Vacaspatya 3.3
Vācaspatya 3.3
- Language
- Sanskrit
3.3.1
karmaṇi medi0
5 śilpe hemaca06 dyotavini0| atnedaṃ bodhyam uṇādīnāmavyutpattipace rūḍhadāyaśaktyā śilpaprabhṛti tattadarthavācakatā, vyutpattipacce avayavaśaktyā svasvārthasyāpyapasthāpanena
yogena viśiṣṭārthaparatayā yaugikatvaṃ tena kāryya kāścarityādau
karmmāderanvayaḥ udantakayogāca tatra karmmaṇi na ṣaṣṭhī
vyapratyayasyārthe karmaṇo'nvayāsamabhavāt na dvitīyādiprasaṅgiḥ| svārthe kan| kāruko'pi sūpakārādau| “na rājño
nṛpataḥ kāryyo na kārukakuśīlavau” manuḥ | “ayastuvaṃstu śuśrūṣāṃ śūdaḥ kartuṃ dijanmanām | putradārātyayaṃ
prāpto jīvet kārukakarmmabhiḥ | yaiḥ karmmabhiḥ pracāritaiḥ
śuśrūṣyante dvijātayaḥ | tāni kārukakarmāṇi śilpāni
vividhāni ca” manuḥ | striyāmūṅ | kārū śilpinyāṃ
rajakādistriyām | [ caure śabdaci0
kārucaura pu0 kāruṇā śilpena caurayati cura-ac | sandhikāruṇḍī strī īṣat ruṇḍī mūrddhahīnā | jalaukāyāṃ śabdaca0
kāruṇya na0 karuṇaḥ karuṇāyuktaḥ karuṇāviṣayo vā tasya bhāvaḥ,
kāru(rū)ṣa pu0 karu(rū)ṣasya rājā aṇ | karu(ka) padeśādhipe
kāreṇava tri0 kareṇoridam | kareṇusambandhinuṣṭyādā
kāreṇupāli puṃstrī kareṇupālasyāpatyam iñ
kārottara pu0 kāreṇa surāgalanakriyayā uttarati ud+tṛsurāmāsivati tathā ca sati kārotarāt carmāṇi
surā patati” saṃ0 vyā0 | “tasya romākhyeva puṇḍrāṇi,
tvak tokmāni, māṃsaṃ lājā asthi kārotaro majjā
māsaraṃ rasaḥ parisrujjanaṅgalohitaṃ, retaḥ payaḥ, mūtraṃ
surovadhyam vaksasam” śata0 brā0 12,8,1,2 | evaṃ
kārotaraśabdasya cālanīparatve sthite surāmaṇḍasya tatsādhyatvāt tathātvaṃ bodhyam
vyakkala
3.3.2
bham | apāṃ vai sadadhī vahniḥ sūryyasya nabhaso'pi vā"
tataḥ paśyārjunayoḥ saṃvāde bahukathā tatra dṛṣṭvā
"bhavantaṃ kārttavīryyoyodyogamabhyasacokarat" bhaṭṭiḥ
"ananyasādhāraṇarājagabdovabhūva yogī kila kārtta
vīryyaḥ" raghuḥ
kṣaṇikaṃ tatra dṛśyam | mantramahodadhau 17 taraṅge
kārttavīryyamantrārthaka prasaṅgā viśeṣo darśito yathā
"atha dīpavidhiṃ vakṣye kārttavīryyapriyaṅkaram | vaiśākhe śrāvaṇe
mārge kārttikeyāśvinapauṣayoḥ | māghaphālgunayormmāsordopārambhā samācaret | tithau riktāvihīnāyāṃ vāre śamikujau vinā | hattottarāśviraudreṣvaha puṣyaśravaṇā''
vāyubheṣu | didaivate 'rdreṣa rohiṇyāṃ dīpārambho hitārthinām | carame 27ca, vyatīpāte dhṛtau 6 nau sukarmāṇi | prītau
harṣe ca saubhāgye śobhanāyuṣmatopi | karaṇe viṣṭirahite
paṅakreḍhodayādiṣu | yogeṣu rājño pūrvāhṇe dopārambhaḥ
sataḥ śubhaḥ | kārttike śuklasaptamyāṃ niśīthe'tīva śobhanaḥ
yadi tatra rakhervāraḥ śravaṇaṃ tatra durlabham | atyāvaśyakakāyyeṣu māsādīnāṃ na śodhanam | ādye 'ṅga ptapoṣva niyato
brahmacārī gayāta dhīḥ | prātaḥ snātvā śuddhabhūmau kṣiprāyāṃ
gomayodakaiḥ | prāṇānāyamya saṅkalpya nnyāsān pūrvvoditāṃñcaret | ṣaṭkoṇaṃ racayedbhū mau raktacandanagandhaje le
antāra' (krīṃ) samālikhya ṣaṭkoṇeṣu samālikhet
mantrarājasya ṣaḍvarṇān kāmavojavivarjitān | sṛṣṭiṃ
padma varma cāstaṃ pūrvādyāśāsu saṃlikhet | navāṇaiveṣṭayettacca trikoṇa' tadvahiḥ punaḥ | evaṃ vilikhite yantre
nidadhyāddīpabhājanam | svarṇajaṃ rajatauthyaṃ vā tāmrajaṃ
tadabhāvataḥ | kāṃsyapātraṃ madhyamañca kaniṣṭhaṃ lauhajaṃ smṛto
3.3.3
mānyeṣe saṅgrūpyothaṃ srambhī godhūmacūrṇajam | vṛkṣeṣṭaṣṭaṃ
samānaṃ tu pāttraṃ kuryyāt prayatnataḥ | arkadiksaptaṣaṭ
pañcacaturāmāṅgulairmmatam | ājya palasahasre tu pātnaṃ
śatapaleḥ kṛtam | ājye 'hutapale pātraṃ pañcapañcāśatokṛtam | pañcasaptatausaṃkhye tu pātna' ṣaṣṭipalaṃ matam
triṣaṣṭrīkṛtapale śarada 185 palabhājanam | dvisaṅkhyāṃ bharamitaṃ 118 yatājña li'gatā mitam | yate'tiśara 55 saṃkhyātamavamanyatva kalpayet | nityadīpe
ṣaṣṭhipalaṃ pātramājye kṛtaṃ palam | evaṃ pātra pratiṣṭhāpya vartīḥ strotolitāḥ kṣipet | ekā tisro'tha vā
pañca sapādyā viṣamāñcapi | tithitulyāstā ''saṅgha
cantu tantusaṃkhyā vinirmmitā | goghṛtaṃ prakṣipettattra
śuddhavastraviśodhitam | sahasrapalasaṃkhyādi ṭyānta'
pātāddakṣiṇadigbhāge śakrā'ṅga lacatuṣṭayam | adho'dho
dakṣiṇādhārāṃ nikṣanecca churikāṃ śubhām | dopaṃ prajvālayettatra gaṇḍa yastutipūrvvakam | dopāt pūrvvatna digbhāge sarvvato bhadramaṇḍale | taṇḍulādaṣṭake vāpi
vidhivat sthāpayeddhaṭam | tatrāvāhya nnṛpādhīśaṃ pūrvvavat
pūjayet sudhīḥ | lājākṣatān samādāya dīpaṃ saṅkalpayettataḥ | dīpasaṅkalpamantro'tha kathyate ḍoṣu 52
bhūmitaḥ” | tattatsumanyādikasaṅgā yeṣāmihauryyateto yathā
“evaṃ dīpapradānasya karttāro'khilāṅginām | dīpaprabodha
kāle tu varja yedaśubhāṅkitam | viprasya darśanaṃ tatra
śubhadaṃ parikīrttitam | śūdrāṇāṃ madhyamaṃ proktaṃ mlecchasya
vadhabandhanam | āsvotlordarśanaṃ dṛṣṭaṃ gatrādyasya sukhāvaham
ṭopajvālā samā siddhi, vakrā nāśavidhāyino | kṛte dīpe
yadā pātna' bhagna dṛśyeta deśtaḥ | paścādarvāk tadā gacche
3.3.4
dūyajamānoyamākhyam | vamrdhyā nnaraṃ yadā kuryyāt kāryyaṃ vidhyedihasvataḥ | nemahīno bhavet karttā tasmin dīpāntare
kṛte | aśucisrśane vyādhirdīpanāśe tu caurabhīḥ
mamārjārāmasaṃsarye bhavedbhūpatitobhayam | yāttārambhe
vasupaleḥ kṛtodāpo'khileṣṭadaḥ | tasmāddīpaḥ prayatne na
rakṣaṇīyo'ntarāyataḥ | ā samāptaḥ prakurvīta brahmacaryya mva
bhūśayaḥ | slośūdrapatitādonāṃ sambhāṣāmapi varjayet
japet sahasra' pratyaṅki mantrarājaṃ navāhvaram | stottrapāṭha' pratidinaṃ niśīthinyāṃ viśeṣataḥ | ekapāṭena
ṭopāye sthitvā yo mantranāyakam | sahasraṃ prajapedrātrau
so'bhīṣṭa kṣipramāpnuyāt | samāpya śobhane dhahne saṃbhojya
dvijanāyakān | kumbhodakena karttāramabhiṣiñceśrca su' svaran
karttā ca dakṣiṇāṃ dadyāt puṣkaḷāṃ toṣaḍetave | gurau tuṣṭe
dṛḍhātauṣṭa' karttavyaḥ sutonṭapaḥ | gurvājñayā svayaṃ kuryyādāda
vā kārayeddaram | kṛtvā ratnādidānena dīpadānaṃ dharāpateḥ | gurvvājñāmantarā kuryyādyo dopaṃ sveṣṭasiddhaye
pratyutānubhavatyeva hānimeva pade pade | dīpadānavidhiṃ
brūyāt kṛtannādiṣu no guruḥ | duṣṭebhyaḥ kathitomantro vaktu
duḥkhāyahau bhavet | uttamaṃ goghṛta', proktaṃ' madhyamaṃ mahiṣībhavam | tilataikhantu mahak tsān kanīṣo'jādikaṃ
itam | āstaroṇe sugandhena dadyāt saṃma dīpakam
saṃśaya’ | yathā kāryāścuddhāḥ kuryyāddīpadānaṃ khaveśmani
vighnāḥ sarvve'ribhiḥ sākaṃ tasya naśyanti dūrataḥ | sarvvadā
jayamāpnoti puttrān pauttrān dhanaṃ yaśaḥ | yathā kathañcidyo gehe nityaṃ dīpaṃ samācaret | kārttavīryyārjunaproktau
so'bhīṣṭaṃ labhate naraḥ | dīpapriyaḥ kārttavīryyomārttaṇḍo
3.3.5
nativallabhaḥ | stutipriyo mahāviṣṇurgaṇeśastarpaṇapriyaḥ
durgā'rccanapriyā nūnamabhiṣekapriyaḥ śivaḥ”
kārttavīryyasya ca dattātreyasyajñayogaprabhāvāt hareśakvāvatārācca upāśyatvam | yathā cāsya hareśakrāvatāratvaṃ tathā tasya
dhyāne varṇitaṃ yathā “udyatsūryyasahasrakāntirukhikhaṅkhaudhībharrvvandito hastānāṃ śatapañcakena ca dadhaccāpāniṣūstānnatā | kaṇṭhe hāṭakamālayā parivṛtaścakrāvatāro hareḥ
pāyāt syandanago'ruṇāmbaradharaḥ śrīkārttavīryyo nṛpaḥ”
2 subhūmākhye jainarājacakravarttibhede hemaca0
kārttavīryyāri pu0 6ta0
kārttasvara na0
“nattatnanāmnā māsāstu śeyāḥ parvvantayogataḥ” sū0si0
“kārttikādiṣu saṃyoge kṛttikādi dayaṃ dvayam | antyopāntyau pañcamaśca tridhā māsatrayaṃ smṛtam” sū0si0
kārttike nāṃmabhavātu" padma pu0 "mete viṣṇoḥ sadāṣāḍhe
bhādre ca parivarttate | kārttike parivṛdhyeta śuklapakṣe
hareddine” matsyapu0 | tatra nānāparyyabdānāmatvakatta śaktikaratyanta kṣayyeti viddhānāt cāndre mukhyatvam, saure gauṇatvamiti racu0 | ubhayatra śaktikiriti kālamādhavīye
sthitam | māghavandre vivṛtiḥ | evaṃ mārgyādīnāṃ cāndrasaurañcavacanūktām
Linked texts (3)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit