Vacaspatya 40.16
Vācaspatya 40.16
- Language
- Sanskrit
40.16
khaḍgavṛkṣe hemaca0 | 3vibhītakavṛkṣe
pu0 viśvaḥ 4kekare tri0 5aśvakarṇavṛkṣe rājani0 6tailaśeye
pu0 śabdamā0 kuśī+svārthe ka | kuśikā 7phāle strī
kuśin tri0 kuśro'styasya ini | kuśayukre “dine'ṣṭame ta
vipreṇa dīkṣato'haṃ yathāvidhi | daṇḍau rūkmau kuśī
cīrī vṛtākromekhalīkṛtaḥ” bhā0anu014a0 2vālmīke
munau hemaca0
kuśī strī kuśa-ayovikāra'rthe ṅīṣ ni0 | lauhavikāre
kuśo(sau)daka pu0 kutsitaḥ śo (sauroyala karṣayo vā kap
karṣakhena kalpita ilane śekhādau | tataḥ caturarthyāṃ saṃkhyā0
ḍhañ | kauśo (sau) dakeya tadasannastaddeśādau tri0
kuśīlava pu0 kutsitaṃ śīlaṃ kugati0asyarthe va, kuśīlaṃ vāti
vā-ka-ḍā | 1kauśiṃbahārake maḍhe, 2cāraṇe, 3gāyake ca
kuśīlavaśabdasya nādyāpracārakatvāt 4vālmīkau munau
yaḍḍaci0 5bhaṭabhāle amaraḥ | “yaścāpyavastūmaḥ pūrvvaṃ
raṅgavidropaśāntaye” kuśīlavāḥ prakurvvanti sa080
iyatra rūpasya prayoga | kunalavayora hi0 hemaca0 | “abhiṣicya jar̤ātvānāvubhau rāmaḥ kuśīlavau” rāmā0 u0
107sa0 | liṅgādupaṅgeṇe kuśīvabhaḥ iti vālmīkyarthe
pāṭhaḥ lipikarapramādakṛtaḥ
kuśūladhānyaka pu0 kuśūlaparimitaṃ dhānyaṃ yasya | yāvatādhānyena varṣatrayaṃ svasya svakuṭumbasya svabhṛtyasya nirvāhī
bhavati tāvanmātrasañcitadhānye 1vipre | kumbhīdhānyaśabde
vivṛtiḥ
kuśodaka na0 kuśasaṃsṛṣṭamudakam śākata0| dānārthaṃ kuśasahite
kuṣa niṣkarṇe krayādi0 para0 saka0 seṭ | kuṣṇāti akoṣīt
nirastu seṭ nirakoṣīt nirakuṣat | cukopa | niṣkarṣaṇe ka
śvasāparivedaḥ, madhyasthitasya, vastuno bahirniḥsāraṇañca | “śivāḥ kuṣṇanti māṃsāni” “tato'kuṣṇāt daśagrīvaḥ kruddhaḥ prāṇān śamīkasām” bhaṭṭiḥ | śvā seṭ
kit | “kuṣitā jagatāṃ sāram” bhaṭṭiḥ karmakarttari
sārvadhātuke lyan vā pa0 | kuṣyati te vā pādaḥ | kārdhadhātuke tu na paraṃ rūpadam yasyasañciyostulyatvāt
kauṣiṣīṣṭa pādaḥ
anu+vāḍhampena barbahāraskhe tukhenānukāṣṇati
abhi+āayuṅgeṇa niḥsārayo “na cāśakatkarṣāsākṣātoto
daśanavivarāgrābhiṛṣṇīyāt” suśrutaḥ
ava+adhoniḥsāraṇye taṅgairavakuṣṇāti si0kau0
nir+niṣkāsane | nirakuṣat nirakoṣīt ‘niṣkuṭo niṣkoṣitā | “niṣkoṣitavyā' śakūṭi' prāṇān daśamukhātmajāt | ādāya parighaṃ tasmai balāccikṣipiratadrumaḥ” bhaṭṭiḥ “koṭanikuṣitaṃ hataḥ” bhaṭṭiḥ “upāntayo
niṣkuṣitaṃ vihaṅgaiḥ” raghuḥ | ārṣe tu gaṇavyayayo'pi
kacit dṛśyate “yamapuruṣā thayaskayairagnitaptaiḥ saṃdaṃśaissaṃchi
niṣkuṣanti” bhāga0 5|26
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit