tasmādvighneśvarāṅgeva kāśīvāse'tva kāraṇam | asiśca varaṇā yatva
kṣetraracākṛtī kṛte | vārāṇasīti vikhyātā tadārabhya
mahāmune ! | aseśca varaṇāyāśca saṅgamaṃ prāpya kāśikā
vārāṇasīha karuṇāmayadibyamūrttistṛkṣasya yatva tu tanuṃ
tanubhṛt sukhena | vighna gaṅgamaṃhasi yat sahasā praviśya rūpeṇa tāṃ vitanutāpadavīndadhāti | jāto mṛto
12.6.5
bahuṣu tīrthavareṣu re tvaṃ janto ! na jāta tava śāntirabhūrdhvamaddhya | vārāṇasīti ghaṭatīha mṛto'mṛtatvaṃ prāpyādhunā
bhama balāt suraśāsanaḥ syāḥ | anyatva tīrthasalile
patito dvijanmā devādiyāsamayate na tathā tu kāśyām
cittaṃ yadatna patitaḥ punarutthitaṃ na prāpnoti putrakaśajo'pi
kimapyajanmā | saiṣā purī saṃsṛtirūpapārāvārasya pāraṃ
puruṣaḥ purāriḥ | yasyāṃ paraṃ pauruṣamarthamicchan siddhiṃ
nayet pauraparamparāsaḥ | tīrthāntarāṇi manujaḥ parito'vagāhya hitvā tanuṃ kaluṣitāṃ, divi daivataṃ syāt
vārāṇasīparisare tu visṛjya dehaṃ sandehabhāgbhavati dehalavāptaye'pi | vārāṇasī śamavaśaukaraṇādṛte'pi yogādayogijanatā'janatāpayantī | tattārakaṃ śravaṇagocaratāṃ
nayantī tadbrahma darśayati yena punarbhavī na | vārāṇasīparisare tanumiṣṭadātvīṃ dhammārthasaukhyanilayāmatha
hā visṛjya | dṛṣṭaṃ ghaṭaṃ kimapi hṛttarogbhinādhyalābho'stu sūkṣmamapi no yadavāpa śūnyam | āḥ kāśirāsijanatā nanu vañcitābhūdbhālevilocanavatā vanitā'rddhabhājā | ādāya yat sukṛtabhājanaśiṣṭadehaṃ nirvāṇamātmamavaparyyatā'mburbhu | vārāṇasī sphuradasīmaguṇaikabhūmiyaṃstyiāṃstanubhṛtaḥ śaśabhṛtprabhāvāt
sarva galagaṃraliṇo'kṣiyujo lalāṭe, vāmāṅgaṃ vattatanayo'tanavastato'ntaṃ | ānandakānanamidaṃ sukhadaṃ puraiva
tatnāpi cakrasaraṇī maṇikarṇikā| ca | khaḥsindhukulatiraṇoparamāruḍhañcāvaniṣṭhitaḥ kimiva tacca vimuktaye yat
vārāṇasīha caraṇāsikāṃhāriḍāsaṃbhedakhedadamanī dyu
nadīnasakhīḥ | vidyāmurabhiracalāmalamohajalpantā
dṛtnāṃ vihāya kimu koṭitaṃ śūrajanmaḥ | kiṃ vikṣataṃ
12.6.6
tvahaha garbhajamāmabhakṣaṃ kākṣī-dūtakatamantamatār̤anaṃ vā
śambhorudañcaccharayancalabhyakābhyo mūḍhovihāya kimu yāsi
karasthaṛddhim | tīrthāntarāṇi canupāṃśya vahanti sadāḥ
śreyodvayandāya bahu tividaya nayanti | pānāvagāhanavidhānatanuāṅgāścairyārāṇī tu kurute yata mūlanāśam
kāśīparopa: rasare maṇikarṇikāyāṃ tyaktvā tanuṃ tanubhrata
stanumāpnuvanti | bhālevilocanavatīṃ galanīlakaṇṭhoṃ
vāmāī bandhuravadhū tribudhaikarādhyām | jñātvā prabhāvamatulaṃ maṇikarṇikāyā yat pradgalantyajati cāmuci prayagandhi | khātvāyabodhabhavasā sahasā militvā kalpāntareṣvapi sa naiva pṛthaktvameti | rāgāditoṣaparimūtasamokṣuśīkāḥ kāśīpurīmatulāṃḍhavyamahāprabhāyām | ye
kalpayanti paratīrthasamāṃ samannāse pāpino na khalu taiḥ
paribhāṣaṇoyam | vārāṇasīṃ śaṅkarapriyarājadhānīṃ
tyaktvā kuto vrajasi mūr̤ha ! digantareṣu | prāpyāpyajādyasusabhāṃ sthiramokṣalakṣmīṃ lakṣmīṃ svabhāvacapalāṃ kimu
kāmayethāḥ?| vidyādhanāni sadanāni gajāśvabhūtyā cancandanāni vanitāsu nitāntaramyāḥ| svarge'pyagamyaraha nodadmabhāji puṃsi vārāṇaso laghulabhā'sulabhā visuktiḥ| dhālā dhṛtāni tulayā tulanāmavaituṃ vaikuṇṭhasusvabhuvanāni ca kāśikā ca| tābhyuddyayurlaghutayā nyavi yaṃ gurutvāt tasthau purodda puruṣārthacatuṣṭayasya| kāśīpurīmavivasan hi naro'maro'pi
kṣārodyamāṇa iva mānapradahaikakaṣṭaḥ| nānopasargaja
nisargajaduḥkhabhāre karmāpanutya sa viśet parameśadhāmni !
sthirāpāyaṃ kāyaṃ jananamaraṇākleganilayaṃ vihāyāsyāṃ
kāśyāmaṅgaru parigṛhlīta na kṛtaḥ| vapustejoḍūpaṃ
12.6.7
sthiratarapadānandasadanaṃ vimūḍho'sau jantuḥ sphuṭitamiya
kāśyāṃ vinimayan| aho lokaḥ śokaṃ kimiha sahate
kana kṛtadhīrvipaddhāraiḥ sārrniyatanidhanairrdhisatavanaiḥ
citau satyāṃ kāśyāṃ kathayasi śivo yatra nivane
śrutau kiñciddhyaḥ praviśati na yenodaradarīm| kāśiyāsini jane vanecare kṣitipabhujyapi samorabhojane| svairacāriṇi jitendriye'pyajo kāśivāsipuruṣe viśiṣṭatā nāstīha
duṣkṛtakṛtāṃ sukṛtātmanāṃ yā kācidviśeṣagatiranarutā| hi
kāgaśrām| bījāni karmmajanitāni yahūparādyāṃ
nāṅkurayanti haradṛgjvalitāni teṣām| maśakā
masakā vakāḥ śukāḥ kūrmāvaṅgāya vṛkāḥ sajambukāḥ
turagoragavānarā naga girije ! kāśisratāḥ gatāstvatāḥ| varudrakurudvākṣaphaṇīndrabhūṣaṇā tripuṇḍra candrāīdharā
dharāṅgatāḥ| nirantaraṃ kāśinivāsino janā girīndraje ! pāriṣadā matā mama| yāvanta eva nivasanti ca
antavo'tra kāśyāṃ jalasthalacarābhapajambukādyāḥ
tāvanta eva madanadyaharūddephādehāvasānamadhigamya mayi
praviṣṭāḥ| ye tu varyayavo rudrā divi ! devi ! prakīrttitāḥ
bātepayo'ntarikṣe ye ye bhuvyanyeṣavaḥ priye !| rudrā daśa
haśa prācyāvācīpratyagudaksthitāḥ| ūrddhadikasthāsa ye
rudrāḥ paṭhyante vedavādibhiḥ| kāryakhyātāḥ ṣar̤akṣāṇi
ye rudrā vyacibhūtale| tatsarvaivyodhikāḥ kāśyāṃ
janavo rudrarūpiṇaḥ| rudrāvāsastataḥ proktamavimuktaṃ
ghaṭodbhava ! | tasmādabhyarcya kāśīsthān varṣāntu yakṣaitadānamān| bhaṅgayevarabuddhyā ca rudrākṣophalabhāk naraḥ
śmaśabdena śavaḥ proktaḥ śānaṃ śayanamucyate| niryanti
śmaśrānāddhvaṃ sune ! śabdārthakovidāḥ| mahāntyapi ca
12.6.8
bhūtāni pralaye samupasthite | śerate'va śavā bhatvā śmaśānantu tato mahat| apsu bhūrhya laye layaṃ vrajedāpaśrovaivadamopakarndare| mātārrmani mahāntamapāhagromni saṃhvayati vai sadāgatiḥ| vyoma cāpi layametyahaṅkṛtau sāpi
ṣor̤aśavikārasaṃyutā| līyate mahati vrījasaṃjñake srā
mahān prakṛtimadhyago bhavet| sā guṇalayamayī ca
nirguṇa' taṃ pumāṃsamavaguhya tiṣṭhati| pañcaviṃśatitamaḥ paraḥ
pumān dehagehapatireṣa jīvakaḥ| prākṛtaḥ pralaya eṣa ucyate
saṃśayānarhārudravarjitaḥ| kālamūrttiratha tasya puruṣa'
helayā kalayatīśvaraḥ paraḥ| sa vai mahāviṣṇu ritīyyate budhairasa vai mahādevaudāharanti| mo'ntādi
madhyaḥ parivarjitaḥ śivaḥ sa śrīpatiḥ so'pi hi pārvatīpatiḥ| dainandine'tha pralaye vibhūkhakoṭīṃ samutkṣipya
purīṃ haraḥ svām| vibhartti saṃvattaṃ mahāsthimūṣaṇastāto
hi kāśī kalikālavarjitā| skanda uvāca| vārāṇasīti kāśīti rudrāvāsa iti dvija !| mahāśmaśāna
mityevaṃ proktamānandakānanam| iti devīpuraḥ śrota
devadevena śambhunā| yathā vidhī purā khyātaṃ tathaiva
mayā śrutam'
śakāṃstataḥ pañca viśvanāthaṃ tatobrajet | tato maunaṃ
vimujyāya mantrametamudīrayet | anantaraṅgasya yātreyaṃ
yathāvadyā kṛtā mayā | bhūtānukampiyā śambhuḥ prīyatā
manayā vibhuḥ | imaṃ mantraṃ samuccāryya rūpaṃ vai śaktimaṇḍape | viśvasya yātrāṅgavarṇaṃ niṣpāpaḥ puṇyavānnaraḥ
saṃprāpya vāsaraṃ viṣṇorviṣṇu tīrtheṣu sarvvataḥ | kāśyāṃ
yātrā prayatnena mahāpūtayasambhave | navamyāṃ paścadaśyāṃ ca
śūlastambhaṃ samarcayet | duḥsvapnadūṣitācāve na śubhehū
12.6.9
yasya pūjanāt | aṅgāpūrvvamiyaṃ yātnā karttavyā tīrthavāsibhiḥ | sarvvathāpi viśeṣeṇa kāryyā yātrāsa sarvvataḥ
na bandhyaṃ divasa kuryyādvinā yātrāṃ kaścit kratī | yātnādvayaṃ prayatnena karttavyaṃ prativāsaram | ādau khargataṅgiruyavāssato viśeṣitaḥ savam | yasya bandhyaṃ dina' yātaṃ
kāśyāṃ nivasataḥ sataḥ | nirāśāḥ pitarastasya tasminneva dine'bhavan | sa daṣṭaḥ kālasarpeṇa sa hato mṛtyunāsphuṭam | sa mūdastatra divase viśveśo yatna necitaḥ
sarvva tīrtheṣu saṅghau sa sarvayātnāṃ vyadhāt sa ca | maṇikaṇikāṃ tu yaḥ snāto yo viśveśaṃ niraikṣata | satya satyaṃ
punaḥ satya satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ | dṛśagroviśveśvaro nityaṃ snātavyā maṇikarṇikā”
kāśīrahasya ma0 kāśyāgārahasyam | 1kāśyosthaiḥ karttavyācārabhede 2tanmāhātmyaprakāśane tacca kāśīkhaṇḍadarśitaṃ yathā
“yeṣāṃ hṛdi sadaivāste kāśī tyāgīviṣāṅgadaḥ (śivaḥ)
saṃsārīṇītivikṣepaṃ na teṣāṃ prabhaveṭ kacit | garbharakṣāmaṇisranvaḥ kāśīvarṇatra yātmakaḥ | yasya
kaṇṭhe sadā tiṣṭhettasyākuśalabhoḥ kutaḥ | sudhāṃ pivati
yonityaṃ kāśīvarṇaddayātmikām | sa naiṣkarmoṃ dṛśāṃ
kṛtvā sudhaiva parijāyate | śrutaṃ karṇāmṛtaṃ yena
kāśīyakṣarayugmakam | na samākarṇayatyeva sa punardarbhaja
kathām | kāśīrajo'pi yanmūrdhni pateddhvanitāṅkatam
candraśekharatandū hau bhaveñcandrakalāvṛtaḥ | prasaṅgato'pi
yaścettapadyamānandakānanam | yātaṃ, te'la na jāyante nekheran pitṛkānanam | gacchatā tiṣṭhatā vāpi svapatā jāpatātha vā | kāśītye ṣa mahāmantro yena japsaḥsa nirbhayaḥ | yena
12.6.10
bījākṣarayugaṃ kāśīti hṛdi dhāritam | abījāni bhavantyeva karma bījāni tasya vai | kāśī kāthīti kāśīti
japatoyasya saṃsthitiḥ | anyatrāpi satastasya puro muktiḥ
prakāgate | kṣemamūrttiriyaṃ kāśī kṣemamūrttibhavo bhavaḥ
kṣemamūrttistvipathagā nānyat kṣemamayaṃ kacit | brāhmaṇānāmiti vacaḥ śailabhaktiviha'sitam | niśamya girijākāntastutoṣa nitarāṃ haraḥ | provāca ca prasannātmā dhanyā
yūyaṃ dvijarṣabhāḥ ! | yeṣāmiṣṭeddaśī bhaktirmama cetle'tipāvane
jāne satyamayā jātāḥ kṣetrasyāsya niṣevaṇāt | nīrajaskā vitamasaḥ saṃsārārṇavapāragāḥ | vārāṇasyāstu ye
bhaktāste bhaktā mama niścitam | jīvanmuktā hi te nūnaṃ mokṣalacyā kaṭākṣitāḥ | yaiśca kāśīsthito janturhalpako'pi
virodhitaḥ | taiśva viśvambharā sarvvā mayā saha virodhitā | vārāṇasyāstu nāmāpi yo niśamyānumodate
api brahmārakha makhilaṃ bhu vantenānumoditam | nivasanti
hi ye martyā kāścidānandakānane | mamāntaḥkaraṇe te vai
nivaseyurakalmaṣāḥ | nivasanti mama cetle mama bhakti' nakurvvate | mama śilūdharā ye no, na tātpārdaṇamyaham | kāśī
nirvāṇanagarī yeṣāṃ citte prakāśate | te matpuraḥ prakābhanne
naiḥśreyasā śriyā yutāḥ | mokṣalakṣmīriyaṃ kāśī na yebhyaḥ
parirocate | svarlakṣmī kāṅkṣatāāyebhyaḥ patitāste na
saṃśayaḥ| kāśoṃ saṃkāṅkṣamāṇānāṃ puruṣārthacatuṣṭayam | puraḥ
kiṅkaravattiṣṭhenmāmanugrahatodhvijāḥ! | ānandakānane hṛpta
jvalandāvānalo'pyaham | karmabījāni jantūnāṃ jvālaye, na prarohaye| vastavyaṃ satataṃ kāśyāṃ yaṣṭavyo'haṃ prayatnataḥ
12.6.11
jetavyau kalikālau ca labdhavyā muktirakṣunā | prāpyāpi kāśoṃ durbuddhiyoṃ na māṃ paryyavevate | tasya hastagatāpyāśu keva
lakṣmīḥ praṇaśyati | dhanyā madbhaktikakṣyāśco brāhmaṇāḥ
kāśivāsinaḥ| yūyaṃ, yasma taso hantau na dūre'haṃ na kāśikā
dātavyo vo varaḥ ko'la mriyatāṃ sa yathāruci | preyāṃso me
yato yūyaṃ cetasaścāptakāriṇaḥ | iti pītvā maheśamasukhakṣīrāmbijāṃ sudhām | parituptā dvijāḥ sarvve
vavṛrvaramanuttamam | brāhmaṇā ūcuḥ | umāpate maheśāna! sarvvaśa ! vara eṣa maḥ| kāśī kadāpi na tyājyā bhavatā bhavatāpahṛt ! | vacanādbrāhmaṇānāntu śāpo mā prabhavatviha | kadācidapi keṣāṃcit kāśyāṃ vocchedanarāyataḥ
tava pādāmbu jahance nirdandhā bhaktirastu naḥ | āūlevarapātācca kāśīvāseo'stu no'niśam | kimanthe na varekheha deya eṣa varo himaḥ| avaśyaṃdeyamekaścetsindhu ! varamanyaṃ
vṛṇīmahe | tava pratinivodhaktyāvyābhistvaṅgaktibhāviteḥ
pratiṣṭhiteṣu liṅgeṣu sānidhyaṃ bhavato'stviha | mutveti
teṣāṃ vākyāni tathāstviti pinākinā | proce'nyo'pivaro datto jñānaṃ vatra bhaviṣyati | punaḥ provāca deveśo
niśāmayata bho dvijāḥ ! | hitaṃ vaḥ kathayiṣyāmi tacchṛṇoyatāṃ bhṛśam | sevyottaravaṅgā nityaṃ liṅgamaṅgaraṃ prayatnataḥ | damodānaṃ dayā nityaṃ karttavyaṃ mukti kāṅkṣibhiḥ
idameva rahasyañca kathitaṃ, kṣetravāsinā | matiḥ para hite
kāthyāṃ yātra' nodvegalakṣaṇaḥ | manasā'pi na karttavyameno'tra vijīgīṣuṇā | alpadharmacayaṃ yatkāt sukṛtaṃ
sukṛtetarat | anyatra yat kṛtaṃ pāpaṃ tat kāśyāṃ parinaśyati | vārāṇasyāṃ kṛtaṃ pāpamantargehe vinaśyati
12.6.12
antargehe kṛtaṃ pāpaṃ paiśācannarakāvaham | piśācannarakaprāptirgacchatyeva barhiryadi | na kalpakoṭibhiḥ kāśyāṃ kṛtaṃ
karma pramucyate | kintu rudrapiśācatva' jāyate'bdāyutatrayam
vārāṇasyāṃ sthito yo vai pātakeṣvārataḥ sadā | yoniṃ
prāpyātha paiśācīṃ varṣāṇāmayutatrayam | punaratraiva nivasan
jñānaṃ prāpyānuttamam | tena jñānena saṃprāpte mokṣamāpasyatyanuttamam | duṣkṛtāni vidhāyeha barhiḥ
pañcatvamāgatāḥ | teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi śṛṇuta dvijasattamāḥ ! | yāmyākhyā me gaṇāḥ santi ghorā vikṛtamūrttayaḥ | bhūpāyāṃ te dhamantyādau cetaduktaṃ takāriṇaḥ
nayananayaprapāyāñca tataḥ prācīṃ durāsadās | varṣākāle
durācārān pātayaṃnti mahājale | alaukābhiḥ sapahlābhirdandaśūkairjalodbhavaiḥ | durnivāraiśca masakairdaśyante te
divāniśam | tato yāsyai stribhartārau te nīyante 'drau himālaye | atrānāvaraṇairhīnāḥ kleśayante te divāniśam
marusthale tato yogne vāridaṇḍavivarjite | divākarakaraistīvraiḥ sthāpyante te pipāsitāḥ | krośitāste gaṇairuryairyātanābhiḥ samantataḥ | itthaṃ kālamasaṃkhyyāta
mānīyante tatassvaha | nivedayanti te yāmyāḥ kālarājāstikaṃ tataḥ | kālarājo'pi tān dṛṣṭvā karmmasaṃskāryya duṣkṛtam | vivastān kuttuṣātāṃśca kambapṛṣṭhodaratvacaḥ | anyai rudrapiśācaiśca saha saṃyojayatyapi
tato rudrapiśācāste bhairavānucarāḥ sadā | sahante
kṛmamavyathaṃ jugupsalamasasambhavam | āhāraṃ rudhironmiśra ṃ te labhante kadācana | evaṃ laprayutasaṃkhyātaṃ kālaṃ
tatrāpi duḥkhitāḥ | ślakṣṇamastrakṣvamabhito nīyante kaṇṭhapātitāḥ | pipāsitā api na te'mbu kṣaraṃmapi cāpnuyuḥ
12.6.13
atha saṃjoṣapāpāste kālabhairavadarśanāt | ihaiva dehino bhūtvā mucyante te mamājñayā | tasmāca kāmayedatra
vāṅmanaḥkarmakāvyacam | śucau rpāca sadā syevaṃ mahālābhamapīhsubhiḥ | nāvimukte mṛtaḥ kaściddarakaṃ yāti
kilviṣī | mamānugrahamāsādya gacchatyeva parāṃ gatim
anyatra yaḥ kurute maddbhakta ruhru suvrataḥ | na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi | yathāśratamidaṃ jñātvā
mātuṣya' bahukilviṣam | avimuktaṃ sadā sevyaṃ saṃsāra
bhayamocakam | nānyat paśyāmi jantū nāṃ muktā vārāṇasoṃ
purīm | sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ kalau yuge
janmāntarasahastreṣu yatpāpaṃ samupārjitam | avimuktaṃ
praviṣṭasya tatkṣavaṃ brajati kṣayam | janmāntarasahasreṣu
yuñjan yogaṃ yadāpnuyāt | tadihaiva paro mokṣo bharaṇādadhigamyate | tiryagyoniṃgatāḥ satvā ye'vimukte kṛtālayāḥ
kālena nidhanaṃ prāptāste yānti paramāṃ gatim | avimuktaṃ
na sevante ye mūḍhāstamasā hatāḥ | viṇmūtraretasāṃ madhye
te vasanti punaḥ punaḥ | avimuktaṃ samāsādya yo liṅgaṃ
sthāpayet sudhīḥ | kalpakoṭiśatairrvāpi nāsti tasya
punarbhavaḥ | ṣaḍaṅgavalatārāṇāṃ kālena patanaṃ dhruvam
avimuktemṛtānāntu patanaṃ naiva vidyate | brahmahatyāṃ naraḥ
kṛtvā paścāt saṃyatamānasaḥ | prāṇāṃstyajati yaḥ kāśyāṃ
sa mukto nātra saṃśayaḥ | striyaḥ pativratā yāśca mama bhakti
samāśritāḥ | avimukte mṛtā viprā ! yānti tāḥ paramāṃ
gatim | alotkramaṇakāle'haṃ svayameva dvijottamāḥ !
diśāmi tārakaṃ brahma, dehī syādyena tanmayaḥ | manmanā
12.6.14
mama bhaktaśca mayi sarvā, rpatakriyaḥ | yathā kottattimahāproti na tathā'nyatna kutracit | maraṇaṃ niścitaṃ jñātvā
gatiñcāsukhadāyinīm | calamāgantukaṃ sarvva, tataḥ kāśīṃ
samāśrayet | kāśī samāśritā yaistu manovākkāyakarmabhiḥ
tānatra nirmsa ladhiyo nirvāṇaśrīḥ | samāśrayet kāśīsyataikarmapi yaḥ prīṇayenmayātharjairdhanaiḥ | tena trailokyamakhilaṃ prīṇitaṃ tu mayā saha | yaḥ prīṇayāṃta puṣṭātmā
nirvāṇanagarośvaram | praṇayena sthito nityaṃ brāhmaṇāḥ !
prīṇayāmi tam | divodāso'pi rājarṣiḥ kāśoṃ dharmeṇa
pālayan | sadeho manpadaṃ prāpto yato na punarāgatiḥ
atra yogastathā jñānaṃ muktireke ajñānanā | kṛto
vimuktāmāsādya nānyadugacchettapovanam | mokṣaṃ sudurlabhaṃ
jñātvā saṃsārañcātibhīṣaṇam | ājhanā carayau kṛtvā
kālamatra pratīkṣayet | avimuktaṃ parityajya yadā yāsyanti durdhiyaḥ | bhaviṣyanti tadā bhūtānyandhegoprakaravāṅgaiḥ | prāpya vārāṇasīṃ puṇyāṃ viddhicetamanuttamam
paritrāntāstunayatnatra kasya janorbhavirbhavet | aṅgādānena
cānyatra yat phalaṃ labhate naraiḥ| avimukte tu kākinyāṃ
dattāyāṃ tadavāpyate | ekaḥ samantapeñcāṅge tapastapyeta cāparaḥ | tayormadhye tu sa śreṣṭho yo liṅgaṃ pūjayediha
tīrthāntare gavāṃ koṭiṃ vidhivyaḥ prayacchati | ekāhaṃ yo
vaset kāśyāṃ kāśīvāsī tayorvaraḥ | anyatra brāhmaṇānāṃ tu koṭiṃ saṃbhojya yat phalam | vārāṇasyāṃ tadekena bhojitena tadāpyate | saṃcihtyāṃ kurukṣetre rāhugraste divākare | tulāpuruṣadānena kāśyāṃ bhikṣā
samā bhavet | atraiha paramaṃ jyotirāpātālādgavasthitam | atītya savalokāṃstanmanaliṅgarūpaṣṭak
12.6.15
ṣṭathivyantaḥsyataṃ liṅgamavimuktaṃ kharanti ye | kalupaiste
vimucyante mahadbhiriti niścitam | yasmin kṣetre va
yenāhaṃ dṛṣṭaḥ sṛṣṭaḥ samrśvataḥ | samprāpya tārakaṃ jñānaṃ
na sa bhūyo'bhijāyate | yo māmiha samāśrvatya vidhyate'nyān kudhīścat | caṇḍālo'pi māṃ prāpya sa vimukto
bhaviṣyati | ityuktvā kṣetramāhātmyaṃ dvijānāmagrato
haraḥ | paśyatāmeva teṣāntu tatraivāntarhito'bhavat”
dhāyake granyabhede
śyāṃ bhave striyāṃ ṅīp | “ataḥ khalu kāśyeyīmupayeme
mārja senīṃ sunandāṃ nāma tasyāṃ jajñe bhumanyu rnāma”
bhā0 ā065
khyāte upadhātubhede “kāśīśaṃ (saṃ) dhātukāśīśaṃ (saṃ) pāṃgukāśīśa (sa) mityapi | tadeva kiñcitpītaṃ tu puṣpakāśīśa
(saṃ) mucyate | kāśīśa (sa) mamlamuṣṇañca tiktañca tuvaraṃ
tathā | vātaśleṣmaharaṃ keśyaṃ retaḥkaṇḍū viṣapraṇut | mūtrakṛcchrāśmarī śvitranāśanaṃ parikīrtitam” bhāvapra0 kāśīṃ
ṭoprī khyāta so ka | dantyālo'pyatra bhāvapra0
vāci ca medi0ruṭjī roge śabdaci0
upa-ka0 | guvākeṣa vṛkṣa0 tatphalasevane hi jihvājādyāt vāco vaikalyaṃ jāyate iti tasya tathātvam
kāś(s)taro strī0 hṛsvā kāś(sḥ) hrasvārthe harap
kāśma(śna)rī strī kāśa-varṇan vamoraca nayānnādeśaḥ pṛṣā0
kāśmaryya pu0 kāśmarī +svārthe ṣyañ | gāmbhāryyām amaraḥ
kāśmīra na0 kāśmīre bhavaḥ kaccā0 aṇ | 1puṣkaramūle amaraḥ
ṣaṣṭhaṃ pārthivaiḥ| sahonayā ca bhavati darśanaṃ kāmarūpiṇaḥ
kaścit sarasi śakrasya cele māsi pinākinam | yajante yājakāḥ samyak parivāraśubhāṣiṇaḥ| alopasṛṣṭya
sarasi aṅgavāno jitendriyaḥ| cīṇapāpaḥ śubhān
lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ”
12.6.16
“kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadam | tāḥ
nadīḥ sindhumākhyāya gaujavān svargamāpnu yāt” bhā0
ānu025a0 | kāśmīradeśedbhūtasnigdhāmalagāṅgayasyāḥ
ac ṭāp | 2kapiladrākṣāyāṃ strī rājani0
Linked texts (5)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Kāśīpurāṇa — Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit