Vacaspatya 3.1

Vācaspatya 3.1

Language: Sanskrit

3.1.1

kṛttikānakṣatrayuktapaurṇamāsīghaṭite
barḍamāsātmake tatputtre ca | "nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ”
"sāsmin paurṇamāsīti saṃjñāyām” pā0 vyā0 jayādityena asminiti ṭagaratvādityākhyaṃ ca māvārddhamāsasaṃvatsarāṇāmiva majñeti vyākhyāya udāhṛtaṃ pauṣomāsaḥ pauṣo'rddhamāsaḥ pauṣaḥ saṃvatsara iti” | guroḥ
kṛttikārohiṇyoranyataranakṣatreṇa paryyanayoge gurorastoṭayopalakṣite 4 varṣe ca yathoktaṃ sū0 si0 ratnamālāyām
"atha prasaṃkhyātu kārttikādivṛhaspativarṣagaṇyaṅka” raṅga0
"vaiśākhādiṣu kṛṣṇe ca yogaḥ pañcadaśe tithau | kārttikādīni varṣāṇi gurorakṣādayāt tathā” sū0 si0
dyekataralābhe kārttika sarvasve eva mārgaśīrṣādi | yatva varṣadvayaghaṭakayoganakṣatrayorakatara viruddhana' gato gururyyānmannadeti
tatra kā gatireti cet kārttikottara mārgaśīrṣa
mārgaśīrṣottara' pauṣamityādikamādratiḥ”
bārhaspatyavarṣa prayojanamuktaṃ sū0 si0 “bārhaspatyena ṣaṣṭhyabdaṃ
jñeyaṃ nānyaistu nityaśaḥ” | ṣaṣṭhyabdaṃ prabhavādiṣaṣṭhiṇi
yathā ca kārttikaśabdasya kārttikīyukyārddhamāsaparatvaṃ varṣabheda
paratvaṃ ca jayādityena darśitaṃ tathā āpyāyavāśvināṣāḍha śabdānām‌pi tādṛśapaurṇamāsīghaṭitapañcavatsaraparatva'
pūrṇa nakṣatrāpi jñeyam
kṛttikāṇāmayaṃ pauṣyatvena sutaḥ | bagnau niṣṣikta rudratejojāte 5 skande deve | tasya kṛttikāpoṣyatvakathā ca
bhā0anu0 840• yathā
hyābhiradya vai | tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarvvaiṣāṃ na
bhaviṣyati | pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgudbahaḥ !

3.1.2

he devāvyāstathā śāpādapatyotpāttadyā'bhavan | rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa vai tadā | prasravan sa tatastasmāt kiñcitsantāpasaṅgataḥ | utpapāta tadā vahnau vahne vāhutopamam | tejastejasi saṃpṛktamātmayonitvamāgatam”
ityupakramya tārakāsureṇa bādhitānāṃ devānāṃ brahmasamīpe varaprārthanādikamuktaṃ yathā
‘devā ūcuḥ | asurastārako nāma tvayā dattośvaraḥ
prabho ! | surāṇāmīśa kliśnāti vadhastasya vidhīyatām
tasmādbhayaṃ samutpannamasmākaṃ vai pitāmaha ! | paritrāyasva no
deva ! na hyanyā gatirasti naḥ | brahmovāca | samo'haṃ
sarvvabhūtānāmadharmaṃ neha rocaye | hanyatāṃ tārakaḥ kṣipraṃ
surarṣigaṇabādhitaḥ | vedā dharmmāśrva nocchedaṃ gaccheyuḥ
surasattamāḥ ! | vihitaṃ pūrvvamevātra mayā vai śṭaṇu vo
vacaḥ | devā ūcuḥ | varadānodgatāto daiteyobalamardditaḥ | daiverna śakyate hantuṃ sa kathaṃ prathamaṃ vrajet | sa
hi naiva hya devānāṃ na surāṇāṃ na rakṣasām | badhyaḥ syāmiti
jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha ! | devāsya śaptā ruṣṭāryā
prajocchede purā kate | na bhaviṣyati vo'patyamiti sarvvaṃ
jagatpate ! | brahmovāca | hutāśano na tatrāsīcchāpakāle surottamāḥ ! | sa utpādayitā'patyaṃ badhāya tridaśaddiṣām | tadde sarvvānatikramya devadānavarākṣasān
manuṣyānatha gandharvvācchāgānatha ca pannagān | astreṇāmoghapātena yastā taṃ ghātayiṣyati | yato vo bhayamutpannaṃ
te cānye suraśatravaḥ | sanātanau hi saṅkalpaḥ kāma
ityabhidhīyate | rudrasya retataḥ praskannamagnau nipatitañca
yat | tattejo'gnisamudbhūtaṃ dvitīyamiva pāvakam | badhārthaṃ

3.1.3

devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati | sa tu nāśāya taṃ
garbhaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuk tadā | tasmāddo bhayamuddehāḥ !
samutpatsyati pāvakiḥ | anindyatāṃ vai jvalanastathā
cādya niyujyatām | tārakasya badhopāyaḥ kathito vai
yā'naghāḥ ! | na hi tejasvināṃ śāpāstejaḥsu prabhavanti
balātpratibalaṃ prāpya durbbasāni bhavanti vai | ityāsa vo manojataṃ kāmaṃ devaḥ sampādayiṣyati | etahākyamupaśśrutya tato devā mahātmanaḥ | jagmuḥ saṃsiddhasaṅkalpāḥ
paśyanto vibhāvasum | tatastairlokāścatasro vicinvataḥ
suraiḥ saha | kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarvve tadgatamānasāḥ
pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ | lokānanvacaran siddhāḥ sarvva eva bhṛgūttama ! | naṣṭamāni saṃkṣīnaṃ
nābhijagmurhutāśanam | tataḥ saṃjātasantāpāstanmahe rthenajñāstadāga | jaleśvaraḥ klāntamanāstejasā'gneḥ pradīpitaḥ
uvāca deśaśyārūḍha ko rasātalamatonvitaḥ” ityupakramya 85
a0 devairabhigamyāgnestato devaiḥ prārthitavaratādikamuktaṃ yathā
“agniruvāca | brūta yaṅgavatāṃ kāryyaṃ karttā'smi tadahaṃ
surāḥ ! | bhavatāntu viyogā''tmā mā vo'lākṣmi dicāraṇa | devā ūcuḥ | asurastārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ | adya na prabhāṣate vīryyādvadhastasya vidhīyatām
imān deyagaṇāṃsnāta ! prajāpatigaṇāṃstathā | ṛṣīṃ ścāpi
mahābhāga ! paritrāyasya pāvaka ! | apatyaṃ tejasā yuktaṃ
pravīraṃ janaya prabho ! | yaddvayaṃ no'surātsaṅga sāmayedbhavanāśana ! | prapannāṃ no mahādeyyā nānyadasti parāyaṇam
anyatra bhavato vīryyāttasmāntrāyasya naḥ prabho ! | ityuktaḥ
sa tathetyu ktvā bhagavān havyavāhnaḥ | jagāmātha durādharṣo

3.1.4

gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati | tayā cāyaṃbhavo'gryo garbhamtasmin
dadhe tadā | vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kanve ṣṇagatiryathā
tejasā tasya devasya gaṅgā viṅgalabacetanā | santāpamagamattīvraṃ sā voḍhuṃ na śaśāka ha | vyāhite jvalanenātha
garbhe tejaḥsamanvite | gaṅgāyāmamuraḥ kāścandroduḥkhaṃ vyatimānadat | asṛddhipatitenātha nādena vipulena vā | visrastoṅgalinayanā gaṅgā viṅgalabocanā | visannā nāyaṛdagarbha voḍhumātmānameva ca | sāta tejaḥparītāṅgī kampayantīva jāhnavī | uvāca jvalanaṃ vipra ! tadā garbhabaloddhatā
na te gaktā'smi bhagavaṃstejo'sya vidhāraṇe | vimūḍhā'smi
latā'nena na me svāsthaṃ yathā purā | vihvalā cāsmi
bhagavaṃstejo naṣṭañca me'nagha ! | dhāraṇe nāsya śaktā'haṃ garbhasya
tapasāṃ vara ! | utsraṣṭuñco'haminaṃ duḥkhātta tu kāmāt kathañcana | na tejaso'sti saṃsargo mama deva ! vibhāvaso !
śaktā cāsi mabho gantuṃ māṃ voḍhu' dhārayituṃ tathā | na
hi te kiñcidapāyyamanyato dhārayantate | sā vahninā
cāryyamāṇā deverapi sureśvarī | samutsasarja taṃ garbhaṃ mero
giri-re tadā | bamarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā
nāśakatta' tadā garbha saṃdhārayitumojamā | sā samutsṛjya
taṃ tu ktvāhośrotyānaraprabham | darśayāmāsa cānnikāṃ tadā
gaṅgāṃ bhṛgūdvaha ! | prapaccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaścidgarbhaḥ sukhodayaḥ | ko'yañco'pi vā devī kīdṛśa pañca dṛśyate
tejasā kena vā yuktaḥ sarvvametad brūhi me”

3.1.5

“gaṅgovāca | jātakrupaḥ sa garbho vai tejasāṃ samidhānagha ! | suryyo vimalo dīptaḥ paryyantañcāvabhāsayat | padmotpalagrimitrāṇāṃ sudānābhiva śītalaḥ | gambho'sya saptadambhānāṃ tulyāṃ vai sapatāṃvara ! tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ | yad vyaṃ parisaṃkraṣṭa' pṛthivyāṃ pacca teṣu
ca | tat sabrvaṃ kāñcanobhūtaṃ samantāt pratyadṛśyata | paryyadhāvata caivāṃca nadīḥ prasravaṇāni ca | vyādī payetsvatejasā
ca trailokā sacarācaram | evaṃrūpaḥ sa bhagavān ! puttraste
havyavāhana ! | sūrdhyavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma dūvāparaḥ
utkṛkā tta sā devī tatraivāntaradhīyata | pāvakaścāpi
taṃ dṛṣṭvā katvā kāryyaṃ divaukasām | jagāmeṭa' tato devaṃ
tadā bhārgavanandana ! | etaiḥ karmaguṇairloke nāmāmneḥ pariga yate | hiraṇyaretā dūti vaiṛṣibhirbibudhaistathā | pṛthivī
ca tadā devo khyātā vasumatīti vai | sa tu garbho mahātejā
gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ | divyaṃ śaravaṇa' prāpya vyavadhe'dbhutadarśamaḥ | dadṛśuḥ kṛttikāstantu bālārkasadṛśadya tim
puttrabhūtāśca taṃ bālaṃ pupuṣustanyavistareḥ | tataḥ sa kārtti -
keyatvamavāpa paramādbhutiḥ | skannatvāt skandatāñcāpi
guhāvāsād guho'bhavat” | adhikaṃ kārttikeya śabde vakṣyate
kārttikasyeyamaṇ ḍīp | kārttikī dai devīśaktibhede
koṣāvyaryām nakṣattrikāntargate jayantīsthe 7 devībhede ca
kṛttikānakṣatreṇa yuktā paurṇamāsī aṇ ṅāp | cāndrakārttikamāsasya 8 paurṇamāsyām stro | “kārttikyāḥ
vyāpahāyaṇo māse' mahābhā0
kārttikavrata na0 kārttike karttavyaṃ vratam | kārttikamāse

3.1.6

tena kṣipedu yastu māsaṃ dāmodarapriyam | tiryyagyonimavāpnoti sarvvadharmmabahiṣkṛtaḥ | na brahmāhā sa
gopnaśca sarvvasvī vahā'vrato | na karoti muniśreṣṭha !
yo naraḥ kārttikavratam | vidhavā ca viśeṣeṇa vrataṃ yadi na
kārttike | karoti munivāhūla | naraka' yāti sā dhruvam
vratantu kārttike māsi yadā na kurute gṛhī | dūṣṭāpūttaṃ
vṛthā tasya yāvadāhūtanārakī | saṃprāpte kārttike māse
dvijo vrataparāṅmukhaḥ | bhavanti vimukhāḥ sarvve tasya devāḥ
savāsavāḥ | dṛṣṭvā ca bahubhiryannaiḥ śatvā prāḍyātani
ca | svargaṃ nāpnoti viprendra ! akkṛtvā kārttike vratam
yatiśca vidhavā caiva viśeṣeṇa vanāgramī | kārttike narakaṃ
yāti akṛtvā vaiṣṇavaṃ vratam | vedairādhotataḥ kiṃ tasya ?
purāṇapaṭhaneśca kim ? | krataṃ yadi na viprendra ! kattike
vaiṣṇavaṃ vratam | janmaprabhṛti yat puṇya' vidhivat sasupārjjitam | bhasmobhavati tat sarvvamakṛtvā kārttike
vratam | yadvattañca paraṃ japta kṛtañca sumahattapaḥ | sarvva
viphalatāmeti akṛtvā kārttike vratam | saptajanmārjitaṃ
puṇyaṃ vṛthā bhavati nārada ! | akkṛtvā kārttike māsi
vaiṣṇavaṃ vratamuttamam | pāpabhūtāstu te jñeyā loke matyaṃ
mahāsane ! | vaiṣṇavākhyaṃ vrataṃ yaistu na kṛtaṃ kārttike
śubham” | kiñca 'akkṛtvā niyamaṃ viṣṇoḥ kārttikaṃ yaḥ
kṣipennaraḥ | janmājji tasya puṇyasya phalaṃ nāpnoti nāradaḥ”| kiñca 'niyamena vinā caiva yo nayet kārttikaṃ
sune ! | cāturmāsyaṃ tathā caiva brahmahā sa kulādhamaḥ”
kiñca “piṇḍadānaṃ pitṛ yāñca pitṛpakṣe na vai kṛtam
vrataṃ mā kārttike māsi śrāvaṇyāmtṛptitarpaṇam | caitre

3.1.7

nāndolito viṣṇu ccāryyamnāna' na majjale | na kṛtaṃ
majjana puṇye, śrāvaṇe rohiṇoṣṭamī | saṅkrame na kṛtā yena
dvādaśī śravaṇāvvitā | kula yāsyanti te mūḍhā narakaṃ vaṅgi
saṃjñimit” ! pādme ca “śaunakādisunigaṇasaṃvāde
'mānuṣaḥ karmmabhūmī yaḥ kārttikaṃ nayate sudhā | cintāmaṇiṃ kare prāpya kṣipate kaī māmbuni | niyamena vinā
viprāḥ ! kārttikaṃ yaḥ kṣipennaraḥ | kṛṣṇaḥ parāṅmukhastasya
yathāṭūjau'sya vallabhaḥ | yaiśca datta hutaṃ japtaṃ na
stānaṃ na harikauttanam | na kṛtaṃ kārttike vrata ! dvijāste
janāīne | teṣāṃ dhoripure vāsaḥ pitṛbhiḥ saha nārada !”
kiñca “kārttike nārjito yaistu bhaktibhāvena keśavaḥ
narakaṃ te gamiṣyanti yamadūtai stu yantritāḥ | janmakoṭisahasreṣu mānuṣyaṃ prāpya durlabham | kārttike nārśvito viṣṇu rhāritaṃ 5ṣṭa janma vai ! viṣṇoḥ pūjā kathā viṣṇo
vaiṣṇavānāñca darśanam | na bhavet kārttike yasya hanti
puṇyaṃ gavāhnikam” | kārttikamāhātmyaṃ skānde “kārttikasya tu māhātmyaṃ prāka sāmānyena likhyate | tato
viśeṣatastatva karma deyādibhedataḥ” ityupakramya “kārttikasya tu
māsasya koṣṭāṃyenāpi nārhati | sarvvatīrtheṣu yat stānaṃ sarvvadāneṣu yat phalam | ekataḥ sarvvatīrthāni sarvva yajñāḥ sadakṣiṇāḥ| ekataḥ puṣkare vāsaḥ kurukṣetre himācale | sevatanyasupuṇyāni sarvva dānāni caikataḥ | ekataḥ kārttiko vatsara !
sarvvadaḥ keśavapriyaḥ | yat kiñcit kriyate puṇyaṃ viṣṇu
muddiśya kārttike | tadakṣayaṃ bhavet sarvva satyoktaṃ tava nārada !
kārttikaḥ khalu vai māsaḥ sarvvamāseṣu cottamaḥ | puṇyānāṃ

3.1.8

paramaṃ puṇyaṃ pāvanānāñca pāvanaḥ | yathā nadīnāṃ viprendra !
śailānāñcaiva nārada ! | ullaṅghanācca viprerṣe ! kṣayo
naivopapadyate | puṇyaṃ kārttikamāse tu yatkiñcit kriyate
mune ! | na tasyāsti kṣayo brahman ! pāpasyāpyevameva
ca | na kārttikasamo māso na kṛtena samaṃ yugam | na
vedasadṛśaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṅgayā samam | kārttikaḥ
pravaro māso vaiṣṇavānāṃ priyaḥ sadā | kārttikaṃ sakalaṃ yastu
bhaktyā seveta vaiṣṇavaḥ | pitṝ nuddharate sarvvān narakasthān
mahāmune !” | praṅge “dvādaśasvapi māseṣu kārttikaḥ
kṛṣṇavallabhaḥ | | tasmin saṃpūjito viṣṇuralpakairapyupāyanaiḥ | dadāti vaiṣṇavaṃ lokamityevaṃ niścitaṃ mayā
yathā dāmodaro bhaktavatsalo vidito janaiḥ | tasyāyanta|dṛśo māsaḥ svalpamapyupakārakaḥ | durlabho mānuṣo deho
dehināṃ kṣayabhaṅguraḥ | tatrāpi durlabhaḥ kālaḥ kārttiko
harivallabhaḥ | dīpenāpi hi tatrāsau prīyate harirīśvaraḥ
sugandhiśca dadātyeva paradoṣaprabodhamāt |”
“atha saṅghavratamāhātmyaṃ skānde” “vratānāmiha
sarveṣāmekajanmānugaṃ phalam | kārttike tu vratasyoktaṃ phalaṃ
janmaśatānugam | arkṛtīrthe viprendra ! kārttikyāṃ sahayaścaivaṃ strātvā pitṝn sabhām | vratena kārttike māsi
vaiṣṇavantu padaṃ vrajet | pravṛttānāñca bhakṣyāṇāṃ kārttike
niyame kṛte | avaśyaṃ janmarūpatvaṃ prāpyate sukkṛidaṃ śubham'
kiñca “brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā munisattama'
viyogiṃ na vrajatyeva vrataṃ kṛtvā tu kārttike” | kiñca
“kārttike muniśārdūla ! svaśaktyā vaiṣṇavaṃ vratam | yaḥ

3.1.9

karoti yathoktantu sannidhāsta kare sthitā | supūgaye kārttike māsi devarṣipitṛsevite | kriyamāṇe vrate nṛṇāṃ svalpe'pi
snānamaṅgāphalam ” | tat karmmaviśeṣamāhātmāṃ skānde
"dānaṃ dattaṃ kṛtaṃ japtaṃ tapaścaiva tathā kṛtam | tadakṣayaphalaṃ proktaṃ kārttike ca dvijasattama !” | kiñca “yatkiñcit kārttike
dattaṃ viṣṇuruddiśya mānavaiḥ | tadakṣayaṃ labhyate vai annadānaṃ
viśeṣataḥ” | kiñca “ye tu saṃvatsaraṃ pūrṇamagnihotramapāsate | kārttike svastikaṃ kṛtvā samametanna saṃśayaḥ
kārttike yā karotyevaṃ keśavasyāgramaṇḍalam | svargasthā
śobhate sā tu kapoto pakṣiṇī yathā | yaḥ karoti naro
nityaṃ kārttike patvabhojanam | sa tu durgatimāpnoti yāvadindrāścaturdaśa | janmaprabhṛti yat pāpaṃ mānavena kṛtaṃ
bhavet | tat sarvva nāśamāpnoti brahma (palāśa) patreṣu bhojanāt | sarvvakāmaphalaṃ tasya sarvvatīrthaphalaṃ bhavet | na cāpi
narakaṃ paśyedbrahmapatreṣu bhojanāt | brahmā caiṣa bhṛtaḥ sākṣāt
palāśaḥ sarvakāmadaḥ | madhyagaṃ varjitaṃ patraṃ śūdrasya muni
sattama ! | bhuñjannarakamāpnoti yāvadindrāścaturdaśa
tiladānaṃ nadīsnānaṃ satkathā sādhusevanam | bhojanaṃ brahma
patreṣu kārttike muktikāyakam | jāgaraṃ kārttike māsi yaḥ
karotyaśvotthaṭe | dāmodarāye viprendra ! gosahasraphalaṃ labhet
jāgaraṃ paścame yāme yaḥ karoti mahāmune ! | kārttike
sannidhau viṣṇostatpadaṃ karasaṃsthitam | sādhusevā gavāṃ
ghāsaḥ kathā viṣṇorathārśvanam | jāgaraḥ paścime yāme
durlabhaḥ kārttike kalau” | kiñca “jaladheśucavṛddhaśca
ṛṣasaṃsthe divākare | toyaṃ dattvā yadāpnoti snānaṃ kṛtvā

3.1.10

tu kārttike | makhihantāṃ kurukṣetre rāhugraste divākare
sūryavāreṇa yat snānaṃ tadekāhena kārttike | pitṝnuddiśya
yaddattaṃ kārttike kṛṣṇavallabhe ! ayeodakaṃ suvipreṣṭha ! akṣayaṃ
jāyate nṛṇām” kiñca “gotayāstavastotreṇa kārttikaṃ
tyasya kārttike purato hareḥ | yaḥ karoti naro bhaktyā
labhate vāñchayaṃ phalam | kurernāma sahasrākhyaṃ gajendrasya ca
mokṣaṇam | kārttike paṭhate yastu punarjanma na vidyate
kārttike paścime yāme svayaṃ gānaṃ karoti yaḥ | vasate śvetadvīpe tu pitṭabhiḥ saha nārada ! | naivedyadānena hareḥ
kārttike yaptasaṃkhyayā | yugāni vasate svarge tāvanti munisattama ! aguruntu sakarpūraṃ yo dehet keśavāgrataḥ
kārttike tu suniśreṣṭha ! yugānte na punarbhayaḥ” kiñca
“niyamena kathāṃ viṣṇorye śṭaṇvanti ca bhāvitāḥ | ślokārddhaṃ
ślokapādaṃ vā kārttike gośataṃ phalam | sarvvadharmmān
parityajya kārttike keśavāgrataḥ | śāstrasyoñcāraṇaṃ puṇyaṃ
śrotavyañca mahāmune ! | śreyasā lobhabuddhyā vā yaḥ karoti
hareḥ kathām | kārttike muniśreṣṭha ! kulānāṃ tārayecchatam | nityaṃ śāstravinodena kārttikaṃ yaḥ kṣipennaraḥ | nirddahet sarvvapāpāni yajñāyutaphalaṃ labhet | na tathā tuṣyate dāmai
rna yajñairgogajādikaiḥ | yathā śāstrakathālāpaiḥ kārttike
madhusūdanaḥ | kārttike muniśārddūla ! yaḥ śṭaṇoti
hareḥ kathām | sa nistarati durgāṇi janmakoṭiśatāni
ca | yaḥ paṭhet prayato nityaṃ ślokaṃ bhāgavataṃ suneḥ
aṣṭādaśapurāṇānāṃ kārttike phalamāpnuyāt” kiñca
“sarvvān dharmmān parityajya dṛṣṭaḥpūrttādikāñcaraḥ | kārttike
parayā bhaktyā vaiṣṇavaiḥsaha saṃvaset” | padma

3.1.11

“kārttike muniśārdūlo yo brahmacāro haviṣyābhuk | palāśapatre bhuñjāno dāmodaramathārccayet | sa sarvvapātakaṃ
hitvā vaikuṇṭhe harivasidhau | modate viṣṇusadṛśo
ajamānandanirbharaiḥ” kiñca “kārttikaṃ sakalaṃ māsaṃ prātaḥsnāyī jitendriyaḥ | japan haviṣyabhuk dāntaḥ sarvvapāpaiḥ pramucyate | kārttikantu naroḥ māsaṃ yaḥ kuryyādekabhojanam | śūraśca bahubhoryyaśca kīrtti māṃśca sa jāyate” | kiñca “palāśapatrabhojī ca kārttike puruṣo
varaḥ | niṣpāpaḥ syāttu naivedyaṃ harerbhuktvā vimucyate
madhvāsthamambaraṃ patraṃ varjayeddālyaṇottaraḥ” | kiñca “aparādhasahasrāṇi pātakāni mahāntyapi | kṣamate'sya hari
ddevaḥ pūjitaḥ kārttike prabhuḥ | naivedyaṃ pāyaso viṣṇoḥ
priyaṃ khaṇḍaṃ ghṛtānvitam | vimaddhya tacca bhuñjāno yajñakārttike ye prakurvvate | devānāmapi te vandyāḥ kiṃ yerājaśva tat kṛtam” | skāndekārttikavratāṅgāni” “harijāgaraṇaṃ prātaḥsnānaṃ tulasisevanam | udyāpanaṃ dīpadānaṃ
vratānyetāni kārttike” | kiñca “pañcabhirvvratakerebhiḥ
sampūṇaṃ kārttike vrato | phalamāpnoti tatproktaṃ mukti
muktiphalapradam | • viṣṇoḥ śivasya vā kuryyādālaye harijāgaram | kuryyādaśvatyamūle vā susamīrgā vaneṣu ca
āpadgato yadāśakto na labhet sabrvvathāya saḥ | vyādhito
vā punaḥ kuryyādviṣṇordhvīmnā'vabhāñchanam | udyāpanavidhiṃ
karttu maśakto yo vrate sthitaḥ | brāhmaṇān bhojayecchaktyā
vratasampūrttayetave | aśakto dīpadānasya paradīpāt prabodhayet | teṣāṃ vā rakṣaṇaṃ kuryyādvātādibhyaḥ prayatnataḥ
abhāve tulasīnāñca pūjayedvaiṣṇavaṃ dvijam | sarvvābhāve

3.1.12

vrato kuryyādbrāhmaṇānāṃ gavāmapi | sevāṃ vā bodhapaṭyo
bratasampūrṇa hetave” | tatra dīpadānamāhātmyam’ skānde
“jñātvā koṭisahasrāṇi pātakāni bahūnyapi
nimeṣārddhena dīpasya vilayaṃ yānti kārttike” kiñca
“śṭaṇu dīpasya māhātmyaṃ kārttike keśavāpriyam | dīpadānena viprendra ! na punarjāyate bhuvi | raviyahe kurukṣetre
narmmadāyāṃ śaśiyahe | tat phalaṃ koṭiguṇitaṃ dīpadānena
kārttike | ghṛtena dīpako yasya tilatailena vā punaḥ
jvalyate muniśārddūla ! aśvamedhena tasya kim ?| mantrahīnaṃ
kriyāhīnaṃ śaucahīnaṃ janārddana ! sarvvaṃ sampūrṇatāṃ yāti
kārttike dīpadānataḥ | teneṣṭaṃ ṛtubhiḥ sarvvaiḥ kṛtaṃ tīrthāvagāhanam | dīpadānaṃ kṛtaṃ yena kārttike keśavāgrataḥ
tāvadgarjanti puṇyāni svarge martye rasātale | yāvanna jvalate
jyotiḥ kārttike keśavāgrataḥ | śrūyate cāpi pitṭabhi
rgītā gītā purā dvija ! | bhaviṣyati kule 'smākaṃ pitṭabhaktaḥ suto bhuvi | kārttike dīpadānena yasto ṣayati keśavam | mukti prāptāmahe nūnaṃ prasādāñcakrapāṇinaḥ”
kiñca “merumandaramātrāṇi kṛtvā pāpānmadheṣataḥ | dahate
nātra sandeho dīpadānāttu kārttike | gṭahe vā''yatane
vāpi dīpaṃ dadyācca kārttike | purato vāsudevasya mahu
phalavidhāyinaḥ | sa jāto mānuṣo loke sa dhanyaḥ sa
ca kīrttimān | maddattyā kārttikaṃ māsi dīpo vai madhudattvā tu kārttike | tasyāsti pātakaṃ kiñcit triṣu lokeṣu
nārada ! yasya śobhayate dīpaḥ kārttike keśavopataḥ
purato vāsudevasya dīpaṃ dattvā tu kārttike | prāpnoti
śāśvataṃ sthānaṃ sarvvabādhāvivarjjitam | yaḥ kuryyāt kārttike māsi karpūreṇa tu dopakam | dvādaśyāñca viśeṣeṇa

3.1.13

tasya puṇyaṃ vadāmi te | kule tasya prasūtā ye ye bhaviṣyanti
nārada ! | vyatītāśca ye keciddeveṣāṃ saṅgarā na vidyate
krīḍitvā suciraṃ kālaṃ devaloke yadṛcchayā | te sarvve mukti
māyānti prasādāccakrapāṇinaḥ” kiñca 'dyūtavyājena
viprendra ! kārttike keśavālayam | dyotayedvā mahābhāgāḥ !
punātyāsaptamaṃ kulam | kārttike dīpadānantu kuryyādyo
vaiṣṇavālaye | dhanaṃ puttro yaśaḥ kīrttirbhavettasya ca sarvvadā
yathā na mathanādvahniḥ sarvvakāṣṭheṣu dṛśyate | tathā na dṛśyate
dharmmo dīpadāne na saṃśayaḥ” kiñca 'nirddhanenāpi viprendra !
kṛtvā śvātmavikrayam | karttavyaṃ dīpadānantu yāvat kārttikapūrṇimā | vaiṣṇavo na sa mantavyaḥ saṃprāpte kārttike
mune ! | yo na yacchati mūḍhātmā dīpaṃ keśavasannidhau”
nāradīye śrīrukmāṅgadamohinīsaṃvāde “ekataḥ sarvvadānāni dīpadānāni caikataḥ | kārttike na samaṃ proktaṃ
dīpado hyadhikaḥ smṛtaḥ” | kārttike 'kārttike khaṇḍadīpaṃ yo dadāti harisannidhau | divyakāntivimānāgye
ramate sa hareḥ pure” | tat paradīpaprabodhanamāhātmyaṃ skānde “piṣṭapakte'nnadānena jyeṣṭhopāṭhe ca
vāriṇā | kārttike tatphalaṃ puṃsāṃ paradīpaprabodhanāt | bodhanāt paradīpasya vaiṣṇavānāñca sevanāt
kārttike phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ | dayamānantu
ye dīpaṃ bodhayanti harergṛhe | pareṇa vyapasṛṣṭañca ! nistīrṇā yamayātanā | na tadbhavati viprendra ! dṛṣṭe'pi
makhāmakheḥ | kārttike yat phalaṃ proktaṃ paradīpaprabodhanāt
ekādaśyāṃ parerhattaṃ dīpaṃ prajvālya mūṣikā | mānuṣyaṃ

3.1.14

durlabhaṃ prāpya parāṃ gatimavāpa sā” | tatra śikharadīpamāhātmyaṃ skānde | "yadā yadā bhāsayate dāyakaḥ
kalaśopari | tadā tadā muniśreṣṭha ! dravate pāpasañcayaḥ | yo dadāti dvijātibhyo mahīmudadhimekhalām | hareḥ śikharadīpasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
nārhati ṣoḍaśīm"kiñca ‘yaḥ karoti paraṃ dīpaṃ mūtsyenāpi
mahāmune ! | śikharopari madhye va kulāntaṃ tārayennaratam | vimānaṃ jyottiṣā dīpaṃ ye nirīkṣanti kārttike
keśavasya mahātmantyā kule teṣāṃ na nārakī | divi devā
nirākṣante viṣṇudopapradaṃ naram | kadā bhaviṣyatyasmākaṃ saṅgamaḥ
puṇyakaṇmaṇā | kārttike kārttikī yāvat prāsādopari
dīpakam | yo dadāti muniśreṣṭha ! tasyendratvaṃ na durlabham" | tatra dīpamālāmāhātmyaṃ skānde "dīpapaṅgeca racanā sabāhyābhyantare hareḥ | viṣṇorvimāne
kurute sa naraḥ śaṅkhacakraṣṭak | dīpapaṅgeca racanāṃ kurute
keśavālaye | tasyānvaye prasūtānāṃ nṛṇāṇāṃ narakaṃ na hi
viṣṇorvimānaṃ dīpāḍhyaṃ sabāhyābhyantare mune ! | dīpoddyotakare
mārge tena prāptaṃ paraṃ padam” | bhaviṣye ca “yaḥ kuryyāt
kārttike māsi śobhanāṃ dopamālikām | prabodhaṃ caiva
dvādaśyāmekādaśyāṃ viśeṣataḥ | sthīyataprakāśastu tejasā
bhāsayan diśaḥ | tejorāśirvimānastho jagaduddyotayaṃstvipā | yāvat pradīparakhyā tu ghṛtenāpūryya bodhitā
tāvadvarṣasahastrāṇi viṣṇuloke mahīyate”
tatra bākāśapradīpamāhātmyaṃ pādme "uccaiḥ
pradīpamākāśe yo dadyāt kārttike naraḥ | sarvva valaṃ
samutsṛjya viṣṇulokamavāpnuyāt | viṣṇukeśisuddiśya dīpaṃ
dadyāt tu kārttike | bākāśasthaṃ janastasya śṛṇu

3.1.15

tasyāpi yat phalam | dhanaṃ dhānyaṃ sarvva iṣṭa putrapautrādiro
mhahe ! locane ca śubhe tasya vihāmapi ca jāyate” kiṃca
“vipraveśmani yo dadyāt kārttike māsi dopakam | agniṣṭomaphalaṃ tasya pradadanti manīṣiṇaḥ | catuṣyayeṣu rathyāsu
brāhmaṇāvasatheṣu ca | vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāre gahaneṣu
ca | dīpadānāddhi sarvvatra mahāphalamavāpnuyāt”
deśaviśeṣe kārttikamāhātmyaviśeṣaḥ pādme | "yatva
kutrāpi deve'yaṃ kārttikaḥ snānadānataḥ | agniṣṭoma
samaphalaḥ pūjāyāñca viśeṣataḥ | kurukṣetre koṭiguṇo
gaṅgāyāṃ vāpi tatsamaḥ | tato'dhikaḥ puṣkare syād dvārakāyāñca bhārgava | | kaṇṇāyālovayado māsaḥ pūjāsnāneca
kārttikaḥ | anyāḥ puryya statyamānā samayo mathurāṃ vinā
dāmodaratvaṃ hi harestatva vāsodayataḥ kila | mathurāyāṃ
rādhāṃ narendrejaṃ jñātvā dāmodaro'rcitaḥ | kalpavṛkṣṇā hi
te jñeyā nālaṃ kāryā vicāraṇā | durlabhaḥ kārttiko vipra !
madhurāyāṃ nṛṇāmiha | yattrārcitaḥ svakaṃ rūpaṃ bhaktebhyaḥ
saṃprayacchati| bhuktiṃ muktiṃ harirdadyādarcito'nyattra sevinām
bhaktiñca na dadātyeṣa yato vaśyakarī hareḥ | sā tvañjasā
hare rbhaktirlabhyate kārttike naraiḥ | mathurāyāṃ sakṛdapi
śrīdāmodarapūjanāt | mantradravyavihīneñca vidhivoneñca
pūjanam | manyate kārttike devo mathurāyāṃ sadaīnam
yasya pāpasya yujyeta maraṇānā ki niṣkṛtiḥ | tacchuddhyarthaṃ
midaṃ proktaṃ prāyaścittaṃ suniścitam | kārttike mathurāyāṃ
vai śrīdāmodarapūjanam | kārttike mathurāyāṃ vai pūjanāddṛrśanaṃ dhruvaḥ | śīghra saṃprāptavān bālo durlabhaṃ yogatat
paraiḥ | sulabhā madhurā bhūmau pratyakṣdaṃ kārttikastathā | tathāpi

3.1.16

saṃsarantīha narā mūḍhā bhavāmbudhau | kiṃ yannaiḥ kiṃ tapobhiśca tīrthairanyaiśca sevitaiḥ | kārttike madhurāyāñcedarcyate
rādhikāpriyaḥ | yāni kāni tīrthāni nadā nadyaḥ
sarāṃsi ca | kārttike nivasantīha māthure sarvvamaṇḍale
kārttike janmasadane keṣavasya ca ye narāḥ | sakṛtpraviṣṭāḥ
śrīkṛṣṇāṃ te yānti paramavyayam | paropahāsamuddiśya
kārttike haripūjayā | mathurāyāṃ khanedbhaktiṃ kiṃ punaḥ śraddhayā
naraḥ” iti
atha kārttikavratārambhākālakramau | pādme “āśvinasya
tu māsasya yā śuklaikādaśī bhavet | kārttikasya vratānīha
tasyāṃ kuryādatandritaḥ | nityaṃ jāgaraṇāyānte yāme rātreḥ
samutthitaḥ| śucirbhūtvā prabodhyātha stotrai rnīrājayet prabhum
niśamya vaiṣṇavān dharmān vaiṣṇavaiḥ saha harṣitaḥ | kṛtvā
gatādikaṃ prātaddva' nīrājayet punaḥ | madyādau ca tato
gatvācamya saṅkalpamācaret “prabhuṃ prārthyātha tasmai ca dadyādarghyaṃ yathāvidhi | tatra saṅkalpamantraḥ | kārttike'haṃ kariṣyāmi prātaḥsnānaṃ janārddana ! | prītyarthaṃ tava deveśa ! dāmo
dara ! mayā (lakṣmyā) saha" iti | “prārthanāmantrastu-tava
dhyānena deveśa ! jale'smin snātamudyataḥ | tvatprasādān me
pāpaṃ dāmodara vinaśyatu” | arghyamantraḥ-“vratinaḥ kārttike
māsi snātasya vidhivat mama | arghyaṃ gṛhāṇa deveśa !
tvāṃ namāmi sureśvara !”| kāśīkhaṇḍe “vratinaḥ kārttike
māsi snātasya vidhivat mama | dāmodara ! gṛhāṇārghyaṃ
danujendraniṣūdana ! | nitye naimittike kṛtstre kārttike padmalocane | gṛhāṇārthyaṃ mayā dattaṃ rādhayā sahito hare ! 1
iti | pādme tilairālipya dehaṃ svaṃ nāmoccāraṇapūrvakam

3.1.17

strātvā tu vidhinā samyagācamya ṣṭaṅkamānrajet | upalipyātha devāgre nirmāya svastikaṃ prabhum | tulasīmālato
padmapadmapuṣpādināyait | nityaṃ vaiṣṇavasaṅgatyā śṛṇuta
bhagavatkathām | sarpiṣā'harniśaṃ dīpaṃ tilatailena cārccayet | viśeṣataśca naivedyānyarthayedācarettathā | praṇāmaṃśca
yathāśakti ekabhaktādikaṃ vratam” | pādmotthatva
“prātarutthāya śaucādi kṛtvā gatvā jalāśayam | kṛtvā ca
vidhivat snānaṃ tato dāmodarāñccanam” | kiñca “maunena
bhojanaṃ kāryaṃ kārttike vratadhāriṇā | ghṛtena dīpadānaṃ
syāt tilatailena vā punaḥ | dineṣu kaṣṇakathayā vaiṣṇavānāṃ
ca saṅgamaḥ | noyatāṃ kārttike māsi saṅkalpavratapālanam
āśvine śuklapakṣasya prārambho harivāsarai | atra vā
paurṇamāsītaḥ saṃkrānto vā tulāgame | dīpadānamakhaṇḍañca
dadyādvai vaiṣṇavodhau | devālaye suhṛttyāṃ vā ākāśe
vā taduttamam” | kiñca “rajataṃ kanakaṃ dīpān maṇimuktāphalādikam | dāmodarasya prītyarthaṃ pradadyāt kārttike
naraḥ” | skānde ca “na gṛhe kārttike kuryyādviśeṣeṇa tu kārttikam | tīrthe tu kārttikau kuryāt sarvvayatnena bhāmini !” | kārttike varjyāni skānde brahmanāradasaṃvāde “kārttike tu viśeṣeṇa rājamāṣāṃśca bhakṣayan | niṣpāvān sundarīśārdūla ! yāvadāhūtanārakī
kaliṅgāni paṭolāni vṛntākaṃ sambitāni ca | na bhakṣayet
kārttike māsi yāvadāhūtanārakau | kārttike māsi dharmātmā
matsyamāṃsaṃ na bhakṣayet | tatraiva yatnatastyājyaṃ śuāśakaṃ
śaukaraṃ tathā” | kiñca-“parāṃnnaṃ paraśayyāñca parodvāhaṃ
parāṅganām | sarvvadā varjjayet prājño viśeṣeṇa tu

3.1.18

kārttike | tailābhyaṅgaṃ tathā śayyāṃ parānnaṃ kāṃsyabhojanam
kārttike varjjayedyastu paripūrṇavratī bhavet | saṃprāpta
kārttikaṃ dṛṣṭvā parānnaṃ yastu varjjayet | dine dine
tu kṛcchrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ” | tatraiva śrīrukmāṅgatamohinausaṃvāde “kārttike varjjayenmadhu | kārttike
varjjayet kāṃsyaṃ kārttike śuklasañcitam | na matsyaṃ
bhakṣayetkāṃsaṃ na kausumaṃ nānyadeva hi | cāṇḍālaḥ sa
bhavet kumbhu ! kārttike māṃsabhakṣaṇāt |”
kārttikika pu0 kārttikī paurṇamāsī yasmin māse ṭhak
kārttikeya pu0 kṛttikānāmapatyaṃ prācyābhijan ḍhak | agninikṣipta rudratejasa utpanne kṛttikābhiḥ pālite skande deve
kārttikaśabde tatkathādi uktam | rāmāyaṇe tu saṃkṣepeṇoktaṃ
yathā "kumārasambhavat tatra tadrūpārkasamadyutiḥ | vahnitejobhavaḥ śrīmān gaṅgākṛttikāpariskṛtaḥ | taṃ kumāraṃ
tato jātaṃ dṛṣṭvā sendrā maharṣayaḥ | tadā kṣīrapradānārthaṃ
kṛttikāḥ saṃyyayojayan | tāḥ cīraṃ tasya devasya samayena
dadustadā | syādasmākamayaṃ putraḥ khyāto nāmneti rāghava !
'nyo'nyaṃ pibattasmāttāṃ tanayasya mukhāni ṣaṭ | samabhavan
'hnābāho ! ṣaṇmukhastena viśrutaḥ | tatastādevatā jacuḥ
kārttikeya iti prabhuḥ | putro'yaṃ jagati khyāto bhaviṣyati
na saṃśayaḥ"
kārttikeyaprasū strī kārttikeyaṃ prasūte pra+sū-kvip | pārvatyāṃ
śabdaratnā0 | pārvatyāṃ śivavīryyaniṣekā'bhāve devaniṣedhe kṛte
'dvetaso bhūmikṣeprādinimitteṇa tasyotpattestatsākṣādodayabhūtakāraṇatvāt tatprasṛtvaṃ yathā brahmavai0pu0gaṇeśakha0"sambhrūvaraṅgaḥ krīr̤ā pārvatīśivayoḥ purā | dṛṣṭvā ca suraiḥ śambho

3.1.19

vīryyaṃ bhūmau papāta ha | bhūmisadakṣipat vahnau vahniśca
śarakānane | tataśca putraḥ kṛttikābhiḥ" | ṣaṭsu
ṛṣipatnīṣu vahne retaso niṣeke tābhiśca śaravaṇe kṣepāttanjanma
tanmukhajanitakumāramukhe 45 pṛ0 bhāratakathāṃ darśitam tena
gaṅgāyāṃ niṣekājjanmakathanantu kalpabhedādityāvirodhaḥ
tārtyāṇa puṃstrī karda rapatyam kurvādayaḥ kāśyaiḥ tasyāpatyam
“ṛṇodatraṇaḥ” pā0phiñ yalopaḥ | kaī rapatyasyāpatye
kārttikotthava pu07ta0 | 1kārttikakarttavye utsave upavā
śātu tadādhāre kārttikapaurṇamāsīrūpe 2kāle trikā0
kātsnya na0 kṛtsnasya bhāvaḥ īta0 ṣyañ | sākalye "vibhāṣā
sātiḥ kātsnyai” pā0 “tadvibodhata kātsnyena dvijāgrān
paṅktipāvamān” manuḥ | [ vā | karddena raktaṃ vastrādau
kāddama(mika) tri0 karddena rakta' aṇ hastikāramate ṭhak
kārpaṭa pu0karpaṭa eva svārthe'ṇ, kārpaṭaḥ, sa ivākāro'syasya,
ac vā

Linked texts (3)

Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
Audumbarī saṃhitā — Audumbararṣi, Sanskrit