Vacaspatya 27.1
Vācaspatya 27.1
- Language
- Sanskrit
27.1.1
“kutsāḥ kutsīyāḥ| karoteḥ kutśaśabdāniṣpattiḥ”
bhā0| tataḥ paścāt0caturarthyāṃ phak| kautsāyana tannirvṛttādau tri0
kutsakuśikā strī kutsānāṃ kuśikānāṃ ca maithunam
“iṣvāhu nuvaiśmaithunayoḥ” pā0 maithune vun| kutsagotrāṇāṃ kuśikagotrāṇāñca strīpuṃso maidhune
kutsana na0 kuts-bhāve lyuṭ | 1nindane “devatānāñca kutsanam”manuḥ| kutsyate 'nena karaṇe lyuṭ | 2nindāsābanadhamrma upacārāt śabdokta tri0| “kutsitāni kutsanaiḥ”pā0| vaiyākaraṇakhasūciḥ| pranavistārayārtha khasūcitvena dharmmaṇa vaiyākaraṇasya nindanāt nāṭagadharmmasya
kutsanatvam tadvattyāya khasūcakasya tathātvam
kutsalā strī kutsa-karmmaṇi bā0 kalaca kutsaṃ nindāṃ
lāti lā-ka vā| nīlīvṛkṣe gandhaca0| tasya krayavikrayayoḥ ninditatvāt tathātvam nīlīśabde vivṛtiḥ
kutsā strī kuts-bhāve a| nindāyām amaraḥ
“gurukutsāmatiśca yā” bhā0anu065paṭa ślokaḥ
kutsita na0 kuts-karmmaṇi kta | 1kuśanādyopadhau (kur̤a)
rājani0 2nindite tri0“kutsitāni kutsanaiḥ” pā0
bhāve kta 1nindāyām na0 | aṅgālyot kukanya sundhagrāt
kutha klethe (ko thapār̤ā) iditva bhuādi0yaka0seṭ | kaṃthyati
kutha pratigandhe divā0 para0 vyaka0paleṭa | kuthyati akodhīt
pranikuṣyati ṇici kothayati (poṃ yā) vikhabhane | tasya
pratibhāvasādhanatvāsāmarthyam | "aprakāthe deśe kothayet"
suśrutaḥ
kutha puṃstrī0 kutha-patībhāve ka kasya-nirvvartte-ka nalopovā
"kṛthā 1kamthā samākhyātā kuthaḥ syāt 2karikambalam
kuthaḥ 3śṛgaḥ kuthaḥ 4kīṭaḥ 5 prātaḥsnāyī dvijaḥ kuthaḥ, ityukte
27.1.2
varmabhedeṣu triliṅgamadastū rūpabhedādubhevaḥ | "kuthena nāgendramivendravāhanam” | "vyākṣiptadaityaśayanaiggajakambalena" bhāvaḥ
"śataśaśca kṛthāṃstatra siṃhalāḥ samupāddaran” bhā0 sa0
51a0 | hastikambale puṃstrī amaraḥ | 'mahatyā kṛthayāstīrṇāṃ pṛthivīṃlakṣaṇāyutā” rāmā0 | "tanna kuthe
"yādṛśena yadāmighye vanānte vanagocarā | kuthāstarakhatalpeṣu kiṃ syāt sukhataraṃ tataḥ” rāmā0
kuthuma puṃ0sāmavedaśākhābhede | taṃ vetti ini | kuthumin aṇ
vā | kauthuma tacchākhādhyāyini | sāmavedaśabde vivṛtiḥ
kuthuminā proktamadhīyate 'aṇu nāntrasya ṭilope bahvahmacāripīṭhasarpi samāpikuthumītyādi” vā0ṭilopaḥ| kauthuma
tatproktādhyāyiṣu bhūrmni tri0
kuthodarī strī kumbhakarṇa pautvatrāṃ nikumbhāduhitari | sā ca
kalikinā hṛtā yathā'ha kalkipu0 16a0
"munaya ūcuḥ | śṛṇu viṣṇuyaśaḥputra ! kambhavarṇotsannātmajā | kṛthodarīti vikhyātā gaganārddhasamutthitā
kīkaṭāṅgaja mahiṣī nikumbhajananī ca sā | himālaye girau kṛtvā pādau ca niṣadhācale || śete stanaṃ pāyayantī nikumbhaṃ prasta tastanī | tasyā niḥśvāsavātena vivaśā
vayamāgatāḥ || daivenaiva samānītāḥ prāptāstvaya ghaṭādhvajam | samatho rakṣagoyāste rakṣaḥsu ca vipatsu
ca || iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kalkiḥ parapurañjayaḥ
senāgagraiḥ parivṛtto jagāma himavadbhirim”
ityupakramya tayā saha yuddhe ma sainyakalkestadudaraveśamupavarṇyatra 'kalkiḥ kamalapatrāttaḥ surārātinisūdanaḥ | vāṇāgniśalaśaktyabhyāṃ kambaleyānadārubhiḥ | prajyālayodaramadhye'naṃ karavālaṃ samādade || tena khaṅgena mahatā
kukṣiṃ nirbhidya bandhubhiḥ | balibhirkhā'pi vyaurhataḥ
27.1.3
śastrāstrapāṇibhiḥ | vahirbabhūva mūlyeośaḥ kalkiḥ
kanakavināśanaḥ | sahasrāndho yathā dṛptakukṣiṃ dambholineminā || yonirbhyādgajarathāsturagāśvābhavan vahiḥ
nākhikākarṇa vivarāt ke'pi tasyā vinirgatāḥ | te nirgatā
statastasyāḥ sainikā rudhirokṣitāḥ | tāṃ viddhadhurniśitkṣiptantīṃ tarakhā caraṇau karau || mamāra sā bhinnadehā
bhinnakukṣiśirodharā”
[ kuṭṭatu | dhātupāṭhaḥ
kuṭṭa bhvādikau0 pa0 saka0 ubha0 seṭ | kodayati te | acūkuṭṭāla pu0 kuṃ bhūmiṃ dalati dala-bhedane kaca upa0ḍa0
kuhāle (kodāla) ramānāyaḥ
kudina na0 koḥ pṛthivyāḥ bhrameṇa dinam | 1sāvanadine
taduktaṃ khū0 si0 | "sūryodayādodayaṃ bhānoḥ sāvanaṃ tat
prakīrttitam | sāvanāni syuretena yañcakālavidhistu taiḥ”
'sūryodayādudayakālamārabhyāvyatrahitodayakālaparyantaṃ yat
kālātmakaṃ tat sāvanaṃ mānasaṃ rakṣakam | etenodayadvayāntarātmakakālasya gaṇanayā sāvanāni yahadṛṣṭāṣṭrītyādinā madhyādhikoktāni bhavanti | tadvayavahāramāha
yañcakālavidhiriti yadyasya yaḥ kālastasya gaṇanā taiḥ
sāvanaiḥ | tukāro'nyamānanirāsārthamaikyaparaḥ” raṅganā0
nirupapadasāvanadinasya sūryya saṃvandhitsāvanadinaparatvaṃ yuge
tatsaṃkhyā ca tatraiva darśitā yathā
"sūryodayādodayaṃ bhānorbhū misāvanavāsarāḥ”
"nanu bhodayā bhagaṇairityādinā pūrvaṃ sarveṣāṃ sāvanadibasā uktā ityata kasya pāṇḍo ityataḥ sūryya sāvanakṣarupakathanacchalenottaramāha | środayāditi | sūryya syodayakālamārabhyāvyavahitatadudayakālaparyantaṃ yaḥ kālaḥ sa
eko divasaḥ | iti ye divasāste bhūmisāvanavāsarāḥ
27.1.4
bhūrudyasya udayasya bhūsambandhe nāvagamāt sāvarmāṭavasāvetyarthaḥ | tathā ca nirupapadasāvanabhūmiśabdābhyāṃ
sūryyasya vāsarā eva nānyeṣāṃ sopapadatvābhāvāditi
bhāvaḥ” raṅganā0 | te kiyanta ityatastatsaṃkhyāmāha
"vamudaṣṭrādvirūpāi śakrādritithayoyuge” skha0si0
"aṣṭāśvigajalaptabhūgonagasaptapañcabhūmitā 1577617828
yuge sūryyasāvanadivasāḥ” raṅganā0| si0śiśe'nyathoktaṃ yathā
"bhūdināni śaravedabhūpagosaptapraptitiyayo'yutāhatāḥ 1577616450000 | bhabhramāstu bhagaṇairvivarjitā yasya
tasya kudināni tāni vā” śi0śi0
“eṣāmupapattiḥ prāgevoktā | ekasmin ravivarṣe yāvanto
bhabhramāḥ syustāvanta evekonā ravisāvanadivasā bhavanti
yato raviḥ prāggatyā ekaṃ paryyāya gataḥ | ato bhagavasaṃ
khyayonā bhabhramāḥ kaṅgā bhavanti | evamanyeṣāmapi grahāṇāṃ kudināni syuritya pagadam” prami0
“ravodayādyāntara' tadarkasāvanaṃ dinam | tadeva nehitīdinaṃ bhavāsarastu bhabhramaḥ” iti siddhāntaśiromaṇiḥ
“sūryodayadvayāntaramiti| akrkodayayorantaraṃ yat tadarkasāvanaṃ dinam| tadeva kṛṭinasaṃjñaṃ jñeyam| ato'pi
pūrvavanmāsavarṣādikalpanā| akrkārkapaṅkañcarūpalakṣaṇeṇa tainānyeṣāmapi grahāṇāṃ tadudayadvayāntaraṃ tatsāvanamiti” prami0
tadddivasasya kāryyaviśeṣe ādaraṃ vyatāmāha sū0si0“sūtakādiparicchedo dinamāsābdapāstathā| madhyamā
grahabhuktistu sāvanenaiva gṛhyate”
“sūtakaṃ janmamaraṇasambandhi | āādipadagrāhyaṃ cikitkhitacāndrāyaṇādi tasya paricchedo nirṇayaḥ| dinādhipamāseśvaravarṣeśvarāḥ| tathā-samuccaye| grahāṇāṃ gatirmadhyamā| tukārāt sphuṭagaternirāsaḥ tasyāḥ prati-
27.1.5
kṣaṇaṃ vailakṣaṇyāddinasambandhāsyābhāvāt| etena sphuṭagatyā
spaṣṭaṣaṣṭyahaścāranaṃ nirastaṃ sthūlatvāditi sūcitam
sāvanamānena| evakārādanyamānanirāsaḥ” prami0
“prāyaścittaṃ sūtakānnaṃ cikitsā yaccānyevaṃ karmma vārādikaṃ ca| śāstre tvasmin khecarāṇāṃ ca cārā vijñātavyāḥ sāvanāt bhāskarādyāt” śrīpatiḥ
kvāsarabhūmidinādayo'pyatra| jyortipaniṣiddhe dine ca
kudṛṣṭi strī kutsitā dṛṣṭiḥ jñānam| vedabāhyatārkika kalpanā‘kudeha pu0 kutsitodeho'sya
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit