Vacaspatya 34.16
Vācaspatya 34.16
- Language
- Sanskrit
34.16.1
darśitaṃ yathā
“atha kulāyinīṃ viṣṭatindaśayati” bhāṣyeṇabhāsam
“tisṛbhyo hiṅkaroti sa parācībhistisṛbhyo hiṅkaroti
yā madhyamā sā prathamā, yottamā sā madhyamā, yā prathamā sottamā, tisṛbhyo hiṅkaroti yottamā sā prathamā, yā prathamā sā madhyamā, yā madhyamā sottamā,
kulāyino liṣṭato viṣṭatiḥ” brā0
“parivarttinyāiva prathamaḥ payyīyaḥ parācībhiḥ | dvitīye payyīye ṛcas yā madhyamā ṛka sā prathamā
kāryyā | yottamā sā madhyamā kāryyā | yā prathamā
sottamā kāryyā | tṛtīyaḥ paryyāyaḥ nigadasiddhaḥ
kulāyinī kulāyo nīḍa pakṣiṇāṃ nivāsasthānaṃ tadyathā vyastavṛkṣādibhirnimmatam evaṃ vyatyāsayuktā ṛcaḥ
kulāyālīsaṅgatī kulāyinī etatṛca 'sā triṣṭatstomasya viṣṭatiriyam”
“asyāṃ viṣṭatau ko'dhikārotyata āha” bhā0
“prajākāmo yā paśukāmo vā stuvīta prajā vai kulāyampaśavaḥ kulāyaṅgakulāyaseva bhavati” brā0
'prajānāmaśvādīnāñca kulāyavadavasthitikṣetṛtvāt kulāyatvena stutiḥ | kulāyinyā stuvāno'pi prajānāṃ paśūnāñca kulāyameva vyāśrayabhūto bhavatye va”
“punarapyadhikāriviśeṣaṃ darśayati” bhā0
“etāmevānujāvarāya kuryyādeva tāsāmevāgraṃ parivatīnāṃ prajānāmapyanvayeti” brā0
“anu paścājjāyata ityānujaḥ kanīyān baddhi jieṭhaḥ
tasmādavaro nikṛṣṭaḥ anujāvarasyāgryāya yajñamānāyeti | agra' parivatīnāṃ loke yāḥ prajāḥ adya
vayovṛddhādibhiḥ śreṣṭhapadaṃ pariyanti parito gacchanti
etāsāmeva śreṣṭha parigacchantīnāṃ prajānāmanvaye sa vajamānaḥ agra śreṣṭha padaṃ payyeṃti parigacchati sarvvautkṛṣṭo bhavatītyarthaḥ”
“satve 'hīneṣu ca bahūnāṃ yajamānānāṃ phalasāmyāt
kulāvinīṃ vidhatte” bhā0
34.16.2
“etāmeva bahubhyo yajamānebhyaḥ kuryyāt yakṣmārdha kapiyā
bhavanti savī madhyā sarvā uttamāḥ | vaṣaṭnaivainān samāvaddhājaḥ karoti nāmyonyamapannate sarve samāvadindriyā
bhavanti” brā0
“etāmeva kulāyinīnviṣṭato viṣṭatiṃ bahubhyo yajamānebhyaḥ udgātā kuryyāt yat yasmāddhetoḥ tṛcagatāḥ
sarvā ṛcaḥ kapiyā mukhyāḥ prathamā bhavanti sarvvāśca
madhye varttamānā bhavanti sarvāścottamā bhavanti tathāhya
prathame paryāya prathamaiva prathamā bhavati | madhyame tu madhyamā
prathamā bhavati | uttare uttamā prathamā bhavati | evaṃ
sarvāsāṃ prāthamyaṃ jātam | tathā prathamaparyyāye madhyamaiva
madhyamā dvitīye paryyāye uttameva madhyamā tṛtīye paryyāye
prathamaiva madhyamā | evaṃ sati tisro'pi madhyamāḥ sampannāḥ | tathā prathame paryyāye uttamottamā bhavati
dvitīye paryyāye prathamavottamā bhavati | tṛtīye paryāye
madhyamaivottamā bhavati | evaṃ sarvā ṛcu samāḥ sammannāḥ
yasmādetāḥ sarvā ṛcaḥ samānarūpāḥ tato hetoranayā
viṣṭutyā sarvānevainān yajamānānūdgātā samāvaddhājaḥ
samāvacchabdaḥ samaparthyāyaḥ samaṃ phalaṃ bhajanta dūti samāvaddhājaḥ sāmyena phalabhājaḥ karoti | vyataeva nānyaunyamapaghnate parasparanna hiṃsanti | tathā sarve yajamānāḥ
samāvadindriyāḥ samāvaddīryāḥ samānasāmarthyā bhavanti”
'phalāntaramāha” bhā0
'parśu kaḥ kharjjayo bhavatīne hi lokāt casāt
chiṅkāreṇa vyatiṣajati” brā0
“yo'lpāmīśānāṃ pitṛbhrātṛcālādī prayuktenaiveneva chiṅkāreṇa vyatiṣajjanāt saṃyojanāv tathāyyāṃ
lokānāṃ parasparamupakāryyopakārakabhāvo na bādhita
iti parśulpo varddhayaśīlo bhavatītyarthaḥ”
34.16.3
“akṣāma'pa viṣṭu to bahudoṣāḥ sambhavantītyāha” bhā0
“pāpavasīyasant bhavati” brā0
“lubdhakaḥ phalaveṣaccaṇadyotanārthaḥ| pāpaṃ prasiddhaṃ vaṣīyaḥ puṇyaṃ tadubhayamekāśraya' bhavati | itarat vyatovākyaśeṣayat vyākhyeyam | nañaḥ bhāvola viśeṣaḥ
itthaṃ viṣṭa tayastisro vihitāḥ, tisṛṣvapi tāsu phalaviśeṣaśravaṇācchiṣṭādarśanācca samānaphalatvātsarvānityāḥ,
yala viśeṣoddeśaḥ kriyate nimittaṃ vā kāmo vā śrūyate
tato'nyaḥ nityaḥ | prayoge khādyābhiretābhireva stutibhiḥ
somasampādanaṃ kāryyaṃ, tadāha sūtrakṛt | “prathamābhirviṣṭutibhiḥ somamabhinānabhanādeye tāḥ pakṣāḥ sarvābhiprāyāśceti”| punarapi yathāpriyaṃ vā vidadhyādityādinā
sūlakṛteyaiva bahavaḥ pakṣāḥ sūktagatopanyastāḥ te tatraiva
boddhavyāḥ | nanve tāsvapi pratyekaṃ nindādarśanāt kathamāsāṃ
nityatvam | naiṣa doṣaḥ, udyātjñānāttu yo doṣa uktaḥ
ayarṣukaḥ parjjanyo bhavatīti, sa kulāyinoparigrahe
parihiyate | yala hi varṣukaḥ parjjanyo bhavatītyāmnātam | yattu kulāyinyāṃ doṣadarśanaṃ pāpavasīyasant
bhavatyadharottaramityādi tadduhyatīprayogeṇa vikṛtaṃ tala
hi pāpavasīyaso viṣṭatirati sā śrūyate lakṣṇaiva tu
pāpavasīyasant bhavati”
“adharottaramapāvagato rudhyatevagacchatyapaṇḍaḥ pāpīyā
ñcheyāṃsamadhyārohati anṛtā janatābhyavatyanyonyasya
prajā ādadate na yathā kṣelaṃ kalpane” brā0
“prathamāyā adhamāyāsānte prayoga iti yadasti tadetadadharottaramanuṣṭhānaṃ yasmin deśe kriyate tatra vā īdṛśo panśū'stanveja iti parivarttinyāṃ yadapaśūktalakṣaṇaṃ
34.16.4
doṣadarśanaṃ tadudddvātvāṃ parihṛtaṃ bhavati | eṣā vai pratiṣṭhitā viṣṭa tiriti, tala hi vākyaśeṣaḥ prajāpaśusambaddhayā hi pratiṣṭhito bhavatīti”
etatsāmayoniḥ sūktaviśeṣaḥ | tatpāṭhaprakāraḥ sāma
saṃhitābhāṣye uktoyathā “sāmagānāmuttarāgranthe
tṛcātmakāni sūktānyāmnātāni yathā “upāsmai gāyatā
nara” ityādyaṃ sūktaṃ “davidyutatyā rucā” iti dvitīyaṃ
“pavamānasya te kava” iti tṛtīyam” tañca udyātīgañche
1185pṛ0 darśitam | evañcadyātī viṣṭa tisañjñā “evaṃ
parivarttinī kulāyinīti dve viṣṭutī bhavataḥ “iti
śrutyā parivarttinyā viṣṭa teḥ prakārasaṅkhyā kulāyinyāḥ
prakārakathanāva prayuktaṃ tā0 brā0 vākyamudāhṛtya vyākhātam | tala prathamasūkte “parācībhiḥ stuyunevācyātābhiḥ | tena pāṭhakramaeva | dvitīye paryāye mavyamottamaprathamāḥ | tṛtīyetūttamāprathamamadhyamā ityevaṃ vyatyāsena” mantrāḥ (pūrvoktāḥ) bodhyāḥ
2kulāyayukte tri0 “akṣāṃvantaṃ prathamaḥ śīda yonim
kulāyinaṃ kṛṇvatam savile”ṛ0 6|15
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit