Vacaspatya 30.64
Vācaspatya 30.64
- Language
- Sanskrit
30.64.1
niḥsaṃjño bhavati punarbhaveddimaṃjaḥ saṃrabdhaḥ karacaraṇaiśca nṭatyatīva | viṇmūce sajati vinadya jṛmbhamāṇaḥ phenañca prasujati tatsakhāmipacaḥ 2 | vastāṅgo bhayacakito vihatagandhaḥ saṃstrāvipraśatha rapoḍitaḥ samantāt | sphoṭoñca prahatatanuḥ pradāhapāko viṃjña yo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā 3
raktāsyo haritamalo'tipāṇḍu dehaḥ stamto vā jvararujapākavedanāvyaiḥ | revatyā' vya' thatatanuśca karṇanāsaṃ mbannāsi
mṭaśamabhipauḍitaḥ kumāraḥ | raktāṅkaḥ mnarpati dṛśaṃ divā
na rātrī vipraskhina' sajati ca kākatulyagandhaḥ | aṅgīktau tṛṣitatadūruhaḥ kumārastṛṣṇāsambharbhavati ca pūtanāsṭahautaḥ 5 | yo dveṣṭi stanamavadāruṇāṅagagandho bhinnarva rsahitabhirardyamānaḥ | durvarṇaḥ satatamadhaḥprayo'llagandhikka' mṭa yuryarabhipacau'lpataptamārmarttaḥ | charddimmo bhayama'tavepate prarudyāt saṃkaucaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ
vinnāṅgo bhṭamamatisāryyate ca yasta' jānīyānmukhamaṇḍi
gautapūtanāttaṃ m7 | mlānāṅgaḥ suhuriraghāṣapāpadvakko baṅgāśī kaluṣanirāṅgatodaro yaḥ | sohego bhavati ca mūrttatyagandhaḥ sa jñeyaḥ śiśuratha vakramaṇḍikārttaḥ 8 | yaḥ
phenaṃ vamati vimamyate ca madhye soddegaṃ vilapati corddhamīcamāṇaḥ | nauryaiṃta pratatamatho vasāsagandhiniḥsaṃ jño
bhavati hi naigameyajuṣṭaḥ 6 | praśramo yaḥ stanaddeṣau surute cāviyakkakaḥ | taṃ bālaṃ na cirāddhanti graṅaḥ sa
mpūrṇalakṣaṇaḥ | virautamataḥ sādhya' ciktasam̐dacirāhitam
ggṛhe purāṇḍavikrayyamajya bālaṃ śucauguciḥ | sarvaṣān
prakiretsenaṃ tailedaupañca kārayet | sadā saṃvikṣatañcāpi
30.64.2
juhuyāṅgavyavāhanem | sarvagandhauṣadhīgairjairmantrasāktairasaṅga tam | kambo hastikāmyañca saṅgā sāheti saṃsmyaran | namaḥ skandāya deyāya grahādhipataye namaḥ| śirasā tvābhibande 'haṃ pratisṭahṇīṣva me balim | nauhajo nirvikāraśca śiśurbha jāgratāṃ sukham
athātaḥ skandagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsāmaḥ | skandagrahopahṭatān kumārāṃścāpya yakṣate | vātaghnadrumapatrāṇāṃ niḥkvāthaḥ
pariṣecane | teṣāṃ mūleṣu siddheṣu tailamabhyañjane hitam
sarvagandhavarāmustakaivyaiṃgaṇaiścāpyata ucyate | devadāruṇi rākhāyāṃ madhureṣu drumeṣu ca | siḍa' sarpiṣa sucora' pānamasmai prayojayet | sarṣapāḥ vya nakulo vaśā kākādanī
vṛtam | uṣṭrānāsthigavāñcaiva romāṇyādhūpanaṃ śiśoḥ
somavallīmindravallīṃ śamīṃ vilvasya kaṇṭakān | rugādanyāśca mūlāni grathitānyeva dhārayet | raktānyi mālyāni
tathā patākā raktāśca gandhā vividhāśca bhakṣāḥ | ghaṇṭā
ca devāya balirnivedyaḥ śukkusta ṭuḥ skandagrahe hitāya
khānaṃ trirātraṃ niśi catvareṣu kuryyāttunaḥ śāśvatavaiśvavaistu | mantreṇa gāyacyābhimantri tābhiḥ pracvālana cāṅgutithiñca vantaḥ | rakṣāṃmataḥ pravyakṣyāmi bālānāṃ mātṛbhāṣinīm | aṅgandyaṅgāni kansaṃvyā yā bhiṣagvigratandritaiḥ | tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā
nidhānaṃ yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu | pātu
senāpatirdevo devasenāpatiḥ prabhuḥ | devasenāparibṛṅgaraḥ pātu
tvāṃ bhagavān guhaḥ | deva devasya saṅgātaḥ pāvakasya ca yaḥ
sutaḥ | gaṅgomākṛttikānāñca sa te śarma prayacchatu | raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ | raktādivyavapuddevaḥ
pātu tvāṃ krauñcasūdanaḥ” 1
30.64.3
“athātaḥ skandāpasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | vilvaḥ
śirīṣo gologī surasādisa yo gaṇaḥ | pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye | sarvagandhavipakkantu tailamabhyañjane hitam | corakakvāthasādhe ca kākolyādau gaṇe
tathā | vipakkavyaṃ ghṛte vāpi pānīyaṃ payasānvitam
utsādanaṃ vacāhiṅguyuktaṃ skandapahe hitam | vyagrolūkapūrīṣāṇi keśā hastinasvaḥ śṛtam | dvaṣabhasya ca romāṇi
yojyānyuddhūpane'pi ca | anantāṃ kukkuṭīṃ vimbīṃ markaṭīñcāpi dhārayet | pakkāpakkāni māṃsāni prasannaṃ rudhiraṃ
payaḥ | ghṛtaudano nivedyaśca skandāpasmāriṇo'vaṭe
catuṣpathe ca sajsaṃ jñānamasya yatātmanā | skandāpasmārasaṃjñoyaḥ skandasya dayitaḥ sakhā | viśākhasaṃjñaśca
śiśoḥ śivo'stu vivṛtānanaḥ” 2
“athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | śakunyabhiparītasya
kāryo vaidyena jānatā | vetasāmrakapavitthānoṃ niḥkvāthaḥ
pariṣecane | kaṣāyamadhuraistailaṃ kāryamabhyañjane śiśoḥ
madhukośīrahīveraśārivotpalapadmakaiḥ | rodhapriyaṅgamañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum | vraṇeṣūktāni cūrṇāni paśyāni vividhāni ca | skandagrahe dhūṣanāni nānoktāpi
prayojayet | śatāvarīmṛgairaiṇḍanāgadantīnidigdhikaḥ
lakṣmaṇāṃ bahuputrīñca dṛtatovāpi dhārayet | tivatagaṇḍu -
lakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥśilā | valireṣa karañjeṣu
nivedyo niyatātmanā | nikuñje ca prayoktavyaṃ snānamasya
yathāvidhi | skandagrahopaśamanaṃ hṛtaṃ tatreṣṭa pūjitam
kuryāñca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ susumaiḥ śubhaiḥ | antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā | vyadhomukhī tīkṣṇatuṇḍā
30.64.4
śakunī te prasodatu | duīrśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavarunā | lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu” 3
“athāto revatīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | vyaśvagandhā'jaśṭaṅgī
ca śārivā sapunarnavā | saha vidārī ca tathā kaṣāyāḥ
secane hitāḥ | taikhamabhyañjane kāryaṃ kuṣṭhe sarjvarase'pi
vā | vyaśvāvakaṇṭhakakusadhātakī kanda koṣu ca | kākolyādigaṇe caiva pānīyaṃ sarpiriṣyate | kulatyāḥ yahūcūrṣaśca
pradehāḥ sarvvagandhikāḥ ! vyagrolūkapūrīṣāśca yavā
yavaphalī hṛtam | gṛdhyayorubhayoḥ kāryyametaduddhū parna
śiśoḥ | varuṇvāriṣṭakamayaṃ ruca kaṃ sendukaṃ tathā !
satataṃ dhārayeccāpi jataṃ vā polajoyikam | śuklāḥ
sumanaso lājāḥ payaḥ śālyodanaṃ tathā | valirnivedyo
gotīrthe revatyai prayatātmanā | saṅgame ca bhiṣakjñānaṃ kuryyāddhālokumārayoḥ| nānāvastradharā devī citrāmālyānulepanā | calatkuṇḍalaghaṇī vyagrāmā revatī te
prasīdatu | lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā
revatī satataṃ mātā sā te devī prasīdatu” 4
“athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | kapotavaṅgārasukro varuṣaḥ pāribhadrakaḥ | āsphotā caiva yojyāḥ syātkaṣānāṃ pariṣecane | vacā vayasthā golomī haritālaṃ manaḥ
śilā | kuṣṭhaṃ sarjārasaścaiva tailāthe varge iṣyate | hitaṃ
ghṛtaṃ tṛṇāyovyaṃ siddhaṃ madhurakeṣu ca | ghṛtatā līśakhadiraṃ
candamaścandane tathā | devadārūvacā hiṅgu kuṣṭhaṃ girikadambakaḥ | etāhareṣvathāpi yojyā uddhūpane sadā | ganvanākulikumbhīkāmabjāto vadarasya | karkaṭāsthi pṛtaccheva dhūpanaṃ sarvvapaiḥ saṅga | kākādanoṃ citraphalāṃ vimbīṃ guñjāñca dhārayet | matsyaudanañca kurvīta madyara'
30.64.5
pakvaṃ tathā | śarāvasampuṭe kṛtvā valiṃ śūnyagṛhe haret
ucchiṣṭenābhiṣekeṇa śirasi jñānamiṣyate | pūjyā ca
pūtanā devī valibhiḥ sopahārakaiḥ | ma lanāmbarasaṃvītā malinā rūkṣanūrddhajā | śūnyāgārāśritā devī dārakaṃ
pātu pūtanā | durdarśanā sudurgandhā karālā meghakā
likā | bhinnāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā” 5
“athāto'ndhapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tiktākaṭu
sapalāśāṃ kāryyaḥ kvātho'vasecane | surāsauvīrakaṃ kaṭa'
haritālaṃ manaḥśilā | tathā sarjarasaścaiva tailāyai sapradiśyate | pippalaḥ pippalīmūlaṃ vargo madhurako madhu | yājayastrī
hṛtañcaiva etārthaṃ supadiśyate | sarvva gandhyaiḥ pradehaśca gātre vvaśṭāṣa śītalaiḥ | purīṣaṃ kaukkuṭaṃ keśāṃścarma sarpatvacastathā | jīrṇāñca bhikṣusaṅghāṭo dhūpanāyopakalpayet
kukkuṭoṃ markaṭīṃ vimbīmanantāñcāpi dhārayet | māṃsamāmaṃ
tathā pakkaṃ śoṇitañca catuṣpathe | nivedyamandha sthūṭhe
dhiyoratkhānimittataḥ | śiyośca snapanaṃ kuryāt sarvvaṃ manthādikaiḥ śubhaiḥ | karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī | devī bālamimaṃ prītā saṃrakṣatvampatanā” 6
“athātaḥ śītapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| kapitthaṃ subarddhāṃ bimbīntathā vilvaṃ pracīvalam | nandīṃ bhallātabīñcāpi pariṣeke prayojayet | vastamūtraṃ gavāṃ mūtraṃ vṛttasya
suradāmva ca | kuṣṭhañca sarvva gandhañca tailābhyaṅgamavacārayet
rohiṣollajjaṃ khādirapalāśatakukubhavacaḥ | niḥkvāthya
tasminniḥkkāthe kṣīraṃ vipacettataḥ | mṭagrolūkapurīṣāṇi
bastagandhāmahestvacaḥ | niṣpapatvāni cāmukaṃ dhūpanārthaṃ
prayojayet | dhārayedapi lambāñca guñjāṃ kākādanīṃ tathā
30.64.6
gavāṃ saṅgalataṃ cāñca sarpayecchītapūtanām | devyai deyaścopahāro vāruṇīrudhiraṃ tathā | jalāśayānte bālasya snapanaṃ
copadiśyate | prahlodanāyanā devī surāgoṇitapāyinī
jalāśayālayāna devī pātu tvāṃ śītapūtanā” 7
“athātomukhamaṇḍikāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | kapitthabilvatakarīmāṃ sīgandhavehastakāḥ | kuverākṣī ca yojyāḥ
syurvvālānāṃ pariṣecane | sarasaiśca kuṭaṇṇāśāṃ tathājaṅgāragandhayoḥ | tailaṃ vaśāñca saṃyojya pacedabhyañjane
śiśoḥ | madhūlikāyāṃ payasi tugācīryāṅkave tathā
madhure pañcamūle ca kanīyasi ṭataṃ pacet | vacāmarja rasaḥ
kuṣṭha sarṣapoḍū pane hitam| dhārayedapi jihvāñca cāṣacīraṅgiṣarja jāḥ | varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ
tathā | manaḥśilāñcopaharedgoṣṭamadhye valiṃ tathā | pāyasaṃ
madhurodāgaṃ vakṣyamabhupahārayet | manvapūtārbhirāvadbhastasyaiva
snapanaṃ hitam | alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī
goṣṭhamadhyasthitā ratā pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā” 8
“athāto naigameyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | bilvāgnimanthapūtīkāḥ kvāthāḥ syuḥ pariṣecane | surāsauvīravāmyāñcaiḥ pariṣekaśca śasyate | priyaṅgusaralānantā śatapuṣpāṅgaṭacaṭaiḥ | pacettailaṃ sagomūtraṃ vaivimalvanṭakāṅgikaiḥ | pañcamūlakaṣāye kṣīre madhurakeṣu ca | pacedṭatañca medhāvī kharjūramastake'pi ca | vacāṃ vayasthāṃ
golomīṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet | uttunnādanaṃ hitaṃ
vāla skandāpasmāranāśanam | viḍālaṃ kabaccāṅgihuṅguṭhañcauṣyāstaiḥ saha | bhallātakālanodācca hitamuddūpanaṃ
śiśoḥ | marko ṭolūkanakrāṇāṃ purīṣāṇi nakheṣude | dhūpaḥ
śubhe jane kāryyo bālasya hitamicchatā | tivantaṇḍa lūkaṃ
30.64.7
mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi | kumārapi- nedhāya vṛddhamūle nivedayet | abhrasādaṭaṭañcasya snapanaṃ
copadiśyate | baliṃ myaghopaḍhahaṇeṣu tithau puṣyo nivedayet | ajānanaścalākṣiśca kāmarūpo mahāyaśāḥ
vālaṃ pālayitā devo naigameyo'bhirakṣata”6
“athātopahotpattisadhyāya vyākhyāsyāmaḥ | nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ya dṛme grahāḥ | śrīmanto
divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ | ete guhasya rakṣārthaṃ
kṛttikomāgnisaṃbhūtibhiḥ | suṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣastaścāstratejasā | strīvigrahā grahā ye tu nānārūpā maveritāḥ | gaṅgomomāttikānāñca te bhāgā
rājasā matāḥ | naigameyastu pārvvatyā sṛṣṭo meṣānano grahaḥ | kumāradhārī devasya guhasyātmasamaḥ sakhā
skandāpasmāra saṃjño yaḥ so'gnyagnisamudbhūtaḥ | sa
ca skandasakho nāma viśākha iti cocyate | skandaḥ
sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā | vibhattiṃ cāparāṃ
saṃjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ | bālalīlādharo yo'yaṃ devo
rudrāgnisambhavaḥ | mithyācāreṇa bhagavān svayaṃ naiva
pravarttate | kumāraḥ skandasāmānyaṭāna kausaṭapaṇḍitāḥ
mlahānauyatvavijñānā bruvate dehacintakāḥ | tato 'gratati
skande surasenāpatau kṛte | upatasthuryahāḥ sarvva dauptaśaktidharaṃ guham | ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vṛttiṃ naḥ saṃvidhatsva vai| teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacoṭayat | tato grahāṃstānuvāca bhagavān bhaktenahṛtu
tiryyagyoniṃ mānuṣañca daivañca tritayaṃ jagat | parasparopakāreṇa varttate dhārgyate'pi ca | devā manuṣyān poṣanti
taiyyaṃgyonīṃstathaiva ca | varttamānairyathākālaṃ gautavarṣoṣṇāmārutaiḥ | ijyāñjali namaskāra japahomavratādibhiḥ
30.64.8
narāḥ samyak prayuktaiśca prauṇanti tridiveśvarān | bhāgadheyaṃ
vibhaktañca yeṣāṃ kiñcinna vidyate | taduhyākaṃ śubhā vṛttivyīṭheskheva bhaviṣyati | kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara
eva ca | brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva guravo'tithayastathā
nidṛttācāraśauceṣu parapākopabhojiṣu | ucchiṣṭabalibhikṣeṣu
bhinnasaṃkṣepabhoniṣu | gṛheṣu teṣu ye bālāstān sṛkṣībhyamamaśaktataḥ | tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva
bhaviṣyati | evaṃ grahāḥ samutpannā bālān gṛhṇanti cāgrataḥ | grahopahaṭā bālāstu durjayākṛtalakṣmā matāḥ
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāśu dhruvaṃ skandagrahe matam | skandagṛholyu patasraḥ sarvvaeva yataḥsmṛtāḥ| anyeṣāṃ sarvvarūpāṇāṃ na sādhyo yaha ucyate”| “kumārapratyākhyātāraghucitte niṣaṅgapātrairiva garbharaśmibhiḥ” raghuḥ
kumārayu pu0 kumāraṃ kaumāraṃ yāti yā-ku ṇilayādi0
ni0| yuvarāje ujjvaladattaḥ
kumāralalitā strī “kumāralalitā jasraugāḥ” vṛttara0
ukte 1saptākṣarapādake chandobhede | kumāraṃ sundaraṃ
lalitaṃ ceṣṭitaṃ, tādṛśaṃ lalitaṃ, vā yasya | 2sukumāraceṣṭāyāṃ na0 | 3tadyukta li0
kumāravāhin pu0 kumāraṃ skandaṃ vahati vaha-ṇini
mayūraṃ gandharā0 | kumāravāhanasyāpyasya tathātvam
vaha-karaṇe ghiñ lyuṭ vā | kumāravāhanamātre na0
kumārasambhava na0 kumārasya kārttikeyasya sambhavamadhikṛtya
kṛtopanthaḥ aṇ kāvyākhyāyāṃ tasya luk | kālidāsa
praṇīte mahākāvyabhede
kumārasū strī kumāraṃ skandaṃ sūte sū-kip 6ta0 | 1gaṅgāyām 2haimavatyāñca hemaca0 | tayostadutpattisthānatvāt
tathātvam kumārajanmyādayo'pyatra
30.64.9
kumārahārita pu0 yajurvvedasañcāpravartta ke ṛpibhede “kumārahāritāt kumārahāritaḥ” śata0brā0 14.5.5.22,
kumārikā strī kumārī-svārthe ka saṃjñāyāṃ kan, kumārakhula vā | 1anūḍhakanyāyām 2navamallikāyāṃ 3sthūlailāyāṃ ratnamā0 | 4ghṛtakumāryyā 5kumārogandhārye
bhāratavarṣasya navasu khaṇḍeṣu 6khaṇḍabhede yathāha si0śi0
“aindraṃ kaśerusavalaṃ kila tāmraparṇyamanyadgabhastimadatha
kumārikākhyam | nāgañca saumyamiha vāruṇamanyakhaṇḍaṃ
gāndharvva saṃjñamiti bhāratavarṣamadhye | varṇā vyavasthitirihaiva kumārikākhye śeṣeṣu cānyatajanāḥ nivasanti sarvve”
kaśeruśabde 1825 pṛ0 vivṛtiḥ
kumārin li0 kumārovidyate'sya ini | kumārayukte “pusikhā tā kumāriṇāḥ ṛ08,31,8 kumāriṇau dampatī
ityarthaḥ supāṃ sulabhādinā yā0 austhāne āṅ
kumārila pu0 mīmāṃsakabhede “sādhu kumārila svāmin !
sādhu” prabodhaca0
kumārī strī kumāra + prathamavayovacanatvāt striyāṃ ṅīṣ
1anūḍhakanyāyāṃ varṣabhedena tannāmabhedāḥ kālarudrayāgale
uktāḥ tanmūsāre tatpūjāphalasahitāntāmabhedā anyathā
saṃjñā yathā “homādikantu sakala kumārīpūjanaṃ vinā
paripūrṇaphalaṃ na syāt pūjayā tanmujedusuvam | kumāropūjayā devi ! phalaṃ koṭiguṇaṃ bhavet| pūjya kumārī vahasta
tasye vatsadṛśaṃ bhavet | kumārī bhojitā yena trailokā tena
bhojitam” | tatra kumāronirṇayaḥ jāmbale “ekavarṇā
bhavettu vandhyā dvidarṇa ca sarasvatī | trivarṣā trigidhā mūrttiścaturvvarṣā ca kālikā | subhagā pañcavarṣā tu | ṣaḍ varyā ca
umā bhavet| saptabhirmālinī sākṣādaṣṭavarṣā ca kubjikā
navabhiḥ kālasaṅkarṣā daśabhiścāparājitā | ekādaśe ca
30.64.10
rudrāṇī dvādaśābda tu bhairavī | trayodaśe mahālakṣmīḥ
dvisaptā pīṭhanāyikā | kṣetrajñā pañcadaśabhiḥ ṣoḍaśe cāmbikā smṛtā | evaṃ krameṇa saṃpūjyā yāvatpuṣpaṃ na
dṛśyate | pratipadādiyūrṇimāntatithibhedena pūjayat
mahāparvvasu sarvveṣu viśeṣāñca pavijake | mahānavamyāṃ
deveśi ! kumārīñca prapūjayet | “kamārikā sāhaṃ nātha !
rudrā tvaṃ hi kumārikā | aṣṭottaraśataṃ yāpi ekāṃ vāpi
prapūjayet | pūjitāḥ pratipūjyante nidahentyavamānitāḥ | kumārī yoginī sākṣāt kumārī paradevatā
asurā duṣṭanāgāva ye ca duṣṭagrahā api | bhūtavetāla gandharvva ḍākinīyakṣarākṣasāḥ| yāvānnāḥ devatāḥ sarvā
bhūrbhuvaḥsvaḥsvabhairavāḥ | pṛthivyādīni sarvāṇi brahmāṇḍaṃ
sacarācaram | brahmā viṣṇuśca rudrasra īśvarāya sadāśivaḥ
te tuṣṭā varadeyāśca yastu kanyāṃ prapūjayet | vidhimuktāṃ
kumārīñca bhojayeccaiva bhairavīm | pādyamardhyā tathā
dhūpaṃ kuṅkumacandanaṃ śubham | bhaktibhāvena saṃpūjya kumārīsyonivedayet | pradakṣiṇātrayaṃ kuryādādau madhye tathāntataḥ | paścāt dakṣiṇā deyā rajata svarthamauktikeḥ | daśiṇāśca kumārībhyodadyāt prakramatastataḥ | viyākuyedyāstu kanyāṃ brahmahatyāṃ vinaśyati | gohatyā ca strīhatyā ca sarvvapāpaṃ praṇaśyati | yo yattu pugyakāle ca
kanyādānaṃ prakalpayet | vālukāsāgara jñeyaṃ yāvadabda
sahasrakam | ekaikaṃ ku lamuddhṛtya rudraloke mahīyate" kalpadrutānastu tattaddevatāprītaye iti sampradāyaḥ | vastutastu
tattadgauyyāḥ kanyāyārutsahe vatāguṣṭhyā śivarūpatva lampaṭānītre vibhāṣya darśanāditi rahasyārthaḥ” kṛṣṇānandaḥ
30.64.11
“na prāpte dvādaśe varṣe kumāryetiprabhocyate iti kṛtya kāyāṃ
2dvādaśavarṣī yakanyāyām 3pārvvatyām 4navamallikāyāṃ
5 nadībhede 6ghṛtakumāryām tatparyāyaguṇādi bhāvaprakāśe
uktaṃ yathā "kumārī gṛṭakanyā ca kanyā hatakumārikā
kumārī bhedikā śītā tiktā netrā rasāyanī | madhurā
bṛṃhaṇī balyā vṛṣyā vātaviṣapraṇut | gulmaplīhayakṛdvṛddhi kaphajvaraharī, haret | granthyagnidagdhavisphoṭapalitatvacamāmayān”
7aparājitāyāṃ 8jambūdvīpāṃgabhede kumārikākhaṇḍe
hasahāyāṃ medi0 | 10sītāyāṃ hemaca011travyākarṣakaśvāsu
12stha lailāyāṃ 13modinīpuṣpe | 14taruṇīpuṣpe 15śyāmāparvyāṇā rājani0
kumārikrīḍanaka na0 kumārībhiḥ krīḍyate'nena krīḍa-karaṇe
lyuṭ tataḥ yāvādikvārthe kan | kumārīkrīḍāsādhane dravye
kumārīputra pu0 | 1kānīne kanyākālotpanne putne sa ca
mātāmahaputtraḥ kānīnaśabde vivṛtiḥ | tataḥ prakāravacane
sthūlādi0 kan | kumārīputtraka tatsadṛśe tri0
kumārīśvaśura pu0 6ta0 | vivāhāt pūrvvamarcitakanyāyāḥ
bhattuḥ pitari | tataḥ prakāre sthūlā0 kan | tatsadṛśe tri0
kumāla kelo ada0 curā0 ubha0 aka0 seṭ | kumālayati te
acukumālat ta | kumālayāṃ babhūva āsa cakāra cakre
kumālika pu0 kumāla-ṇvul | kṣīrodarege hemaca0
kumudu na0 kau modate muda-kip, 7ta0| 1kairave medi02raktotpale strikā0 | kutsitā mudasya | 3kṛpaṇe tri0 medi0
4amīte ca tri0śabdara0| kutsitaṃ0 | 5kutsitamode strī
kumuda na0kau modate muda-ka 7ta0 | (mum̐di) kairave amaraḥ
“kumudānyeṣa śaśāṅkaḥ savitā bodhayati paṅkajānyeva”
30.64.12
pañcata0 | “kumudaṃ picchilaṃ snigdhaṃ madhuraṃ hlādi śītalam” bhāva0 pra0 tadguṇā uktāḥ | 2raktapadme medi0
3kṛṣṇe hemaca0| 4karpūre pu0 rājani0 ayamarddhacādi
5śālmaliddīpasthe varṣaparvvatabhede | kundaśabde udā0
6dakṣiṇadiggaje amaraḥ tasya śvetotpalanibhatvāttathātvam | kuṃ bhūmiṃ modayati muda-antarbhāvitaṇyartheka | 7viṣṇau “kumudaḥ kundaraḥ kundaḥ parjanyaḥ
pāvano'nilaḥ” viṣṇusa0 | 8padme na0 trikā0
“yasya mālā bakuśyāsā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ | tāstāḥ
pītā śītāścaiva prakīrṇā vīrakuñjaraiḥ” rāmā0 ukta
lakṣaṇe 6vānarabhede | “suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena
ca” bhā0va0288a0 | 10viṣṇu pārṣadabhede | “prahlādasuttarā viṣṇoḥ pratyayedhañcudāyudhāḥ” ityupakrame kumudaḥ kumudākṣaśca viṣvaksenaḥ patattrirāṭ” bhāga0 8,21,10
11meroruparūpavarṣigarbhabhede pu0 “mandaroṃmerusandaraḥ supārśvaḥ
kumuda ityayutayojanavistāronnatā merobahiṃ śaṣpavaṣṭambhāgiraya upaklaptāḥ” bhā0 5.16,1 “evaṃ kumudanigaḍodayaḥ
śatasṛṅgaunāma vaṭastasya skandhabhyonīcānāḥ payodadhimadhuguḍānnanādyambaramahāsanābharaṇādayaḥ sarvva eva kāmadughā
nadāḥ kumudāgrāt patantastaduttara stādṛtamupayojayanti” tatraiva
12sarpabhede kumudvatīśabde dṛśyavākyam | “kumudaḥ kumudākṣaśca tittiraḥ kulikastathā0bhā0ā035 a013daityabhede ca
tataḥ kumudā0 caturarthyāṃ ṭhak | kaumudika tatsanniviṣṭādau tri0 | tasyārthe chac | kumudika tanmārthe tri0
kumudakhaṇḍa na0 kumudānāṃ samūhaḥ kamalo0 khaṇḍac
1kairavasamūhe | 6ta0 | 2kumudasya bhāge
30.64.13
kumudagandhyā strī kumudasyeva gandhamakartti ṣyaṅ | kumudagandhayuktāyāṃ striyāṃ tataḥ karīpagandhyāśvattvadārthitaṃ kāryya m
kumuddiṅgo strī suśrutokte cīrapiṇḍakabhede | yathā “kumuddiṅgī kuhojālakṣīryyāśca tīṇi kṣīrapiṇḍāṃśca”
kumudanātha pu0 6ta0 | candre tasya prakāśena kumudasya
prakāśāttasya tathātvam | kumudapatyādayo'pyattra
kumudabandhu pu0 6ta0 | candre tatprayāśakatayāttasya tathātvam
kumudahatkumuṭabāndhavādayo'pyattra | [nyām bharataḥ
kumudvatī strī kumudāni santyasyāṃ matup masya vaḥ | kusudikumudā strī kutsitaṃ modate muda-ka ṭāp | 1kusmikāyāṃ
(pānā) 2gambhārīvṛkṣe medi0 | 3śālaparṇīvṛkṣe 4kaṭphale rājani0 | saṃjñāyāṃ kan | kaṭphale amaraḥ | gaurā0
ṅīṣ | kumudī kaṭphale strī śabdaratnā0
kumudākara pra0 6ta0 | kumudasthāne hlādau “kumuddatīnāṃ
kumudākarairiva” māghaḥ
kumudākṣa pu0nāgabhede2viṣṇu pārṣadabhede ca kumudaśabde udā0
kumudādi pu0 pāṇinyuktaṃ caturarthyāṃ chapratyayanimitte
śabdagaṇabhede saca gaṇaḥ “kumuda śarkarā nyagrodha rūkakaṭa
saṅkaṭa kaṅkaṭa gattaṃ vīja parivāpa niryāṣa śakaṭa kaca
madhu śirīṣa amra aśvattha valvaja yavāsa kūpa vikaṅkaṭa
daśagrāma”| kumudika kumudasaṃlagnakaṭadeśādau tri0 | striyāṃ
cittvāt ṅīp | tatraivokte tadarthe ṭhakpratyayanimitte
2śabdagaṇabhede va sa gaṇaḥ | “kumuda gomaya rathakāra
daśagrāma aśvattha śālmali śirīṣa subhikṣaṇa kuṇḍala kaṭa
madhukakṣa ghāsa kunda mucikarṇa”| kaumudika tatsannivi
kṣaṣṭadeśādau tri0 striyāṃ ghitvāt ṅīṣ
kumudābhikhya na0 kumudasyevābhikhyā śobhā yasya kṣetatvāt
30.64.14
raupye rajate dhāttau śabdaci0 [2kumudākārasthāne ca
kumudāvāsa pu0 kumudānāmāvāsaḥ | 1kumudaprāye deśe hemaca0
kumudikā strī kau modate muda-harṣe ka ṅap | kaṭphale
amaraḥ
kumudinī strī kumudāni santyatra deśe puṣka0 ini | 1kumudayuktadeśe puṣkaritvādau 2kumudalattāyāṃ bharataḥ | "kumudinīkulakelikalāvataḥ" bhramarāṣṭakam | "padminyāṃ ve
guṇāḥ proktāḥ kumudinyāñca te smṛtāḥ | sā tu mūlādisarvāṅgaiḥ raktā samuditā budhaiḥ" bhāvapra0tadguṇā uktāḥ
kumudānāṃ samūhaḥ khaṇḍāderākṛtigaṇatvāt ini | 3kumudasamūhe ca | "vīkṣante 'bhyamitaḥ sphuṭatkumudinīphullollasallocanāḥ" pañcata0
kumudinīnāyaka pu0 6ta0 | candre tadudaye kumudasaṃcapra
kāśātsya tathātvaṃ kumudinīpatyādayo'pyatra pu0
kumudeśa pu0 6ta0 | candre kumudeśvarādayo'pyatna pu0
kumudvat tri0 kumud+caturarthyāṃ ḍmatup jhaya iti masya vaḥ
1kumudayuktadeśādau "haṃsaśreṇīṣu tārāsu kumudvatsu ca
vāriṣu" raghuḥ striyāṃ ṅīp | bāca 2kumudvallatāyām
"glapayati yathā śaśāṅka kumudvatīṃ na tathā hi divasaḥ"
śaku0 "kumudvatī bhānumatīva bhāvam" raghuḥ "vāpyo
vaidūryya sopānapaṅktotpalakumudvatīḥ" bhā0 4|6
Linked texts (8)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Kaulāvalīnirṇaya — Jñānānanda Paramahaṃsa 1500, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Śabdastomamahānidhi — Tārānātha Tarkavācaspati Bhaṭṭācārya, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit