Vacaspatya 27.12
Vācaspatya 27.12
- Language
- Sanskrit
27.12.1
kṛpālakakupatyādayo'pyatra | kornāthaḥ | 2mahīnāthe rājani pu0
kunābhi pu0 īṣat nābhiriva dyāvarttayattvāt | 1vātamaṇḍalyām (ghūrṇīvātāsa) trikā0 | 2nidhivide hemaca0
kunāman tri0 kutsitaṃ prātarasmaraṇīya' nāmāsya | atikṛpaṇe striyāṃ vā ḍāp ṅīp | tatprāpatnaṃ bāhmā0 rañ
kaunāmi tadapatye puṃstrī0| tasyedam kāśyā0 aññitau
kaunāmika tatsambandhini tri0 ṅañi striyāṃ ṅīp
ñiṭhi ṭāp iḍañcārakhārthaḥ iti bhedaḥ
kunāśaka pu0 īṣat nāśayati sūryyanāt ṇaśa-ṇicṇvula | durālabhāyām yavāse (ālakuśī) amaraḥ
ku niṣpaṅga pu0 daśamamanoḥ putrabhede | “daśame tvatha paryyāye
dvitīyasyāntare manoḥ” ityu pakrame “manoḥ sutautsamājñāsa kuniṣpaṅgasa vīryya vān” harivaṃ0 78
kuñca vakratve anādare ca bhvā0 para0 saka0seṭ | kuñcati akuñcīt cukuñca cukuñca (śca)tuḥ | kuñcanam ā+saṅkocane ākuñcati saṃkocayati | vi prasāraṇe | vikuñcati pramārayati saṅkucitaḥ kṣipta ākuñcitaḥ “ākuñcitasavyapādam” bhaṭṭiḥ
kunta pu0 ku' bhūmisinunatti unda-bā0 na śakandhvā0 | gavedhu
kāyāṃ (gar̤agar̤e) 1dhānyabhede | 2prāśāstre ca medi0| 3kṣudrakīṭabhede (ukun) kuntalaḥ | 4caraṇḍabhāve viśvaḥ | kuntāstalakṣaṇaṃ hemā0 parikha0 lakṣaṇasaṅgrahe uktaṃ yathā
“uktā kuntotpattiranantaraṃ kuntadravyaṃ vakṣyate veṇurvela vilvaścandano vahnīna' śiṃśaṃpā khadirodevadārurvaṭastāror̤aceti kuntasya daṇḍadravyāṇi tatra saptahastaprabhāṇaḥ
śreṣṭhaḥ | ṣaḍbhirhastairmadhyamaḥ | pañcahastaśca nikṛṣṭo bhavati
lohasyākārau dvau bhavataḥ eka' puṣkalāvarttakaṃ dvitīyaṃ
cīnollikhitaṃ tantu tīkṣṇaṃ, yattu puṣkalāvarttakaṃ tallohaṃ
27.12.2
mṛdu | tayoliya' parīkṣā yattāḍitaṃ nadati tattīkṣṇa'
yanniḥśabdaṃ tanmṛdu, nipāte yadvidyate tattīkṣṇa', yannamati
tatpuṣkalāvartta mṛdu | tatra cīnodbhava' bhavatyapraśastaṃ puṣpanāvarttakameva praśasyate | kuntasya phala' ca śuddhanā
lohena karttavyaṃ tīkṣṇena lohena dhārā kāryyā tayoralābhe śeṣāṇi lohāṇi śodhayitvā kuntaphala taiḥ
kārayet | tatra saprapañcaṃ śākakhaṅgarovetkaravīrave ṇūnāṃ tālaphalakayoḥ ketakyāḥ śuṅgā yā patnākāraḥ
śṛṅgāgrasya sañcibhaśca | tathā karṇasaṃsthāna' vā karttavyaṃ tacca
nistriṃśaṃ manoṭaṣṭiharantīkṣṇaṃ śubhañca śreṣṭhaṃ ṣor̤aśāṅgulāyāmaṃ, madhyamaṃ caturddaśāṅgulāyāmamadhamaṃ dvādaśāṅgulaṃ bhavati
aṅgulavistāraṃ sāddhaṅgulavistāraṃ dvāṅgulavistārañca kramādbhavati | dviyavavaipulyaṃ sārddhakayavavaipulyamekayavavaipulyañca | tatra lokāḥ | yeṣāṃ didṛśajātīnāṃ kāryyo daṇḍaḥ
saca tridhā | saptaṣaṭpañcahastaśca uttamo madhyamo'dhamaḥ
tasyākārau ca dvau syātāṃ sacīnaṃ puṣkalaṃ tathā | tatraikatīkṣṇa' ṣor̤asya dvitīyaṃ mṛdunastathā | tat phalaṃ khaḍgalohena
dhārā tīkṣṇena kārayet | saprapañcādipattrāṇāṃ samākāra'
phalaṃ bhavet | ṣor̤aśāṅgulamāyāmohyaṅgulañcāpi vistṛ tam
yadyadvitayavaipulyaṃ śreṣṭhaṃ kuntaphalaṃ bhavet | madhyamādhamayorhāniraṅgulārddhāṅgulaṃ kramāt | āyāme vistṛte patnasa
vaipulye ca yathākramam | suśuddhatvaṃ mṛdumanvatvaṃ supautatvaṃ darśaprajitatvaśceti phalaguṇāḥ | campakotpalacampaka nāgukapadmośīrapadmarakṣānāṃ sugandhidānām bhavati phalasya gandhasaṃpat
27.12.3
tayā yuktaṃ phalamatikramyāpi rūpaṃ prajitaṃ bhavati vasāgandhi manuṣyagandhi gomūttragandhi durgandhi ca nindita'
bhavati | madhuraṃ yadyathavānnama yatkapāya' bhavati
tallakṣmīpravarddhanaṃ . yadyapaṇaṃ kaṭukaṃ tiktaṃ vāpi rūca
yathāvannaṃ tannirddiśet | śabdastu dviramayamyālīganddhavat
ghaṇṭāśaṅkhavañca praśasto, jharjharībhikṣapāttramaṇḍakabherīdhanvayan yadbho nindito bhavati | vaidūryyanibhaṃ candrasamāna
varṇaṃ kalambitotpalasadṛśavarṇaṃ nirmalākāśasadṛśamatasī
puṣpanibhaṃ vā kuntaphalaṃ śriyaṃ bharturdadāti, madhukarāsamānavarṇaṃ śyāmotpulavaṇaṃ makṣikāsavarṇaṃ ninditaṃ
bhavati | haṃsaśukamayūratāmracūr̤aghaṭanandyāvarttakūrmamatsya
saritprabhā anye ca maṅgalaśaṃsinaḥ padārthāḥ kuntatrayeṣu
yadi dṛśyante tadā te dharmakāmārthasādhakāvinirddiṣṭāḥ
śārdūlolūkapādapavāyasaṛkṣajambū kanigar̤aśakalalāṅgaletvevaṃ ninditāḥ padārthā dṛśyante trayeṣu te dṛṣṭāḥ śriyamapaharanti nṛpateriti lakṣaṇam | kāyā dṛśyate dhvajapatākācāmaracchatratoraṇaśivikāvṛkṣāṅgu śavarma mānavaṅkāragajaturaṅgāyasmin kuntaphale dṛśyante dhautacchāyāntaragatāstaṃ kuntamadhigacchato na labhante maṅgalaceṭakakharakarabhahidhvāyamolūkapalūmīkādayo ye ninditāyadi
kunte syudhautavyakte tadā sa kuntaḥ śriyaṃ bhujyamānāmapi vināśayeddāsāṃstahaṅkanaṃ vindhayāt | sa vadhaṃ bandhaṃ
sadyolabheta tasya mahiṣī vā| cūrṇikayordhādhamakhasya
śuklāni cūrṇāni samabhāgāni
"tṛtīyèṣu pādèṣvādito yadakṣaraṃ tadanudāttoktya brūyāt
27.12.4
etaduktaṃ bhavati tṛtīyeṣu prathamamādita ityarthaḥ | ādito ye dve akṣare tayoḥ pūrvvamanudāttaṃ, tasmāt paraṃ
dvitīyam udāttaṃ yathā bhavet tathā nigadet, nitarāṃ
brūyādityarthaḥ | tadevambāradvayaṃ nigardaśabdenocyata
ityarthaḥ" nārāyaṇavṛttiḥ
udarābhyantarasthite 2antarbhede na0| "udaramekaviṃśaṃ viṃśatirvā antarudare kuntāpānya dura mekaviṃśaṃ tasmādudaramekaviṃśaḥ" śata0brā0 12|2|4
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit