Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 25

Vācaspatya 25

Language
Sanskrit

Contents

25.0

tkannāyāḍḍadviguṇaṃ śaraṃ vihāya śeṣodīrghacaturasrasya bhujaḥ| adya vā vyābyāsavargāttaramūlaṃ bhujaḥ kiṃ
barakaraśramāyāsena24|2

25.4

aṣṭāstrabhujaeva koṭiḥ syādate
bhujakoṭighātaḥ kṣetraphalam 288|4

25.0-2

atha viṣamabhujacaturbhujakṣetraphalam jīvāgrenonavyāsāddhaṃ viṣamacaturbhuje khambaḥ
7|5|5

25.0-3

atra sukhaṃ dīrdhacaturasrabhuja eva bhūḥ sambena
nihvaṃ ku26|2

25.2

sukhaṃ 10|7|4

25.1

kā27khaṇḍam 185|5|2

25.4-2

kṣetraphalam 144|2|6

25.1-2

evamaparasyāpi layāṇāṃ
yogaḥ 576

25.4380.1

4 atrāyaṃvidhiḥ| athavā'ṣṭaguṇāṃ
phalamānīya vṛttaphalāt saṃśodhyāpi kṣetraphala syāditi
ajigusamāṣṭabhuje rāghavabhaṭṭādibhiruktaṃ śāradātilakā
divākyaiḥ saha naḍābhirodhasnasyādasa
mekhalāḥyāḥ padmanābhākāratvādvājapaṅktiḥ| antarmadhye
avaṭodagrtaṃḥ suci vṛttākārārthaṃ yahastena rucirā sundarā
vā aśvatyapatratulyaḥ śarāditi vyākhyā| vāyavīye
"mekhalāṃ madhyataḥ kuryāt paścime dakṣiṇe'pi vā| śobhanāṃ
madhyataḥ kiñcidvistāpakuśolitāṃ yaneriti” yonimiti śeṣaḥ| trailokyasāre "dīrghā sūryāṅgulā yonistyahyonā vistareṇa tu| ekāṅgulocchritā sā tu praviṣṭā'bhyantare tathā| kuṇḍadvayārddhasaṃyuktā sāgravaddhalavanmukhā
aṅgulyekakhalāyuktā madhye vājyahatistayeti” pañcarātre "arkāṅgulocchritāṃ yoniṃ vidadhyātkhāvadāyatām”
tāvadīrghām ekāṅgulocchritā ityasya vivaraṇam aṅguṣṭhamekhalāyuktetyatra aṅgu ladvayamuktaprāyaḥ śatacchidraḥ aṅgulaṃ
paridhiriti dvādaśāṅgulocchrāyaḥ kayaṃ na prāyobahvasaṃgatapakṣaḥ vyato'tradaśa ekāṅgulocchrāyapakṣo bahvasaṃmataḥ kāyaḥ| śāradāyām" “mūlādārabhya nālaṃ syādyonyā
madhye saratnūtamita” dvādaśāṅgulamekhalāpakṣe yonilakṣaṇa
māha “tryarkāṅgulapathe tu mekhalānāndvayāṅgulaiḥ
vistṛtā tithimityaṅgulairbhogairiti” mekhalānāṃ
daśāṅgulairvistṛtā tithyaṅgulairdīrghā yoniḥ syāditi
vyākhyā| prayogasāre "sthitāṃ pratīcyāmāyāme
khasyak pañcadaśāṅgulam| dvipañcāṅgulavistāraṃ ṣaṭ
caturthāṅgulāḥ kramāt| trayodaśāṅgulotsedhāṃ yoniṃ
kuṇḍasya kārayet”| kecit yonicchettasya dīrghacaturasrarūpa

25.4380.2

sya yatphalaṃ tasya mūlamānīya tāvatsasamacaturasraṃ saṃbodhya yonikuṇḍavadyoniṃ sādhayedityāhuḥ”| adhikaṃ
kuṇḍārkādau dṛśyam
“rasaṃ pivet kumāro'yaṃ tvatprasādāt mahābalaḥ| balaṃ nāgasahasrasya yasmin kuṇḍe pratiṣṭhitam | yāvat pivati bālo'yaṃ tāvadakre pradīyatām” | “ekocchvāsāttata kuṇḍaṃ
pivati sma mahābalaḥ| evamaṣṭau sa kuṇḍāni hyapivat
pāṇḍunandanaḥ” bhā0ā0 128a0 | “sāmubhirgarhitaṃ
karma caṇḍālasya vidhīyate| tasmāt gorajasā dhvastamapāṃ kuṇḍe nikṣipati” bhā0 ānu0 101a0 | kaṇḍyate
kunamanena kuḍi--dāhe karaṇe ghañ| ajane bhartari
5jārajāte striyāṃ ṭāp | “paradāreṣu jāyate dvau sutau
kuṇḍagolakau | patyau jīvati kuṇḍaḥsyān mṛte
bharttari golakaḥ | tau tu jātau parakṣetre prāṇinau
pretya ceha ca | dattāni kavyakavyāni nāśayate pradātṛṇām” manuḥ | “brāhmaṇā eva saṃpūjyā pūjya
sarvaṃgabhīpsutā| śrāddhakāle tu yatnena bhoktavyāhyajugupsitā| durbalāḥ kunakhī kuṣṭhī māyāvī kuṇḍagolakau
varjanīyāḥ prayatnena kāṇḍapṛṣṭhaśca doṣakaḥ” bhā0 va0
186cca0 | “dvijāt dvijātibhāryyāyāṃ savarṇoyāhyatapāñcakuṇḍagolakayoḥ saṃskārānarhatā yathāha “prayogapārijāte
brāhma “brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ sa
iti śrutiḥ| tathāca maṇḍakhadhirakuñjavāmanapaṅgaṣu
jaḍagaṅgadarogārtta śuṣkāṅkivikalāṅgiṣu | masonmatteṣu
mūkeṣu śayanasthe nirindriye | vyasapuṃskeṣu caiteṣu saṃskārāḥ syuryathocitam| masonmattau na saṃskāryāviti
kecit pracakṣate| karmasvanadhikārācca patityaṃ nāsti

25.4380.3

cettayoḥ| tadapatyasya saṃskāryya mapare prāṅguranyathā | saṃskāramantrahomādīn karotyācāryya eva tu | upaneyāśca viprivadācāryyasya samīpataḥ| ānīyāgnisamīpaṃ vā sāvitrīṃ
spṛśya vācayet | kanyāsrīkaraṇādanyat sarvaṃ vipreṇa
kārayet | evameva dvijerjāto saṃskāryyo kuṇḍagolakau”
atastasya brāhmaṇatve 'pi śrāddhe'nnadānaniṣedha iti
viśeṣaḥ | anedaṃ bodhyam | “anutpannopahṛtāyāṃ tu
piṇḍadā voḍhureva te” smṛtya ktaḥ śulkadānaṃ vinā upagataparastriyāṃ jātasya voḍhureva putratvaṃ śulkadāne tu utpādayitureveti | ataeva “yasya mātā pralulobha retaḥ”
ityādi mantrā kecitpaeva piṇḍadatvaṃ mantroktam | vyasya
pratyena saha samāse āyudāttatā| tena nirhastādyarthe
caturthyāṃ vyapā0 2| kuṇḍara tannirvṛttādau li0
kuḍi-dāhe bhāve kā | 6dāhe svī
kaṇḍaka pu0dhṛtarāṣṭraputtrabhede | “kuṇḍakaśitrasenaśca suvarmāḥ kanakadhvajaḥ”bhā0ā0186cca0, kuṇḍa+svārthe ka | 2kuṇḍārthe
kuṇḍakīṭa pu0kuṇḍe yonikuṇḍe kīṭaniva vicāraśūnyatvāt
1patitabrāhmaṇaputtre 2jārajātabrāhmaṇaputre 3dāsīkāmuke
4cārvākavacanābhiṣṭe puruce ca medi0
kuṇḍagolaka na0 kuṇḍa golaṃ golākāraṃ kaṃ asamasta
1kāṅgine hemaca0| sa0dvandvaḥ| 2kuṇḍagolakayoḥ samā hāre ca
kuṇḍaṅga pu0 kuṇḍaṃ tadākāraṃ gacchati gama--ḍā0sa ḍicca
nikuñjakāṭaṅge hema0 tasya latādinā'pidhānena kuṇḍākāratvāttathātvam [ ca śatādhikā" bhā0 ā0 6780
kuṇḍaja pu0 dhṛtarāṣṭraputtrabhede “kuṇḍajaścitrakaścaiva duḥśanā
kuṇḍajaṭhara pu0kuṇḍaiva jaṭharamasya | 1kuṇḍākārodare 2kunibhede pu0 “āleyaḥ kuṇḍajaṭharohijaḥ kāṇḍacaṭastathā”
bhā0ā0 52vya0,

25.4380.4

kuṇḍadhāra li0 kuṇḍaṃ kuṇḍākāraṃ dhārayati dhāri-aṇ upa
pa0 sa0 | nāgabhede, “adhiṣṭhāna kuṇḍadhāraśca karkoṭaphadhanañjayau” bhā0 sa0 6a0
kuṇḍapāyin pu0 bhūmiṃ kuṇḍena kuṇḍākāracamasena pivanti
somam pā-ṇini | kuṇḍena somapāyiṣu satrayajamāna
ṣoḍaśartvikṛdvāyaścasabhedakāriṣu
kuṇḍapāyināmayana na0 ita0vyalup sa0 | satrabhede taditikarttavyatādikam āśva0śrau012|1012-sūtrādau ukta yathā
“kuṇḍapāyināmayanam” sū0 | “etannāmakamidaṃ satramadhikṛtaṃ veditavyam” vṛ0 | “māsamagnihotā bhavanti” sū0 | “ayaṃ
tāvanmanda ekāgniviṃśatirāve upacaritaḥ, ekāgnaviṃśatirātrādikaṃ yāvatṣaḍmatītyarthaḥ” vṛ0 | “te māsi somaṃ
krīṇanti” sū0 | “ayaṃmadya vicāra eva dokṣākāle
māsyatīte dīkṣitāḥ somaṃ krīṇantītyarthaḥ” vṛ0 | “teṣāṃ
dvādaśopasado bhavanti”sū0| “śālikāṣāṇḍosvācāmapavādo
dīkṣāvidhiḥ, tathā śālikāṣāṇḍapasadāmapavādo'vasūpasadvidhiḥ” vṛ0 | “somasaṃpannahyā pravargya pātnāntvā tuṣāvopannahyā
vā māsarmāgna hota juhvati” sū0| “upatuṣasaṅghotāttu prayarvya pātrāṇyu tuṣādyopannahya vā tāni tāni, te ekaṃ māsam
agnihotra juhvati sāyaṃ prātaḥ”vṛ0| “prātaṣupakramaḥ sāyamapavargaḥ” sū0 “prātaḥkālasya prathamaprāptatvāt upasatkāle
dvādaśā he'tīte'gni hotyasya prātarādambhāci ttikādagnihotāt karmāntarametaditi nyāyavidāṃ prasiddham” vṛ0
“māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajante” sū0 | “agnihotnamāse'tīte, tataḥ anantaramekaṃ māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajante” vṛ0 | “bhavyapakṣe'harahaḥ paurṇamāsyā, śuklapakṣe'haraharamāvāsyayā, mitāvapakṣayorayane tathā dṛṣṭatvāt”

25.4380.5

sū0 | “evamatra sampādanīyam-yathā kṛṣṇapakṣādau
paurṇamāsyā'haḥ sambhavati, tatra dīkṣārambhaḥ karttavya
iti” vṛ0 | “māsaṃ vaiśvadevena” sū0 | “aṅkaraṅganena
yaṣṭavyam | vaiśvānarapārjanthā ha na bhavati ārambhārthatvāttasyāḥ, sa cārambhāyane na prasaṅgarati”vṛ0| “māsaṃ
varuṇapraghāsaiḥ māsaṃ śākamedhaiḥ etairaṅgaraṅgayajeran” sū0 “ekāhenāpahnatya prakṛtaihaṃ dvayasa māpanīvattvādguṅgāṅgena vā kuryyāt | adhyaryupratyayātsanprāyanamiti sthitiḥ” vṛ0| “māsaṃ śunāsorīyeṇa” sū0| “anenāṅgaraṅganeva” vṛ0| “ṣadsumāṃsaḥ
ṅgatvenaiva vidhīyanta iti prāpte ucyate” dṛ0| “viprakṛṣṭabhāvānāṃ na vyavadhānādanvayaṃ yathā pṛṣṭhābhiplavayoḥ”sū0
tannāntavidheyaviśiṣṭo''hūyate| dṛṣṭa punaraprāptatanmātrātvasya
tenopasattaya prajāyā sumannātāyā anujhāmiti mantravānenānuṣratā kātasaṅgatrāviśeṣeṇā''jñātāvyā| sutyābhāgateti kātasaṃtrayatādikṣākṣāyamarthaḥ | prakṛtau dvādaśāhe sutyānītyādayaḥ satratrāviśeṣegāḥ kṣiptaṣaḍahaṅgaḥ satratrāviśeṣaprayuktāḥ āgnītprityāṅguhyāvantyahāni| tatra tadaṅgaḥsaṅgāprayuktā ityevaṅgāstasaṃyatyādityarthaḥ" dṛ0
"utsargeneke mutyopasaṅkhyānāt” sū0| "subrahmaṇyāyā
utsargeneke icchanti sutyopasaṅkhyānāt | kimidaṃ sutyopasaṅkhyānamiti ? sutyānāmevāvakrūpo gopasadāṃ kramādhika balauya dṛti | ato'vasannapadāṅkaśca upasatkālavarti tvāt upasadkhyātvopacāraḥ agniṭomādimāsānāmasutyātvāt upasatkālatvāt subrahmaṇyotsargeneke āḍuritārthaḥ" dṛ0| "kriyā tveva pravṛtte jñānamapagā'vasyāne

25.4380.6

doṣaḥ"sū0 | "asyāḥ kriyaiva vidhīyate sobhayāgasādhanasaskāratvāt mantrasya, prakṛtau somayāgādurghaṃ yāvatsutyākālastāvadāhūyate | tadvadatrāpyājñātvā | tāvataḥkālasyopasatsutvaitatsamanvāddaṣṭā upasatsamvandhaḥ tadabhāvātrāsāttyāgo yuktaḥ | anāthamapi vidheyo'sti
aucityādapi na tyājyā | āditaārabhya sarve'ntravāṅgaḥsyāṅgayanti kathamikṣāmīṃ māṅgayanti | sūnamatra somo'smabhranna dāsyata dṛti devatāyāḥ śaṅkā syāt tantriddṛtyarthamāṅgātāvyā | prārabdhasya madhye tyāgasya kāraṇābhāvāt tyāge doṣa eva khādityabhiprāyaḥ | paravadarthavicāro'tra svapadārthaparijñānārtha eva | atipreśra sambhūtahraghoṣṭhāta iti” dṛ0 | "sihatā māsa pañcadaśena māsam
saptadaśena māsam ekaviṃśena māsam triṇavena māsam
aṣṭādaśalacakliṃ'yāni dvādaśāhasya daśāhāni | mahāvrataścātirātraśca”sū0| "atha pṛṣṭhyasya ṣaḍbhirahobhiḥ pañca
māsāḥ kartavyāḥ | pṛṣṭhenāṣṭādaśāhāni daśarātro mahāvratañcadavanīyaḥ | attṛṣṭokratvāñcāt prāyaṇīyaḥ"dṛ0| "sarveṇa
yakṣena yajanne ya etadupayanti” sū0| "śrutivādo'yaṃ bahumāsatva sambhavādatirūpa samāso'nena sūtrakāreṇa na sūtritaḥ
sa karttavyaścet parapratyayādeva karttavyaḥ” nārāyaṇadṛttaḥ
kātyā0śrī0 24,4,2, sūtrādau viśeṣa ukto yathā
"tryūḍhapāyināmayanaṃ paurṇamāsīdīkṣam” sū0| trūyūhrapāyināmayanamiti satrasya saṃjñā tasya paurṇamāsyāṃ dīkṣā
bhavati" karkaḥ | "caturahyo 'māparapakṣasya”s‌0 | iti vikalpaḥ phālgunyaparapacasya vā caitragrāṃ paurṇamāsyāmiti”
karkaḥ “māsaṃ dīkṣāḥ” mū0| “tasya bhavanti” karcaḥ | "somasupanayā sutyāsthāneṣu māsamagniṣṭoma juiti” sva0

25.4380.7

somopanaddhanaṃ kṛtvā yāni sutyāsthānāni taiṣvagniṭomahomaḥ | agniṭomaṃ ca sāyāratnaṃ prātarapavargam tama
dvayapi homau kālekāyāsanne codakanitākau | pradhānasya
tu bhedaḥ caturgṛhītenāgnayeīṃ pāvanāhutiṃ hutvā punaścaturgṛhītena saurīmāṅarti juhoti tantreṇottarāṃ juhoti
• gārhapatyakārya tanna prāgabhihiteyava na śālādārya,
jyotiṣṭome hi tacchratam na cāgniṭoma' jyotiṣṭomaḥ
na ca tadaṅgatvamiti āṅvanīyastatpraṇoyata eva” karkaḥ
"somavannavapūrvakam anāgniṭomayahonisāgniṭomapamātidiṣṭārthaḥ tataśca taddharmakaṃ karmīntaraṃ māsapūrtiparyanta
pratyahaṃ bhavati” saṃ0vyā0 | "darśapūrṇamāsābhyāṃ māsam” sū0
"yajeyuḥ"karkaḥ | "paścādau yadyabhivasastvarvāk paśce” sū0
“paścasyādau pratipadi yadyabhivasrdeya hvarvāk paśce bhavati
sakate guṇe darśeṭiḥ, sakṛce kṛṣṇe paurṇamāseṣṭiḥ” saṃ0vyā0
"ārabhate ca prathame" sū0|"evameva”karkaḥ “tantreṇa vā
samastacoditatvāt” sū0 | "yāvadbhaḥ paścasyāhrasau
tantreṇaiva darśapūrṇamāsau katrttavyau samastayohi codanā" darśapaurṇamāsābhyāṃ māyamiti” saṅghāta kājabhedaḥ tasmādagniṭomavadatrāpi tantrameva” karkaḥ “na darśapaurṇamāsasya pacabhedenānuṣṭhānam kiṃ tarhi tantreṇa karttavyau” kutaḥ ? samasta
coditatvāt samastayoreva daśayoktaṃ nāśayauḥ pratyahaṃ māsa
paryantaṃ vihitatvāt ārabhate tu paścamedenaiva, tatta tancaiva
vidhānāt”saṃ0vyā0| ‘agnihotraṃ ca” sū0| “asya phalasya

25.4380.8

pūrvamevābhihito nyāyaḥ” karkaḥ tanveṇa na tu bhinnāniṣṭomavatsvāyamnātaḥ pṛthakpṛthagiti ato divase eva sāyamātastanamagnihotraṃ tantre caiva hotavyam ekatrālatvādṅgāni tantreṇa pradhānāṅgatayastu bhinnāḥ” saṃ0vyā0| “ṣṭathaṅmāsāścātarmāsyaparvabhiḥ” sū0 “vaiśvānve vaiśvadevena māsam”
"varuṇapraghāsairmāsam vākramedhairmāsam śunāsīrauyeṇa
māsamiti tāṇḍya śruteḥ” karkaḥ| “pṛthak pṛthak -
catvāro māsā neyāḥ” saṃ0vyā0 | “śākamedhā darśapūrṇamāsavat” sū0 | “tantre cetyukto nyāyaḥ” karkaḥ | “somā
vā sāmānyāt” sū0 | “ete kāmniṭomādayaḥ somā vā
bhavanti kutaḥ sāmānyāt sapta 'ḍi somayāgaḥ pṛthyovat”
saṃ0vyā0|“na juhotiśabdāt” sū0|‘naitaddevam somā dṛti kutaḥ?
kuṇḍapāyināmayananyāya pu0 jaiminyukte kuṇḍapāyināmayakarma vidhīyateti tena vākyabhedo na bhaviṣyati | tasmāt
karmāntaram iti siddham” bhāṣyam
tatvabodhinyāṃ vivṛtametat yathā
“upasadbhiścaritvā māsarmāgnahotraṃ juhoti darśapūrṇamāsābhyāṃ māsaṃ yajeteti”śrū yate | upasadaśca jyotiṣṭomayāge
dīkṣādivasāddhardhvaṃ somābhiṣavadivasāt pūrvaṃ kartavyā homaviśeṣā iti mādhavācāryyaprabhṛtiyājñikamīmāṃsakāḥ tatparipāṭī ca(ḍāvakā) ityasmaddeśaprasiddhajalapātrasadṛśākāraśambhupīṭhādisadanekarekhāviśiṣṭāyabhāgamahāvīrākhyapātraviśeṣaḥ tatsaṃsthānaṃ yathā tasmin pātre yavāgūsthita' dadhi gatvā saṃdaṃśākārakāṣṭhadvayena tasya grīvāṃ dhṛtvā

25.4380.9

dakṣiṇāvarttena parāhṛtya ekavāraṃ tatra sthita' prattapta' yavāgūddadhi juhoti vāmāvartenāparavāramiti vāradvayahomenekopasacchrayatīti yājñikaprasiddhiḥ | upasadbhiścaritvetyede tṛtīyāśrutenetyāditvat tathāca upasadyāgācaraṇaṃ kṛtvetyarthaḥ etena “upasatkathyate tvanna saṃhitairbhau -
ttibhiścaruriti mīmāṃsānabhijñasya kalpanaṃ nirastaṃ mīmāṃsāsarvasvatrā kenāpi tathānabhidhānāt | atra “yāvajjīvamagnihotraṃ juhotīti” śrutiprāptāgnihotramanūdya
upasadānantaryyaṃ māsasādhyatvañceti guṇadvayaṃ vidhīyate kiṃ
vā viśiṣṭakarmāntaramiti saṃśaye nāyaṃ karmāntaravidhi
gauravāt kintu klṛptāgnihotre guṇadvayavidhirlāghavāt naca prakaraṇāntarapaṭhitatve nāgnihotrapadānukū lasyopasthitiriti vācyam agnihotraśabdasya tatraiva śakternānārthatvābhāvācca prakaraṇāntare'pyupasthitisambhavāt na ca kathaṃ
tatraivāgnihotrapadaśaktiḥ kauṇḍapāyināmayane'pi tacchakti
sambhavāditi vācyaṃ “yāvajjīvamagnihotraṃ juhotīti”
śrutyuktāgnihotrasya “yadagnaye ca prajāpataye ca sāyaṃ
prātarjuhotīti”śrutyā devatākāṅkṣānirāmaināgnihotrapadasya
yāganāmadheyatvena tatra rūḍhayāge rūḍha sta devatākāṅkṣānirāsārtham agnaye hautramiti vyutpattikalpanenāgnidevatā
katvarūpopādhikaulaguṇayogādguṇavatvasyāpi jñāpitatvāt
mānāyaktikalpane gauravāditi prāpte ucyate prāpte karmmaṇi guṇadvayavidhāne vākyabhedāpatteḥ tathāhi kiṃ māsa eva vidhīyate utaupasadbhiścaritveti upasadbhi, nnādāḥ

25.4380.10

nityāgnihotre upasaṭo'sambhave nasapi vidhātavyatvādityubhayaguṇavidhī vākyabhedāpatteḥ pradhānānuvādena guṇadvayavidhāne pradhānānvayasya prāptatvena guṇānāṃ phalopakārakāṅkṣatayā ekaguṇavidhānenākāṅkṣānidṛttau
vidheyāntaraṃ prati ākāṅkṣāśūnyātayā vākyāntarakalpanenāgnihotra' māsaṃ kuryyāt agnihotramupasadanantara' kuryyāditi vidhidvaye paryyavasānāt apūrva dvayaṃ vidheyaṃ syāt tata
pratyekāṅgānuṣṭhāne pratyekamapūrvva bhinnamapūrvva dvayaṃ militānuṣṭhāne ca pratyekajanyāpūrvva dvayam ubhābhyāṃ vilakṣaṇamapūrvva'
vā janyata iti gauravaṃ viśiṣṭakarmavidhāne guṇānāṃ
pradhānasvarūpanirvvāhakāṅkṣatayā vākaprabhāvanamyamekamevāpūrvvaṃ vidheyaṃ syādityekaivādekavidhiḥ | ataevoktaṃ
“prāpte karmāṇi nānekovidhātaṃ śakyate guṇaḥ | aprāpte tu vidhīyante bahavo'pyekayatnataḥ” | vidhyantaraprāpte
pradhāne anekaguṇovidhātu ṃ na śakyate vākyamedāpatteriti śeṣaḥ aprāpte tu pradhāne bahvayo'pi guṇā ekayatnata ekavākyāt vidhīyante nānāguṇaviśiṣṭai kapradhānavidhisambhavenāpūrvai kyādityarthaḥ | nacaikaguṇaviśiṣṭāparaguṇovidheyaḥ yathāgnikolamupasadanantara'māsaṃ kuryyāditi

25.4380.11

na vākyabheda iti vācyam guṇānāṃ paraspara' viśeṣaṇaviśeṣyabhāvenānvayabīśe nirākāṅkṣatvāt tathāca jaiminisūtraṃ “guṇānāñca parārtha tvādasambandhaḥ samatvāt” | guṇānāṃ viśeṣaṇānāṃ aṅgānāñca parasparamasambandhaḥ viśeṣyaviśeṣyabhāvena nānvayaḥ parārthatvāt dvayorapi viśeṣyārthayatvāt tathāsatyeva kathaṃ nānvayastattrāha samatvāt dvayoreva parasākāṅkṣatayā tulyarūpatvāt na parasparaṃ guṇapradhānabhāvaḥ | yattu parasparamanapekkhena guṇadvayaikavidhitve vinigamakābhāvādbhayorapi viśeṣyatvena viśeṣaṇatvena ca
vidheyatvena vākyabheda iti, tanna vinigamakābhāvena vākyasya dvaividhye 'pi nāpūrvva bhedakalpanā kintu kāraṇatāvacchedakabhedena kāraṇabhedamātram anyathā īdṛśavākyabhedasya viśiṣṭakapradhānavidhipakṣe'pi sambhavāt | kimupasadānantaryyaviśiṣṭe māsasādhyatvavaiśiṣṭya' māsasādhyatvaviśiṣṭe yā
upasadānantaryyavaiśiṣṭyamiti vinigamakābhāvāt | nacaikata dvayamiti nyāyena viśeṣye yugapa dviśeṣaṇadvayamiti vācyaṃ vede
viśiṣṭavaiśiṣṭyabodhasyautsargikatvāt | kiñca viśeṣyaviśeṣaṇa
bhāvasya dvaividhye 'pi viśiṣṭajñānatiriktatayā kāryakāraṇatu
kādhikyāt na kāryakāraṇabhāvabhedo'pi ekāṅgāpūrvva pratyeva parasparasāpekṣatayā ubhayorhetutvāditi vākyārthaikyācoktibhedakapayākyabhedodoṣāya kāraṇatāvacchedakagauravañca | viśiṣṭavidhipakṣe'pi tulyamityāstāṃ vistāraḥ”
tathācaitadvacanānnavada'hitakauṇḍapāyināmayanaprakaraṇapāṭha
eva karmmā ntaratve pramāṇaṃ tathāca siddhāntasūtram “prakaraṇāntare prayojanānyatvamiti" ataeva prakaraṇānhāvākyasya

25.4380.12

balīyastvāt śaktā gatyāgnihotrasyopasthityā guṇavidhirityapi nirastaṃ tasyoktagauravaparāhatatvāt | evañca
gauṇyāgnihotvapadaprayogastaddharmmātideśārthaḥ ataeva
“dveyannāmnādau sādṛśyeno gauṇastaddharmma prāpyarthaḥ kauṇḍapāyināmayana ivāgnihotraśabda iti" śārṅgavivekaḥ
kuṇḍapāyya pu0 kuṇḍena kuṇḍākāreṇa camasena pīyate somo'tla ādhāre yat-pā0 yugāgamaśca | kuṇḍapāyināmayamayananāmake satvabhede “yante śaṅkhavapo napāt praśvapāt
kuṇḍapāyyaḥ” ṛ0 8,17,12
kuṇḍabhedin pu0 dhṛtarāṣṭraputtrabhede, "anāṣṭṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāyī dīrghalocanaḥ” bhā0ā0 67a0
kuṇḍala puṃna0 aī 'cyom̐ kuṇḍate kuṇḍyate kuḍi-dāhe kuḍirakṣāya vā karttari karmmaṇi vā pṛṣā0kalac, kuṇḍaṃ
kuṇḍākāraṃ lāti lā-ka kuṇḍastadākāro'syasya
sidhmāditvāllaca vā | 1karṇabhūṣaṇabhede “kanakakuṇḍalavān
kirīṭī” viṣṇu dhyā0 2valaye 3veṣṭane medi0 “maṇḍalāni patākāśca marīcayaḥ kuṇḍalāni ca” suśru0 “kayetānsu prakampayīta samāvarttya māne maṇikuṇḍale vastrayugamityādi” āśva0 gṛ0 kuṇḍale āvabhrīta” tatraiva” te
ca sauvarṇe eva yathāha manuḥ “yajñopavītaṃ vedañca ubhe
raukme ca kuṇḍale” “tāḍaṅkācalakapālakuṇḍalā” raghuḥ
kuṇḍalanā strī kuṇḍalaṃ veṣṭanaṃ karoti kuṇḍala+ṇic-bhāve yuc | veṣṭanakaraṇe (veḍā deoyā) “phaṇibhāṣitabhāṣyaphakkikā viṣamāṃ kuṇḍalanāmathāpitā” naiṣa0
kuṇḍalikā strī mātrāvṛttabhede talakṣaṇaṃ yathā “kuṇḍalikā
sā kathyate prathamaṃ dohā yat | ṣoḍaśacaraṇācatuṣṭayaṃ prabhavati vimalaṃ tat | prabhavati vimalaṃ tat padamatisulalitayamakam | aṣṭapadī sā bhavati vimalakavikauśalagamakam

25.4380.13

aṣṭapadī sā bhavati sucitapa'latamaṇḍalinkā kuṇḍalināyakamaṇḍitā vibudhakaṇṭhe kuṇḍalirucite”
kuṇḍalin puṃstrī kuṇḍalaṃ pāśākāraṃ veṣṭanaṃ vā svastya dani
1sarpe striyāṃ ṅīp 2varuṇe tasya pāśāsvavattvāt tathātvam | 3mayare puṃstrī medi0 4cittakavṛkṣe 5veṣṭanayukte
tri0 striyāṃ ṅīp | sā ca (jilepī) itikhyāte pakkānnabhede bhāvapra0 tatpākaprakāro darśito yathā
“nūtanaṃ ghaṭamānīya tasyāntaḥ suvacolanaḥ | prasthārddhaṃ pari
māṇena dadhnā'cchrana pralepayet | dvimasyāṃ samitāṃ tat dadhyacchaṃ
prasthasammitam | hastamaī śarāvacca colayitvā ghaṭe kṣipet | sātape sthāpayettāvadyāvadyāti tadamsatām | tatastatpiṣṭamādāya khacchandre bhājane ta tat | paribhrāmya
paribhrāmya tat santaptaṃ ghṛte kṣipet | punaḥ punastadādṛtya
vidadhyāṇḍalākṛtim | tāṃ supakvāṃ hatāṅgītvā sitāpāke
tatudraye | karpūrādisugandhe na cāpayittoddharettataḥ | eṣā
kuṇḍalinī nāmnā puṣṭikāntibalapradā | ghātadoṣakarī
hṛdyā rūkṣā ca kṣipratarpaṇī”
tantrasāraprasiṅge mūlādhārasthite ṣaṭcakramadhyavarttinya
devībhede yathā “dhyāyet kuṇḍalinīṃ sūkṣmāṃ mūlādhāra
nivāsinīm| tāmiṣṭadevatārūpāṃ sārddha trivalayānvitām
koṭisaudāmanībhāsāṃ svayambhū liṅgaveṣṭinīm | tāmratthāpya mahādevīṃ prāṇamantreṇa sādhakaḥ | utyāhinakaroddyotāṃ yāvacchūṅkhaṃ ṣaḍānanaḥ | sabeṣāśuśarāntyatthaṃ samāhitamanāściram | tatprabhāpaṭalavyāptaṃ śarīramapi cintayet” iti
kuṇḍaśāyin pu0 dhṛtarāṣṭranṛpaputtrabhede “aparājitaḥ kuṇḍa
śāyī viśālākṣo dṛḍhāyadhaḥ” bhā0 kā0|7a0
kuṇḍāśin pu0 dhṛtarāṣṭranṛpaputvabhede | “kuṇḍāśī virajāścaiva

25.4380.14

duḥśalo ca śatādhikā” bhā0 ā0 117a0 | "anvate jārajaḥ kuṇḍomṛte bhatta ri golakaḥ | yastayo
raśnamaśnāti sa kuṇḍāśīti kathyate"devalokta 2kuṇḍagola
kayorannabhakṣake tri0 striyāṃ ṅīp “āgāradāhī garadaḥ
kuṇḍāśī somavikrayī” manuḥ “agnatī vṛṣalībharttā
kuṇḍāśī somavikrayī” bhā0 anu0

Linked texts (5)