Vacaspatya 36
Vācaspatya 36
- Language
- Sanskrit
36.2
“katikulvaṃ romarahitam” vedadī0
kuva na0 kuṃ bhūmiṃ yāti gacchati vā-ka, kulū śabde kūḍavam
vā| 1gravyaje, dṛṣṭābhāve, 3ulambe ca hemaca0
kuvavālukā strī kuvamiva kāyati kai-ka ālukā| ghośrīśāke | rājani0
kuvaṅga na0 īṣaṭu yaṅga guṇena | śīsake rājani0
kuvacas tri0 kutsitaṃ yaco'sya | 1kutsitayādkathake amaraḥ
kugatisa0| 2parīvādakathane na0 | kuvākcādayopyatra na0
kuvajra na0 kutsitaṃ vajraṃ hīrakamiva kāyati kai-ka
vaikrāntamaṇau rājani0
kuvama pu0kau pṛthivyāṃ vasati varṣati jalaṃ vama-ac | 1sūryya
“kulaṃ kulañca rūpamaḥ kuṣamaḥ kaśyapo'ṅgiraḥ” bhā0anu0
62a0 “kuḥ pṛthivī tasyāṃ vasati varṣatīti kuvamaccādityaḥ
“ādityāha jāyate dṛṣṭiīrati” śruteḥ sūryo'pyādityo'hrameva mamaeva sarvveṣāmārdityānāmatpatteḥ” nīlakaṇṭhaḥ
kupayoḥ iti pāṭhāntare' sūryya evārthaḥ | kutsitaṃ vamati
2ninditavamanakārake tri0 [ rāyamukuṭaḥ
kuvara pu0kutsitaṃ vriyate ha-apa | 1suvare 2kaṣāve 2tadvati tri0
kuvala na0 kau valati yala-ac | 1uttapale 2muktāphale ca
medi0śvadarthyāṃ strī0 gaurā0 ṅīṣ | tasyāḥ phalam an
luk| 4badarīphale na0| kau valanāt | 5jale | 6sarpodare ca
na0ṛkṣaveśayaḥ| prasye pare samāse karthyādi0asma nāhudāttatā
tasya pākaḥ pītvā [da0 kuṣvam | kuvalakukṣa tatpāke pu0
kuvalaya na0 korvalayamiva śobhāitutvāt | 1utpale, amaraḥ
2śvetotpalenīlotpale rājani0 “kakṣya' sādho ! kuvalayadalaśyāmavistīrṇahaṣṭe ! ityudvavadūtam | tataḥ tārakā0
itac | kuvalayita jātakuvalaye tri0 | “kuvalayita
gavākṣāllocanairaṅganānām” raghuḥ| korvalayam ita0| 4bhūmamaṇḍale na0 “yato bhūvalayaṃ sarvva māplo'yaṃ vicariṣyati
ataḥ kuvalayo nānvā khyātiṃ loke prayāsyati” ratnakta
triruktisute 5 asurabhede pu0
kuvalayānanda pu0kuvalayaṃ bhūmaṇḍalamabhānandayati cyā+nanda-ṇvin
uṣa010| candrālokavyākhyāratnayūkhavyākhyāne apyadīkṣitahate granthabhede pu0
36.6
kumudadyānande ca
“amuṃ kuvalayānandamakarodappadīkṣitaḥ | niyogeārḍa kaṭpaterniṣapākhilapārthivaḥ | candrālokovijayatāṃ śaradāmamasambhavaḥ | hṛdyaḥ kuvalayānandoyatprasādādabhūdayam” | tadgranyasamāptau “tasmāt kuvalayānandaḥ svayamyo'bhūt kuvalayahvākumudadyānandaiti ca kṣemaiti” candrikā
kuvalayāpīḍa tri0kuvalayamathāpīḍaḥ bhūṣaṇaṃ yasya | nīlotpalabhūṣaṇavati 1jane kaṃsacāṇūrasya hastirūpadhāriṇi 2daityabhede pu0 | “nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā
kaṃsaśca balināṃ śreṣṭhaṃ sagaṇāṃ deyakīsutaḥ | vyahṛnat
gopaveṣena krīr̤āsaktohi keśavaḥ” harivaṃ0 106 a0 “rājā
kuvalayāpīḍaḥ samājadvāri kuñjaraḥ | tiṣṭhatviti samājñāpya
preccāgāramapāyayau” hari0 86a0
kuvalayāśva pu0 kuva (la) lāśvanāmake dhundhumāre nṛpabhede | svārthe
ka tatārthe “dṛṣadaśvastu yāvannistataḥ kuvalayāśvakaḥ | yaḥ
priyārthaṃ sutaṅkasya dhundhunāmāsuraṃ balī | sutānāmekaviṃśatyā sahasrai ranvitaḥ | dhundhumāra iti khyātastatsutāste ca jajñvaluḥ | dhundhormukhānvinā sabve tayaevāvaśeṣitāḥ” bhāga0 6|6|18
36.24
kuvalāśvaśabde
tañcaritādi | [padminyām rājñi0
kuvalayinī strī kamalayānāṃ saṃghaḥ khalādi0 ini | utkuvalāsya pu0 kau pṛthivyāṃ valate vala ac tādṛśo'śvo'sya
kuvalayāśve dhundhumāre nṛpabhede
kuvaleśaya pu0 kuvale jale śete śī-ac 7ta0 aluksa0
viṣṇau “kusudaḥ kuvaleśayaḥ” viṣṇu su0 | “kṣitā
valanāt sañcalanāt kuvalaṃ jalaṃ tasmin śeṣodare śete iti
kuvaleśayaḥ, kuvalaṃ vadarīphalaṃ tanmadhye śete kuvaleśayaḥ
tannākaḥ ko'pi bhagavatovibhūtiriti vā hariḥ kuvaleśayaḥ | kau bhūmau valati saṃśrīyate sarpāṇāsudaraṃ kuvalaṃ
tasmin śeṣodare śete iti kuvaleśaya iti” bhāṣyam
ku vād tri0 kutsitaṃ vadati aṇ | aparadoṣakathanaśīle
amaraḥ | bhāve ghañ kuga tisa0 | 2kutsitavāde
kuvādula puṃstrī vadati ku+yaṅ-vā0 uñcū | uṣṭre
śabdacandra0 striyāṃ ṅīṣ
kuvi(ci)ka pu0 bhūmi deśabhede kayañca deśaḥ dṛha0saṃ0
kūrma vibhāge aiśānyāsaktaḥ | “aiśānyāñcittu pakrame
kunaṭakhaṣaghoṣakuvi(ci) kākhyāḥ” iti
kuvid avya0 kuḥ bhūmiriva vidyate jñāvate vāhulya tāt
vid-bhāve kip it0 | 1bāhulye 2praśaṃsāyāñca | yādimasya vyākhyāne manoramā | ubhayet śatahavi ca ‘kuvitsakhasya
prahi brajam” ṛ0 6|45
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit