Vacaspatya 30.1
Vācaspatya 30.1
- Language
- Sanskrit
30.1.1
avivāhitāvasthāyāmupacārāt
“kaumārā pūrvavacane,, pā0 | “anekāni sahasrāṇi
kumārabrahmacāriṇām | divaṃ gatāni viprāṇāmakṛtvā
kulasantatim” manuḥ | ataeva aśvadākalpe “ekavarṇā
bhavetkanyā ityādinā ṣoḍaśavarṣāntāyā api kumārītva
muktam | tat bālake “kumāra mātā bibhartti” ṛ0
5,2,1, kumārasya retaḥ siktaṃ na sambhavati” śata0brā0
1,4,5,7, “kanyānāṃ saṃpradānañca kumārāṇāñca rakṣaṇam”
manuḥ nātrokti vināpi kāvye rājadārake kumāraśabdaḥ
prayujyate | “āptaḥ kumārānayanotsukena bhojena dūtorathane dissṛṣṭaḥ” | “kumārasainyaṃ sapadi sthitaṃ ca tat”raghuḥ
“tadānujagmatuḥ sthāṇuṃ kumārāviva pāvakī” rāmā0
viśvasāreokte 15mantrabhede pu0 16vidyāyāṃ kho ḍīp
mantraviśeṣāṇāṃ saṃjñābhedāśca tantrasāre darśitā yathā
viśvasāre nibandhe ca | “chinnoruddhaḥ śaktihīnaḥ
parāṅmukha udīritaḥ | badhironetrahīnaśca kīlitaḥ
stambhitastathā | dagdhaḥ strastaśca bhītaśca malineśca tiraskṛtaḥ
bheditaśca suṣuptaśca madonmattaśca mūrcchitaḥ | mṛtavīryyaśca
bhomaśca pradhvastobālakaḥ punaḥ | kumāraśca yuvā prauḍhovṛḍo
nirrisaṃ śakastathā | nirvījaḥ siddhihīnaśca mandaḥ kūṭastathā punaḥ | niraṃ śakaḥ sattvahīnaḥ kekarojīvahīnakaḥ | dhūmitoliṅgitau khyātau mokṣitaśca sudhātmakaḥ
atidīpto'ṅgahīnaḥ syādatikruddhaḥ samīrataḥ | atikrūraśca subrīḍaḥ śāntamānasa eva ca | sthānabhraṣṭaśca vikaloniḥsnehaḥ parikīrttitaḥ | ativṛddhaḥ pīḍitaśca vakṣyāmyetān sulakṣaṇam | manoryasyādisandhāntairvyāptirna yojyalacyate | saṃyukto vā viyukto vā purākrāntiścā punataḥ
30.1.2
caturddhā pañcadhā vāpi sa mantraśchinnasaṃjñakaḥ | āṭimadhyāvasāneṣu bhūvaujadvayatāñchitaḥ | baddhamantraḥ sa vijjñeyobhaktiktivivarjitaḥ | māyātritayaśrīyojarākāhīnastu
yomanuḥ | śaktihīnaḥ sa kathito yasya madhye na vidyate
kāmavījaṃ mukhe māyā śirasyaṅga gameśya ca | asau parāṅmukhaḥ proktoṅkāro vindulāñchitaḥ | ādyāntamadhye
vimūrcchā na bhavedūbadhiraḥ smṛtaḥ | pañcavarṇomanuryaḥsyānne phārkenduvivarjitaḥ | nevahīnaḥ sa vijñeyo duḥkhaśokāmayapradaḥ | āṭimadhyāvasāneṣu kuṃṭhaprāsādavāgbhavau
hakārovindu mān jīyo vāvaśāpi catuḥkalaḥ | māyā
namāṃsi ca padaṃ nāsti yasmin sa kīlitaḥ | ekaṃ madhye dvayaṃ mūddhi yasminhastapurandarau | na vidyete sa mantrastu
stambhitaḥ siddhivarjitaḥ | vahniprayāṇayugāyukto yasya mantrasya mūrddhani | saptā dhā dṛśyate tantu dagdhaman pracakṣate
hasta dvayābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhiraṣṭabhirha śagate'kṣaraiḥ
strastaḥ śobhiritau yasya mukhe na praṇava smṛtaḥ | śivovā śaktiraya vā bhītākhyaḥ sa prakīrttitaḥ | āṭau
madhye tathā cānte yasya māruṣa catuṣṭayam | eṣaeva malino mantraḥ sarvavighnasanvitaḥ | yasya madhye ṭakāro'sti
kavacaṃ mūrddhani dvidhā | astraṃ tiṣṭhati mantaḥ sa tiraskṛta udāhṛtaḥ | dyodvayaṃ hṛdaye śīrṣe ṣaṣaṭvauṣaṭ tu
madhyame | eṣava bheditomantraḥ sarva śāstravivarjitaḥ | trivarṇo haṃsahīnoyaḥ sa suṣuptaudāhṛtaḥ | mantrovāpyatha yā
vidyā saptādhikaṭagākṣarā | phaṭakārapañcakādiyeormadonmatta udāhṛtaḥ | taddvastaṃ sthitaṃ madhye yasya mantraḥ
sa mūrcchitaḥ | virāme'ṅgasya yo mantro mṛtavīryyaḥ sa
30.1.3
ucyate | āṭau madhye tathā cānte caturakṣayutomanuḥ
jñātavyobhīma ityeṣa yaḥsyādaṣṭādaśākṣaraḥ | ekonaviṃśatyarkso vā yomantrastārasaṃyutaḥ | hrasai khāṅkuśavījāḍhyaṃ
pradhvastaṃ taṃ pracakṣate | saptaryakṣo bhavedvālaḥ kumāro'ṣṭākṣaraḥsmṛtaḥ | ṣoḍaśākṣo yuvā praur̤haścatvāriṃśadviparṇa tuḥ
liṃ śadvarṇaśśutaḥpraṇivarṇomantraḥ śatākṣaraḥ | catuḥśatākṣaraśvāpi vṛddhaḥ sa parikīrttitaḥ | gavākṣaro mupayuto macurnistvaṃ śa īritaḥ | yasyāvasāne hṛdayaṃ śiromantrau ca
madhyataḥ | śikhā varmma ca na syātāṃ vauṣaṭ phaṭkāra eva
vā | śivaśaktipravarṣahīno vā sa nirvījaḥ udāhṛtaḥ
eṣu sthāneṣu phaṭa kāraḥ ṣoḍhā yasmin prahṛṣyate | sa
mantraḥ siddhihīnaḥsyā nmandaḥ paṅkaktyakṣaromanuḥ | kūṭa ekākṣaro mantraḥ sa evoktoniraṃ śakaḥ | hṛdayaṃ sattvahīnaḥ
syātta taryastastu kekaraḥ | ahrasvagejīvahīnaḥ sārddhasaptākṣaromanuḥ| sārddhaṃ dvādaśavarṇo yā mūṣitaḥ sa tu ninditaḥ
sārddha goḍalasampradekaviṃśativarṇakaḥ | triṃśadvarṇāntimadartho'thaḥsyādācittiḥ svataḥ | dvāviṃśatyakṣaro mantro
mohitaḥ parikīrttitaḥ | dvātriṃśadvarṇo mantroyaḥ sapraviṃśatiyarthakaḥ | kṣudhārttaḥ sa tu vidyeyaścaturviṃśativarṇakaḥ | ekādaśākṣarovā'pi pañcaviṃśatisaṃkhyaṃkaḥ | tayorvyāsatyartho vā mantro'sātīpradīritaḥ | ṣaḍ viṃśatyakṣaromantraḥ ṣaṭtriṃśadvarṇakastathā | triṃśadekonavarṣā vā
tvaṅgahīnaḥ sa eva hi | aṣṭāviṃśatyakṣaroya ekatriṃśadvarṇāyi vā | atikruddhaḥ savijñeyo ninditaḥ sarvakarmasu
triṃśadakṣarakomantraścatvāriṃśattathāpi vā | atakrūraḥ
30.1.4
sa vijñeyo ninditaḥ sarvakarmasu | catvāriṃśattamā vidyā triṣaṣṭyaugatā bhavet | tāvatsaṃkhyā nigaditā ma
ntrāḥ ṣor̤aśasaṃjñakāḥ | pañcāśadakṣarā ye syurmantrāste gātramānasāḥ | ekonaśataparyyantaṃ pañcāśadakṣarādita | te sarve
kathitāmantrāḥ sthānabhraṣṭā na śobhanāḥ | trayodaśākṣarā
ye syurmantrāḥ pañcadaśākṣarāḥ | vikalāste 'bhidhīyante śataṃsāddhaṃ śataṃ tathā | śatadvayaṃ dviyamatirekahīnā tathāpi vā
yāvacchatatrayaṃ saṃkhyā niḥsnehāste prakīrttitāḥ | cataḥśatasamārabhya yāvadrūpeyasaṅkhyakam | ativṛddhaḥ sa mantrastu sarvaśāstravivarjitaḥ | sahasrādadhikā mantrā da
ṇḍakāḥ proktāstathāḥ | dvisahastrākṣarāmantrāḥ khaṇḍagāḥsampraśa katāḥ | jñātavyāsautvarūpānte mantrāete yathāsthitāḥ | tathā vicārya boddhavyā mantibhiḥ sarvakarmasu
doṣāṇimānavijñāya yomantra bhajate budhaḥ | siddhirna
jāyate tasya kalpakoṭiśatairapi" atha mantrāṇāṃ doṣaśāntiḥ taduktaṃ tatraiva "aṣṭāṭiṣṭāthe mantrāstanmatantre niṣphalāḥ| te sarve siddhimāyānti bhātkārauṣaprabhāvataḥ | bhātkāvyaiḥ puṭodya man vidyāṃ viśodhayataḥ | śatamaṣṭottara pūrva prajapet phalasiddhaye | tadā
anulomaṅgāvidyā yathoktaphaladā bhavet | mātṛkāpuṭitaṃ
kṛtvā madhye varṣā vidhāyaca | mantravarṇāṃstataḥ karyātkrobhanantaṃ samātam | baddhā tu yojiṅgudrāṃ tāṃ saṃkocaprādhārapaṅkajam | taḥtumadhyāttu mantra varṣān kurvatasa gatāgatān
brahmarandhāvadhi dhyātvā vāyumāpūryya kumbhayet | sahasraṃ
prajapenmantraṃ mantradoṣopaśāntaye" | tathā | "eṣu dvaṃyeṣu
prānteṣu māyāṃ kāmamathāpi vā | vidhā cādī śriyaṃ caiva
30.1.5
tadū pañcaviśuddhaye" | tathā | "tārasaṃpuṭitoyāpi duṣṭamanto'pi sidhyati | yasya yanna bhaveṅgalaktiḥ so'pi mantro'sya
sidhyati” tathā | “praṇaveonmāṭakā devī kṣunne kṣolanvatattrayam | ammṛtalayasaṃyogād duṣṭamantro'pi sidhyati”
tatna vidyāyāṃ “kumārī yā ca vidyeyaṃ tayā mantrā
patibhrate ! | kevalaṃ priyirūpeṇa śaktirūpeṇa kevalam”
muṇḍāmā0 | 17kharodreokta vākhādicakrasya kharabhede
puñcakrayaṅgasyavākhādicakre vihatiḥ| tatra skande “agneḥ
putraḥ kumārastu bīyān śaravaṇālayaḥ” bhā0 ā0
66a0 | “kumāramabhigabhyāya vīrāñcasanivālimam
aśvamedhamayā to naro nāstyatna saṃśayaḥ” bhā0 va0
84a0 | tasya kandarpāpekṣayādhikasaukumāvyattitvāttattvam
18vālopadravakaragrahabhede “skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena
tripurāriṇā | bibhartti cāparāṃ saṃjñāṃ kumāraḥ iti sa
grahaḥ”suśrutaḥ | 16śuddhasuvarṇa na-medina saṃjñāyāṃ kan
varuṇavṛkṣe tiktaśāke | svārthe ka | bālake hemaca0
tasyedaṃ tasya bhāvo vā aṇ | kaumāra jiguptaye bālya1vasthāyāṃ 'dehino'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ
jarā” gītā
kumārakalyāṇa ma0 | cakradattokta ghṛtabhede tallakṣaṇaṃ yathā
“śaṅkhapuṣpī vacā brāhmī kuṣṭha ttriphalayā saha | drākṣā saśarkarā śuṇṭhī jīvantī jīrakaṃ balā | pṛṭī durālabhā
30.1.6
bilva' dāḍima' hurasaḥ sthirā | raktaṃ cyāramūlantu sūkṣmailā bajrapippalī | eṣāṃ karṣasamairbhāgerdhṛtaprastha' vipācayet | kaṣāye kaṇṭakāryāśca kṣīre tāṃrvāddhataṅguṇe | etat kumārakalyāṇaṃ ghṛtarātnaṃ sukhapradam | balavaryākaraṃ dhanyaṃ puṣṭyamivalavṛhnaṇam | kāyāsarvva grahālakṣmīkrimidantagadāpaham | sarvvālāmayahuraṃ dṛnnoṅgadaṃ viśeṣataḥ”
kumāraghātin li0kumāraṃ hanti hana-ṇini | śiśumārake
kumārajīva pu0 kumāra jīvayati jīva-ṇic acū ṣṭapṛ0
sa0 | (‘jayāpotā) jīvanvavṛkṣe ratnamā0
kumāradeṣṇa pu0 kumārāṇāṃ dātā dā-bā0 deṣṇac | kumāra
dātari “kumāradeṣṇāḥ jayataḥ punarbhuvaḥ” “ṛ0 10,24,
5, kumāradeṣṇāḥ kumārāṇāṃ dātāraḥ, bhā0
kumāradhārā strī bhārattokte tīrthabhede | “pratāmarūparogatvā mailarājasamīpataḥ | tattrābhiṣekaṃ kurvāṇo'śvamnedhomamavāpnuyāt | pitāmahasya sarasaḥ pramrutā loka
pāvanī | kumāradhārā tattraiva triṣu lokeṣu viśrutā | yatna
snātvā kṛtāthauṃ'srīyātkāmamayagacchati | ṣaṣṭakāloprasādena sukhyate ca mahatyayā" bhā0va08| adhyāye sthitam
viddhatamuttaratna tatraiva yathā
"navagrahāpratiṣṭhānaṃ skandasya ca niṣedhanam | apasmāragrahasyoktaṃ revatyāśca punaḥṣṭathak | pūtanāyāstathā'ndhāyā
maṇḍikā śītapūtanā | naigameyacikitsā ca grahotpattiḥ
sayonilā | kaumāratantraśāstre ṣukāraureṣu ca kaurttitam"
"athāto navagrahākata vinnānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
gādhagrahāṇāṃ vijñānaṃ sādhanañcāthava taram | atyagniṃ
kāraṇāñcaiva suśrutekayanāḥ śṭaṇu | 1skandagrahastu prathamaḥ
30.1.7
2skandāpasmāra evaca | śakunī 4 revatī caiva 5 pūtanā cāthapūtanā 6 | pūtanā śītanāmā ca tathaiva camukhamaṇḍikā | navamo 6naigameyaśca yaḥ pitṛgrahasaṃjñitaḥ | dhācīmācoḥ prāk pradiṣṭopacārācchaucācārāṅgalyanācārahīnān
bastān dṛṣṭāṃstrāsayantān prayānteonnā pūjāhaito hiṃsyuraite
kumārāt | aiśvaryātte na śakyā viśanto dehaṃ dṛṣṭa
mānuṣairviśvarūpāḥ | āptaṃ vākyaṃ tanmanābhipretyai krityānyeṣāṃ yāmi dehe bhavanti | bhūnāstaḥ catajasagandhaḥ
stanaddiṅkāsyo itacalite kampadaśanelaḥ | uddignaḥ susujitabaddarunmarodī skandāttau bhavati ca gāḍhamuṣṭivarddhāḥ
Linked texts (6)
- Bṛhattantrasāra — Rāmānanda, Sanskrit
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit