Vacaspatya 33.1
Vācaspatya 33.1
- Language
- Sanskrit
33.1.1
he kuruśravaṇa ! kuravaḥ
ṛtvijaḥ teṣāṃ stutīnāṃ śrotaḥ !” bhā0
kuruṭinī strī kirīṭinī+vede pṛṣo0 | kirīṭayuktāyāṃ senāyām “bāhinī viśvarūpā kuruṭinī atha0 10,1,15
kurupya na0 ropatu rūpyaṃ śubhādyena sādṛśyāt | 1raṅganāmake
dhātau rājani0 koḥ pṛthivyāḥ kupyānāt vā āgata
vyaṇ | pṛthivyāḥ kupyānāddhā 'yāgate tri0
kukuṭa puṃstrī॰kurityavyaktaṃ śabdaṃ kaṭati kūṭa-ka | kukkuṭe
hārā0 “śvānaḥ kukuṭacaṇḍālāḥ samasparśāḥ prakīrtti tāḥ
rāsabhoṣṭrau viśeṣeṇa tasmāttāṃñcai va saṃspṛ śet” paścata0
striyāṃ jātitvāt ṅīṣ [ me khage striyāṃ ṅīṣ
kukuṭāhi pu0 kurkuṭatulyamahati vaha-in | kurkuṭā
kuku ra puṃstrī0 kurityavyaktaṃ śabdaṃ korati kura-ka | kukkure rāyamukuṭaḥ “karkurāyiya kūjanto” atha07,55,2,
“ḍapakartumapi prāpta niḥsva marmān kururmu” pañcata0
kañcikā strī kūrcikā pṛṣo0 | mūrbhikāśabdārthe amaraṭīkā
kusaṃ ja pu0 kulañcanadvayaṃ gandhamūle rājani0
ku(kū) ī krīḍāyāṃ bhvā0 vātma0 aka0 seṭ | ku(kū) īte
aku(kū) īṣṭa kuṅga(ka) ī | ardhvatṛtparibhāṣayā nakurakurāmiti niṣedhāprahattāvapi dīrghasandhrāntarapāṭhasāmarthyāt rephe pare na dīrghaḥ iti sūcitam | tena kaīmamityādau na dīrghaḥ | [amaraḥ
kū(kūr)ddanaṃ na0 ku(kū) ī-bhāve lyuṭ | krīḍāyāṃ (koṭā)
kū(kūr)rdara pu0kura-krip kṛḥ pipartti kaṛ paraḥ karmmaṇa | jānuni, 2kaphoṇau ca | medi0 dīrghamadhyapāṭhāntare ṇindīrghaḥ
ku(kūr)rpāsa puṃna0 kūrpare vasyate vyāsa vā bahu0 pṛṣo striyāṃ
33.1.2
kañculikāyāṃ (kāṃculī) svārthe ka| tatraivārthe | "prasvedavārisaviśepavipannamaṅgaṃ ku(ṅku)paṃskataṃ stanabharānnaruddhanipanvī" māvaḥ | "manoharaku(ṅku)paṃsakapīr̤atastanā"
ralā0 [ śarttari li0| striyāṃ ṅīp
kurvvat puṃstrī kṛ-śat | 1karmakāre 2bhṛtye tri0 nikaḥ
kurvvadrūpa pu0 kurvan phalonmukhaṃ rūpaṃ yasya | bauddhamatasiddhe
phalajananārthe yogye dhānyādau vīje | sa ca bauddhamate
atiśayātmā sahakāribhirādhīyate iti sthitam yathā
"atha bhāvādabhidyo'tiśayaḥ sahakāribhirādhīyate ityupagamyate tarhi prācīnabhāveo'natiśayātmā nivṛttaḥ anvayavyatirekābhyāṃ kurvvadrūpādirūpavedanīyo jāyata iti"
sarvvadarśanasaṃ0| kṣaṇikaśabde nauddhaśabde ca vivṛtiḥ
kurvāṇa tri0 kṛ-śānac | 1bhṛtye 2kārake ca śaṅkaci0
kurkhādi pu0apatye rāpratyayanimitte pāṇinyukte śabdagaṇabhede
"saca gaṇaḥ kuru gargara bhaṅgara ajamāra rathakāra yāvadūka
(mannājaḥ kṣatriye) kapi pimati kapiñjanādi vāk yāmaratha pitramat indranājo eji vātaki dāmoṣṇīṣi gaṇakāri kaśori kaṭa gaṅgākā sura pura erakā śubhra kāśva
darbhe kauśamī (veṇā ṛcchati ) nūrpa pāya śyāvanāya
śyāvaratha śyāvaputra satyaṅkāra baḍubhīkāra pārthikāra yaha
śakala śaṅka śākala śākin śālīna karttṛ kartṛ hana
piṇḍī ( vāśarayamatra kaṇvādivat svaravarjam ) kauravya
kula bandhe saṃhato ca bhā0para0aka0 seṭ | kolati akolīt cakola | kūlam | vaṃśeevāsya prayoga iti vadan
durgādāsaḥ ākulaḥ saṅka laityādiprayogamapaśyan parāstaḥ
ā+vyagratāyām cañcalatāyām | ākolati "kimetadityākulamīkṣitaṃ janaiḥ" māghaḥ "udapatadviyamākula
locanaiḥ" bhaṭṭiḥ
33.1.3
sam+saṅkīrṇatāyām saṅkala yuddham bhā0dve0pa0 | "śalikulaśaṅkalakuṅkumanirākuletyādi" jayadevaḥ | "śaṅkakulākulena" māghaḥ
kula na0 kula-ka, kuṅ śabde karmmaṇi bā0 lak, ku' bhūmi'
lāti lā-ka, ko bhūmau līyate "anyeṣvo'pi" pā0ḍa0
yathāyatham vyutpattiḥ | 1janapade deśe| madhyamahaladvayena
yāvatī bhūmiḥ śasyate tāvatyāṃ 2bhūmau "daśo kulantu
bhuñjīta" manuḥ | "aṣṭāgavaṃ dharmyaṅgala' ṣaḍgavaṃ jīvitārthinām | caturgavaṃ gṛhasthānāṃ dvigavaṃ brahmaghātinām"
hārītasmaraṇāt "ṣaḍgavaṃ madhyamaṃ kulaṃmati tathāvidhahaladvayena yāvatī bhūmiḥ sasyate tāvadbhūmiḥ kulamityucyate kullū 0 | 3gotre 4vaṃśe | 5sajātigaṇe viprakulam pakṣikulam | sagukulāya kulāyanivācitām sādhaḥ
tatra satkulabharvāśca "ācāro vinayo vidyā pratiṣṭhātīrthadarśanam| niṣṭhā vṛttistapodānaṃ navadhā kulalakṣaṇam"
abhiyuktoktāḥ tacca māgavadharmmāśra kṛrmma pu015 a0uktā yathā
"gobhiśva ghoṭakairaśvaiḥ ! dṛṣṭyā rājopasevayā | kulāānyakulatāṃ yānti yāni hīnāni vṛttataḥ| kuvivāhaiḥ kriyā
lopairvedānadhyayanena ca | kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇā
tikrameṇa vai | anṛtāt pāradārthyāñca tathā'bhakṣasya bhakṣaṇāt | aśrautadharmmācaraṇāt kṣipra' naśyati vai kulam
abhojyeṣu vedānāṃ dveṣakeṣu tathaiva ca | vihitācārahīneṣu kṣipra' naśyati vai kulam"
manunā tu kulanāśahetoḥ kāraṇamuktaṃ yathā
"śocanti jāmayo yatra vinaśyatyāśu tat kulam | na
śocanti tu yatraitā varddhate taddhi sarvvadā | jāmayo yāni
gehāni śapantyapratipūjitāḥ | tāni kṛtyāhatānīva
33.1.4
vinaśyanti samantataḥ | tasmādetāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ | bhūtikāmairnarairnityaṃ satkāreṣūtsaveṣu ca
santuṣṭo bhāryyayā bharttā bhartrā bhāryyā tathaiva ca | yasminneva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam | yadi hi
strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet | apramodāt punaḥ
puṃsaḥ prajanaṃ na pravarttate | striyāntu rocamānāyāṃ sarvvaṃ
tadrocate kulam | tasyāntvarocamānāyāṃ sarvvameva na
rocate | kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca | śilpena
vyavahāreṇa śūdrāpatyaiśca kevalaiḥ | gobhiraśvaiśca yānaiśca
kṛṣyā rājopasevayā | ayājyayājanaiścaiva nāstikyena
ca karmmaṇām | kulānyāśu vinaśyanti yāni hīnāni
mantataḥ | mantratastu samṛddāni kulānyalpadhanānyapi
kulasaṅkhyāñca gacchanti karṣanti ca mahat yaśaḥ"
kularakṣārthaṃvivāhya viṣaye tyājyakulāni manunāktāni yathā
"mahāntyapi samṛddāni go'jāvidhanadhānyataḥ | strīsambandhe daśaitāni kulāni parivarjayet | hīna kriya' niṣpuruṣaṃ niśchandorogaśārsasam | kṣayyāmayāpyapasmāriśvitri
kuṣṭikulāni ca"| 6ggṛhe 7dehe ca 8gaṇḍe li0 medi0
"jīvaprakṛtitattvañca dikkālākāśameva ca | kṣityapatejo
vāyavaśca kulamityabhidhīyate" tantrokteṣu 6jīvādiṭu 10ku0
liṅge śilpikulapradhāne pu0 bharataḥ | kule bhavaḥ yat kulya
kha | kulīne, ḍhakña | kauleyeka kulodbhave tri0 aṇvādi0caturarthyāṃ
yaḥ | kulya kulasañcitadravyādau tri0 bakṣādi0 deśe mattup masya
vaḥ | kulavat kulayukte tri0 striyāṃ ṅīp kulavatī
33.1.5
tatva sajātīyasaṃghe "vakṣasya vakṣorucidārivīcikraṭo~~llasatkukulabhāsuveva' māghaḥ vyalikulasaṅketyādi jayadevaḥ
pṛthivyādhāre mūlādhāre līyate-lī+ḍa | 11kulakuṇḍalyāṃ
strī upacārāt tadupāsake tantrokte 12śrācāraviśeṣayukte
śalācārādhikāreṇaiva kulacandrikā kulakramadīpikā kulacūr̤āmaṇikulārṇavādayastantragranthāḥ 13bhūmilagne ca
tri0 | 14tantrokte tithicakṣattravārabhede tri0 kulatithikulanakṣatrakulavāraśabde kulācāraśabde ca vivṛtiḥ
kulaka
na0kulaṃ ka ko līyate lī-ḍa vā tataḥ saṃjñāyāṃ kan
1paṭolalatāyāṃ 2parasparasaṃbaddhaślokapañcake ca medi0
“kalāpakaṃ caturbhica pañcabhiḥ kulakaṃ matam” sā0da0
3kākendau pu0amaraḥ 4valamīke pu05 kula śreṣṭhe tri0medi0
6maṇḍūkadrume pu0ratnamā0 7 haritasarṣe puṃstrī0 rājani0
8kupīlau pu0 bhāvapra0 | 6śilpikulapradhāne tri0 bharataḥ
kulakarkaṭī
strī nityakarma0 | cīnakarkaṭyāṃ rājani0
kulakuṇḍalinī
strī kau pṛthivītattvādhāre mūlādhāre līyate
lī-ḍa karma0 | tantrokte mūlādhāre sarpīvadavasthite
śivaśaktibhede kulakuṇḍalītyatryata strī | tatsvarūpādikaṃ śāradāyāmuktam yathā "tataścaitanyarūpā sā sarvva gā
viśvyarūpiṇī | śivasannidhimāsādya nityānandaguṇodayā | dikkālādyanavacchinnā sarvvavedārthagā śubhā
parāparavibhāgena paraśaktiriyaṃ smṛtā | yogināṃ hṛdayāmbhoje gatyantī nityamanmadā | ādhāre sarvvabhūtānāṃ
sphurantī vidyudākṛtiḥ | śaṅkhāvartta kramāiai yo sarvva māvṛtya tiṣṭhati | kuṇḍalībhūtasarpāṇāmaṅgāśritya sameṣuṣau
33.1.6
suṣiratā sarvvagāleṣu kuṇḍalī paradevatā | viśvātmanā prabuddhā sā sūte mantramayaṃ jagat | sarvva devamayī devī sarvva
mantramayī śivā | sarvvatattvamayī sākṣāt sūkṣmā sūkṣmātarā vibhuḥ | tridhāmajananī devī somasūryāgnirūpiṇī
tribhedatejasāṃ katau śaṅkhamadhyastharūṣiṇī | dvicatvāriṃśadvarṇātmā pañcāśadvarṇa rūpiṇī” | vivṛttametat padārthodarśe
rāghavabhaṭṭena yathā “kuṇḍalinītyuktamupasaṃihāi tatacaitanyeti | taduktaṃ “mūlādhārāt prathamamuditoyastu
śabdaḥ parākhyaḥ paścāt paśyantyatha hṛdyayojuṣipug
ṣiṣyata” iti nityaklinnāmnāye'pi “sarvvabhāvasthitāpyeṣā kāminīṣu viśeṣataḥ | prakāśate tatastāsāmahitāhiṃ
na kārayediti” anayā tattvena yogināṃ hṛdayāmbhoje
vyajyatītyasya taireva gurupadeśena jñāyate ityarthaḥ | “iyañcā
saiauva sā devī sadā deyakaregritairityuktaiḥ sarvvabhūtānām ādhāre
mūlādhāracakre sphurantī anena sthānanirdeśaḥ vidyudākṛtirityanena dhyānamuktaṃ yadāhaḥ “tar̤itkoṭiprakhyāṃ suśuciśitakālā nala rucimiti” atha vānena anekasvarūpatvasiddhyetulenānekadhā bhavatītyuktaṃ śaṅkhamadhye ya āvarttaḥ
sa yathā śaṅkhamadhyādāhṛtya tiṣṭhati tadvadiyamapi devītyarthaḥ
idamavāntaravākyaṃ bhinnameva śaṅkhaṃ ti kuṇḍalītyanayorhe
tuhetumadbhāvena yojanā | kuṇḍalībhūtā kuṇḍalākāratāṃ
prāptā ye varṇāstathābhūtā | kecana kuṇḍalīti bhinnaṃ padaṃ
varṇāyāni bhūtāni sarpāśca te yathā kuṭilagatayastadvadiyamapītyarthaḥ iti tattvaṃ kuṇḍalī paradevatetyanena punaruktiḥ
sarvvadevamayīti devavyāptiḥ dīvyatīti devī tejorūpetyarthaḥ
33.1.7
anena tejovyāptiḥ | sarvvamantramayīti mantravyāptiḥ | śiyā
śiyarūpetyarthaḥ yadvā śiyā kalyāṇarūpā | sākṣāt sarvvatattvamayīti tattvavyāptiḥ | sūkṣmā sūkṣmatarā vimūrttirati
virodhaḥ parihārastu sūkṣmā svarūpataḥ sūkṣmatarā darśanā
dyadvā sūkṣmāt taptareṇorapi sūkṣmatarā aṇutarā anenā
syādivyābhirddarśitā taduktaṃ “vālāgrasya sahasradhā vidalitasyaikena bhāgena yā sūkṣmātvāt sadṛśī trilokajana
nīti”vimūrttirityasyā jñātamaśakyā | tridhāmeti sūryyasomāgnirūpā | yadvā tridhāmeti sthānatrayaṃ pātālabhūsvargarūpā
anena sthānavyāptirdarśitā dvicatvāriṃśadakṣarṇākā bhūtāni
pañcamantramayī pañcāśadvarṇarūpiṇīti mātṛkāmayī”
kulaka pu0 ku+kkan-āptau bhāve vañ | karatāryām hārā0
kulakṣayā strī kulasya kṣayoyasyāḥ | 1nyagrodhivṛkṣāṃ śabdaci0 dṛt0 | 2kulanāśe pu0 | “kulakṣayakṛta' doṣaṃ
mitradrohe ca pātakam” | “kulakṣaye praṇaśyanti kuladhamrmāḥ sanātanāḥ” gītā
kulaghna tri0 kulaṃ hanti in-ṭak | vaṃśaghātake | “saṅkaronarakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | patanti pitarohyeṣāṃ
luptapiṇḍodakakriyāḥ | doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkara
kārakaiḥ | utsādyante jātidhamrmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārddana ! | narake niyataṃ
vāsobhavatītyanuśuśrumaḥ” gītā | tat yathottara kāryyaṃ
muktaṃ tatraiva “kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmmāḥ sanātanāḥ
dharmmo naṣṭe kulaṃ kṛtsnamagharmo'bhibhavatyuta | adharmābhi
33.1.8
bhavāt kṛṣṇa ! praduṣyanti kulastriyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vāṣṇaya ! jāyate varṇasaṅkaraḥ | saṅkaronarakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca” etaduttara' kulannaśabde darśitam
kulaja tri0 kule satkule jāyate jana-ḍa
Linked texts (3)
- Śāktānandataraṅgiṇī — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit