Vacaspatya 3.42
Vācaspatya 3.42
- Language
- Sanskrit
3.42.1
kṛpaṇatve 2dīnatve ca
“kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ” gītā | "kārpaṇyaṃ kevalā
nītiḥ krauryyaṃ cāpadaveṣṭitam” hito0
kārpāsa tri0 karpāsya cchātrayaḥ pilvā0 aṇ | kārpāśīvikā
re sūtrādau | tasya phale luk | karpāsāṃ svārthe'ṇ ṅīp
karpāsī (kāpāsa) 2 vṛkṣe strī | svārthe ka | kārpāsakā'pyatna | svārthikasyāpi prakṛtiliṅgātikramasya kācitkatvāt kārpāsako'pyatra pu0 | “kārpāsako laghuḥ koṣṇo
madhuro vātanāśakaḥ | tatpalācaṃ samīraghnaṃ raktakṛtanmūta
varddhanam | tatphalaṃ picchilānāhapūyakhāvarvināśakṛt
tadbījaṃ stanyadaṃ vṛṣyaṃ snigdhaṃ kaphakaraṃ guru" bhāvapra0
adhikaṃ karpāsaśabde 1725 pṛ0dṛśyam
kārpāsadhenu strī strī kārpāsa racitā dhenuḥ | dānārthaṃ kalpitāyāṃ kārpāsavastrādinirmmitāyāṃ dheno| tadvidhānaṃ hemā0
dā0kha0 varāhapurāṇe yathā
“ataḥparaṃ pravakṣyāmi dhenu kārpāsikīṃ śubhām | viśvasya
śuddhaya prapūrthaṃ mahāṇā śāṃtyuhṛtām | kārpāsamūlandvāpi
tenāsāvuttamā smṛtā | sā ca kārpāsabhāreṇa dhenuḥ śreṣṭhā
prakīrttitā| madhyamā ca tadarddhana kanyasī (kaniṣṭhā) ca tadaīnaḥ| pūrvavadvastradhānya ṅgahiraṇyañca sathaiva ca| vatsakastu caturthāṃśairdānamantro'bhidhīyate” | pūrvvavaditi varāhapurāṇoktatiladhenuvadityarthaḥ| “hemakundendudeveśi ! kṣīrārṇavasamudbhave !
somapriye ! sudhenākhye ! saurabheyi ! namo'stu te
datteyamivindranāthāya gagaṅgāyāstṛptāya ca | vyagninetaprajātāya somarājāya vai namaḥ”| “yastvevaṃ parayā bhattyā
brāhmaṇāya prayacchati | sa yāti somalokantu somena
3.42.2
saha modate | na rogo na jvarī kuṣṭhī kule tasya prajāyate | putradārasamopeto jīvecca śaradāṃ śatam” | vastra
dhenvādayopyatna
kārpāsanāsikā strī kārpāsasya tatpūraṇārthā nāsikeva
(ṭeko) takau śabdaratnā0 | karpāsanāsikāpyatna
kārpāsaparvvata pu0 dānārthaṃ kalpite dhānyaśailādiṣu daśasu
anteṣu kārpāsamaye śaile parvvatabhede tadvidhānādi
paramaṃ sarvvadānānāṃ priyaṃ sarvvadivaukasām | deśakālo
samāsādya dhanaṃ śraddhāñca yatnataḥ | deyametanmahādānaṃ tāraṇārthaṃ kulasya ca | parvvataṃ kalpayettatra kārpāsena vidhānataḥ
pūrvoktena vidhānena kṛtvā sarvvaṃ vidhānataḥ | viṃśadbhārastu
karttavya uttamaḥ parvvato budhaiḥ | madhyamo daśabhiḥ kāryyaścadhamyaḥ
pañcabhistathā | sarvvadhānyasamūhasya madhye hyoṣadhibhirvṛtaḥ
ratnairvastraiśca saṃyukto lokapālāṣṭakastathā | brahmādayastathā
śaṅge kāñcanena vinirmitāḥ | kaṅkāccakāṃśca caturastattarbhāgena kalpayet | sauvarṇaśikharān sarvvān sarvvaratnopa
śobhitān | nānādhātuvicitrāṅgāna bhakṣyabhojyasamāyutān
kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi tatra homo vidhīyate | ṛtvijaśca tathā pādyau kārayedde vavittamān | homovyāhṛtibhiryyajña agno tadvaiśvadeve'pi | gandhena sarpiṣā tatra
tathā kṛṣṇātilairapi | ayutaṃ homasaṃkhyā ca pālāśasamidhastathā | śaṅkhatūryyaninādaiśca tathā maṅgalapāṭhakaiḥ
utsavaṃ kārayettatra dinamekamamandritaḥ | parvvakāle tato
dadyāt pūjayitvā vidhānataḥ | “namaḥ sarvvāmarāvāsā
bhūtasaṅghairabhidrutaḥ | brahmādayo me varadā bhavantu vibudhāḥ
sadā” | ityuccāryya naro dadyāccārī vā vidhipūrvvakam
3.42.3
pūjayitvā dvijān samyak vāsobhirbhūṣaṇaistathā | anena
vidhinā yastu dānametat prayacchati | sa gacchennidagāvāsaṃ vimānopari saṃsthitaḥ | apsarogaṇasaṃvīto gandharvvairabhisaṃstutaḥ | tatra manvantaraṃ yāvaduṣitvā vibudhālaye | puṇyakṣayādihābhyetya mahāmbhodanto sasāgarām
rūpavān subhagovāgmī śrīmānatulavikramaḥ | pañca
janmāni nārī vā jāyate nātra saṃśayaḥ | bhūyaśca śṛṇu
rājendra ! divyaṃ kārpāsaparvvatam | tañca bhāraśatenaiva kāryyādarhena vā punaḥ | śeyaṃ pūrvvavidhānena sarvvaṃ kāryyādyathākramam | phalaṃ pūrvvadattañcaiva jāyate nṛpasattama !”
kārpāsācalakārpāsaśailādayo'pyatra
kārmmāra pu0 kārmāraeva svārthe'ṇ | 1karmmakāre (kāmāra)
“kārmāro aśmabhirdhutibhiḥ”ṛ06,112,2 | “kārmāraḥ
ayaskāraḥ” bhā0 | karmmārasyāpatyam śivā0 aṇ
2karmmakārāpatye ṅastrī striyāṃ ṅīp
kārmmāraka tri0karmmāreṇa kṛtaṃ kulālā0vuñ | karmmakārakṛte
kārmmāryyāṇi puṃstrī karmmārasyāpatyaṃ phiñ ni0 | karmakārāpatye striyāṃ vā ṅap
kārmmika tri0 karmmaṇā cittakarmmaṇā nirvṛttaḥ ṭhak | niṣpattyuttaraṃ citrasūlaiḥ cakrasvastikādicitrayuktatayā kriyamāṇe
paṭādau | “kārmmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥkṣayomataḥ”
yājña0| “kārmmikaṃ karmmaṇā citreṇa nirmmitam | yatra
niṣpanne paṭe cakrasvastikādikaṃ citrasūlaiḥ kriyate
tatkārmmika mityucyate” mitā0 | tasya bhāvaḥ purohi0
yak | kārmikya tadbhāve na0
kārmmuka na0 karmmaṇe prabhavati ukañ | 1dhanuṣi amaraḥ
“kārmmukeṇeva guṇinā bāṇaḥ sandhānameṣyasi” praḥghaḥ
“viddhāya bakṣśīpatikaccha kārmukam” kirā0
2karmmakṣame tri0 medi0 | kārmukaṃ sādhyatvenāstyasya
3.42.4
ac | | 3śare medi0 | 4ścatakhadire 5kiñjalkadūke
6mahānimbace pu0 rājanina0 | meṣādiṣu navame 7rāśau
“kārmukaṃ tu parityajya kṣaṇaṃ (makarasthaṃ) saṃkramate raviḥ
prabhāte vāṅgarāle ca snānaṃkuryyāt
bhaviṣyapu0
ni0 striyāṃ ṅīp | “anāvāvṛḍe tayodayākṣāṃ
prāheyamālāḥ pathiṣu cādadhāti” “hatodyamaṃ kārmukī
dumaḥ” iti kātā0 no016,4,22,25, | atra kaṭukaḥ
dhamabaṅala” arkaḥ | sa ca śvetakhadiraḥ | ataeva khārthe
aṇapratyayā śvetakhadirārthatetyukta rājani0 | tulasphoṭane
tadākāre (bāvar̤ā) (dhunnarā) itikhyāte dṛśyantrabhede
agnipurāṇe dhanurvedaprakaraṇe dhanvināṃ vaiśākhādisthānapañcakamajñā dhanuḥ śiyāprakāralacaṇādikamuktaṃ yathā
caturhastaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ laya' sārddhantu madhyamam | kanīyastu trayaṃ proktaṃ nityameva padātinaḥ | aśce rathe gaje
vyeṣṭhaḥ sadaiṣa parikīrttitaḥ”
10 vṛttakṣetrasya paridhyarddhātmake rekhābhede 11tadīyāṃśabhede ca
tayordhanurākāratvāttathātvam | tadānayanaprakāraḥ jīvānayanaprakāramukkā līnā0 darśitoyathā !
nyāsaḥ
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit