Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 40

Vācaspatya 40

Language
Sanskrit

Contents

40.2.1

ca0
vyavana uvāca | yasya gūḍhaṃṅgatāṃ matto yacca te saṃśayo
hṛdi | taṃ prabrū hi naraśreṣṭha | sarva sampādayāmi te
kuśika uvāca | yadi prīto'si bhagavaṃ stato me vada bhārgava ! | kāraṇaṃ śrotumicchāmi mahutsve vāsakāritam
śayanañcai kapāśrvana divasānekaviṃśatim | kaścidguddhā
gamanaṃ vahiśca munipuṅgava ! | antadvanimakasmāñca punareva ca
darśanam | punaśca śayanaṃ vipra ! divasānekaviṃśatim
tai lābhyaṅgasya gamanaṃ bhojanañca mkṛṣṭe mama | sarūpānauya
vividhaṃ yahucca' jātanedasā | niryāṇañca rathenāśu ṣaḍśā yat kṛtaṃ tvayā | dhanānāñca visargasa yanasyāpi ca
darśanam | prāsādānāṃ bahūnāñca kānanānāṃ mahāmune ! | bhavidhemupapādānāṃ paryya ṅkānāñca darśanam | punaścādarśanaṃ tasyaḥ
śrotumicchāmi kāraṇam | atīva hāla sṛjñāni cintayāno
bhṛgūdvaha !| maśeṣeṇābhigacchāmi sarvvametanna saṃśayam
etadicchāmi kātsnena satyaṃ śrotuṃ tapothana !
cyavana uvāca | śṛṇu sarvvamaśeṣeṇa yadidaṃ yena hetunā
na hi śakyamanākhyātumevaṃ pṛṣṭena pārthiva !| pitāmahasya
vadataḥ purā devasamāgame | śrutavānasmi yadrājaṃ stamro nigadataḥ śṛṇu | brahmakṣatrāvirodhena bhavitā śukasaṅkaraḥ
paucyaste bhavitā rājaṃ stejovīryya samanvitaḥ | tatastaṃ
kulanāśārtha mahaṃ tvāṃ samupāgataḥ | cikaurṣan kuśikotsādaṃ
prandipṛcchuḥ kukṣantaya | tato'hamāgatya pure tvāmavocaṃ
mahīpate ! | niyamaṃ kañcidārapsye śuśrūṣā kriyatāmiti
na ca te duskṛtaṃ kiñcidhaṣṭavāndyadya mlehe | tena jīvasi
rājana ! na bhavethāsvamanyathā | evaṃ buddhi samāsthāya divasāne kaviṃśatim | supto'smi yadi māṃ kaścidbodhayediti

40.2.2

pārthiva ! | yadā tvayā sabhārthyaṇa saṃsupto na prabodhitaḥ
aṅganmarddava te prīto manasā rājasattama ! | utthāya cāsmi
niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate ! | pṛccheḥ kva yāsyasītyevaṃ śapeyaṃ tvāmiti prabho ! | anāhṛtaḥ punaścāsmi punareva
ca te gṛhe | yogamāsthāya saṃsupto divasānaikaviṃśatim
kṣudhito māmabhūddeyāḥ pramādoti narādhipa !| evaṃ buddhiṃ
samāsthāya kaṣito yāṃ kṣudhā mayā | na ca te'bhūt sukṣmā'pi manyumaṃmavi pārthiva !| sabhārthya sannaraśreṣṭha' ! tena te prītama dmaham | bhojanañca samānāyya yattadā
dīpitaṃ mayā | krudhyethā yadi māmmāyāṃ dati makārthimannu me | tato'haṃ rathamāruhya tvāmavocaṃ narādhipa !
samāyyo māṃ vahasviti tan tvaṃ kṛtavāṃstathā | avinaṣṭo
narapate | prīto'hyañcāpi tena ha | ghanoṣṇavarṣe 'pi ca kṛte na
tvāṃ krodhaḥ pradharṣayet | tataḥ prītena te rājan ! punaretat
kṛtaṃ tava | sabhārthyasya vanaṃ śūnyatāmiva manujādhipa !
prītyarthaṃ tava caitanme kharga sandarśanaṃ kṛtam | yasmai vane'smillabhate ! dṛṣṭaṃ divyaṃ nidarśanam | svargaṅ gatvā rājana !
svakaśarīreṇa pārthiva ! | saṅkīrttanabhṛto'dya sabhārthyeṇa
nṛpottama ! | nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa !
tataścāyaura sūdvā rājaṃ stvayāpi vihitaṃ mayā | bhraṣṭrāvya' kākutse hi tvaṃ tapasra tuviśepate ! | ayamanyanya varondāyaṃ devendrasyaṃ narādhipa ! | evametadyāsya tyaṃ brāhmaṇyaṃ

40.2.3

tāta ! durlabham | brāhmaṇe rati marpiyana kṣavitvaṃ ca tapasvitā | bhaviṣyatyeva te kāmaḥ kauśikāt kauśiko dvijaḥ | tṛtīyaṃ puruṣaṃ tubhyaṃ brāhmaṇyaṃ gamiṣyati | vaṃśasya pārthivaśreṣṭha ! bhṛgūṇāmeva tejasā | pautraste bhavitā
viprastapakhī pāvadyutiḥ | yaḥ sarvvadhanurācāvyaṃ mayaṅkamupāda‌yiṣyati | tayāptāsreva lokānāṃ satyametadbhavīmi
te | varaṃ gṛhāṇa rājendra ! yatte manasi varttate | tīrthayātvāṃ gamiṣyāmi purā kālo'tivarttate
kuśika uvāca | epa eva varo me'dya yastvaṃ prīto mahāsune !| bhavatvetat tathādya tvaṃ bhavet pauttro mamānagha !
brāhmaṇyaṃ me ku lasyāstu bhagavaṃstena me varaḥ | punaścākhyātumicchāmi bhagavan ! vistareṇa vai | kathameṣyāti vipratvaṃ
kulaṃ me bhṛgunandana | kayākṣau bhavitā yanmurmana kayāpi
śastataḥ | 55a0
cyavana uvāca | avaśyaṃ kathanīyaṃ me tvaitannarapuṅgava !
yadarthaṃ tvāhamutsraṣṭuṃ saṃprāpto manujādhipa ! | bhṛgūṇāṃ
kṣatriyā yācyā nityametajjanādhipa ! | te ca bhedaṃ gamipranti daivayuktena hetunā | kṣattriyāya bhṛgan sarvān
badhiṣyanti narādhipa ! | āmarbhādanusantapto devadaṇḍenapīḍitāḥ | tata utpatsyate'smākaṃ kula gotravivarddhanaḥ
ūrvvonāma mahātejā jvalannārkasamadyutiḥ | sa trailokyavināśāya kopāgniṃ janayiṣyati | mahau saparyatavanā yaḥ kariṣyati bhasmasāt | kaścit kālantu varjaṅgastu
sa era śamayiṣyati | samudre baḍavāvakko prakṣipya munisattamaḥ | puttaṃ tasya mahārāja ! ṛcīkaṃ bhṛgunandanam

40.2.4

sākṣāt tadaṃśo dhanurvedaḥ samupasthāsyate'nagha !| kṣatriyāṇāmānabhāvāya daivayuktena hetunā | sa tu taṃ prathitastejaḥ puttre saṃkrāmayiṣyati | jamadagnau mahābhāge tapasā
bhāvitātmani | sa cāpi bhṛguyāddū lakṣaṃ vedaṃ dhārayiṣyati
kulāttu tava dhammajñāt kanyāṃ so'dhigamiṣyati
udbhāvanārthaṃ bhavato vaṃśasya bharatarṣabha ! | gādheduhitaraṃ
prāpya pauttrau taba mahātapāḥ | brāhmaṇaṃ kṣatradharmāṇaṃ
puttramutpādayiṣyati | catriyaṃ viprakarmāṇaṃ vṛddhasyāṃtimavīyyasā | viśvāmitraṃ tava kule gādheḥ puttraṃ sudhārmikam
tapasā mahatā yukta pradāsyati mahādyute ! | sthitau tu
kāraṇaṃ tat parivartto bhaviṣyataḥ | pitāmahāniyogāī sāmyarthyataduviparyyataḥ | tṛtīye puruṣe tubhyaṃ brāhmaṇyatvamupaiṣyati”
'bhīṣma uvāca || kuśikastu sunervākya vyavanasya mahātmanaḥ | śrutvā haṣṭo'bhavadrājā vākyāna cedamavāca ha
evamasviti dharmātmā tadā bharatasattama ! | vyapagate mahātejāḥ punareva narādhipam | varārthaṃ nodayāmāsa tamuvāca sa pārthivaḥ | bāḍhamevaṃ kariṣyāmi kāmaṃ tvatto
mahāmune ! | brahmabhūtaṃ kulaṃ me'stu dharme cāsya mano
bhavet | evamuktastathetyevaṃ pratyuktvā cyavano muniḥ
sambhraguścātha nṛpatiṃ tīrthayātrāṃ yayau tadā | etatte kathitaṃ sarvamaśeṣeṇa mayā nṛpa ! | bhṛgūṇāṃ kuśikānāñca
sambandhakāraṇam | yathoktamṛṣiṇā cāpi tadā tadabhavannṛpa !” 56 a0 | kauśikasyāpatyam aṇ | kauśika tadapatye puṃstrī0 striyāṃ ṅīp hemaca0 munibhedāyai katāmālokā amarṣānnipatyarthakatoktiḥ kalpadrume tanubhrūkāmyaloktiśca cintyā

40.16

khaḍgavṛkṣe hemaca0 | 3vibhītakavṛkṣe
pu0 viśvaḥ 4kekare tri0 5aśvakarṇavṛkṣe rājani0 6tailaśeye
pu0 śabdamā0 kuśī+svārthe ka | kuśikā 7phāle strī
kuśin tri0 kuśro'styasya ini | kuśayukre “dine'ṣṭame ta
vipreṇa dīkṣato'haṃ yathāvidhi | daṇḍau rūkmau kuśī
cīrī vṛtākromekhalīkṛtaḥ” bhā0anu014a0 2vālmīke
munau hemaca0
kuśī strī kuśa-ayovikāra'rthe ṅīṣ ni0 | lauhavikāre
kuśo(sau)daka pu0 kutsitaḥ śo (sauroyala karṣayo vā kap
karṣakhena kalpita ilane śekhādau | tataḥ caturarthyāṃ saṃkhyā0
ḍhañ | kauśo (sau) dakeya tadasannastaddeśādau tri0
kuśīlava pu0 kutsitaṃ śīlaṃ kugati0asyarthe va, kuśīlaṃ vāti
vā-ka-ḍā | 1kauśiṃbahārake maḍhe, 2cāraṇe, 3gāyake ca
kuśīlavaśabdasya nādyāpracārakatvāt 4vālmīkau munau
yaḍḍaci0 5bhaṭabhāle amaraḥ | “yaścāpyavastūmaḥ pūrvvaṃ
raṅgavidropaśāntaye” kuśīlavāḥ prakurvvanti sa080
iyatra rūpasya prayoga | kunalavayora hi0 hemaca0 | “abhiṣicya jar̤ātvānāvubhau rāmaḥ kuśīlavau” rāmā0 u0
107sa0 | liṅgādupaṅgeṇe kuśīvabhaḥ iti vālmīkyarthe
pāṭhaḥ lipikarapramādakṛtaḥ
kuśūladhānyaka pu0 kuśūlaparimitaṃ dhānyaṃ yasya | yāvatādhānyena varṣatrayaṃ svasya svakuṭumbasya svabhṛtyasya nirvāhī
bhavati tāvanmātrasañcitadhānye 1vipre | kumbhīdhānyaśabde
vivṛtiḥ
kuśodaka na0 kuśasaṃsṛṣṭamudakam śākata0| dānārthaṃ kuśasahite
kuṣa niṣkarṇe krayādi0 para0 saka0 seṭ | kuṣṇāti akoṣīt
nirastu seṭ nirakoṣīt nirakuṣat | cukopa | niṣkarṣaṇe ka
śvasāparivedaḥ, madhyasthitasya, vastuno bahirniḥsāraṇañca | “śivāḥ kuṣṇanti māṃsāni” “tato'kuṣṇāt daśagrīvaḥ kruddhaḥ prāṇān śamīkasām” bhaṭṭiḥ | śvā seṭ
kit | “kuṣitā jagatāṃ sāram” bhaṭṭiḥ karmakarttari
sārvadhātuke lyan vā pa0 | kuṣyati te vā pādaḥ | kārdhadhātuke tu na paraṃ rūpadam yasyasañciyostulyatvāt
kauṣiṣīṣṭa pādaḥ
anu+vāḍhampena barbahāraskhe tukhenānukāṣṇati
abhi+āayuṅgeṇa niḥsārayo “na cāśakatkarṣāsākṣātoto
daśanavivarāgrābhiṛṣṇīyāt” suśrutaḥ
ava+adhoniḥsāraṇye taṅgairavakuṣṇāti si0kau0
nir+niṣkāsane | nirakuṣat nirakoṣīt ‘niṣkuṭo niṣkoṣitā | “niṣkoṣitavyā' śakūṭi' prāṇān daśamukhātmajāt | ādāya parighaṃ tasmai balāccikṣipiratadrumaḥ” bhaṭṭiḥ “koṭanikuṣitaṃ hataḥ” bhaṭṭiḥ “upāntayo
niṣkuṣitaṃ vihaṅgaiḥ” raghuḥ | ārṣe tu gaṇavyayayo'pi
kacit dṛśyate “yamapuruṣā thayaskayairagnitaptaiḥ saṃdaṃśaissaṃchi
niṣkuṣanti” bhāga0 5|26

Linked texts (2)