Vacaspatya 43
Vācaspatya 43
- Language
- Sanskrit
Contents
- 43.12 — 1 part
43.1
kuṭhin tri0 kuṭha+astyarthe ini | kuṣṭharogayukte | kuṣṭhaśabdeudā0 striyāṃ ṅīp
kuṇṭhita tri0 kuṇṭha' jātamanya tāra0 itac | jātakuṇṭhe “strīpuṃsayoḥ kuṇṭhito'bhū danyonyitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayo
rjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṇṭhitam” suśrutaḥ [udā0
kuṇala na0 kuṇa-kmacan
43.17
chedane 2khādane 3vikasite ca
kuṣmāṇḍa pu0 īṣat uṣmā piṇḍahetattvāt aṇḍeṣu vījeṣu yasya
śakan (kumhar̤ā) khyāte 1phale, 2śivasya pāriṣadabhede ca
tasya kuṣmāṇḍākṛtibhvāttattvāttathātvam jātitvāt striyāṃ
ṅīp kuṣmāṇḍītyatratya 3latābhede strī bhāvapra0 klīve dādi
prathikṣupu 4 ṛṣibhedeṣu strī 5 yaddevā devaheḍanamityādimantrapañcakālake'nuvāke pu0 “mṛtasya daśarātre ca prāyaścittāni dāpayet | bādhitāṃ revatīñciṣṭvā kuṣmāṇḍamathamarcayet” mā0 āśva0 126a0 vyākhyāne nīlakaṇṭhaḥ
yaddevā ityādyanuvākaśca yaju0 20|14
43.14
yathā
“yaddevā devaheḍanaṃ devāsaścakṛmā vayam | agnirmmā tasmādenaso viśvānmuñcatvaṃhasaḥ” yaju0 20
43.12
yadi divā yadi naktamenāṃsi cakṛmā vayam | vāyurmā tasmādenaso viśvānmuñcatvaṃhasaḥ”15 | yadi jāgradyadi svapna enāṃsi cakṛmā vayam | sūryyomā tasmādenasoviśvānmuñcatvaṃhasaḥ” 16 | yaddānte yadaraṇyā yatsabhāyāṃ yadindriye | yacchū dre yadarye yadenaścakṛmā vayam | yadekasyādhidharmaṇi tasyāmavajanamasi” 17
yadāpo anuprā iti pañcamoyo'nuvāka' haṃsaḥ” 17|| “iti
śārṅga paddhatayukta mantrālambho'nuvākaḥ tadvādyāstrisraḥ kuṣmāṇḍīsaṃjñā yathā'ha vedadī0 “ita uttaramavabhṛthaḥ kāttarakuśaṃ
ptāvayati yaddevā iti” kā0 15
43.12.p1
avabhṛtheṣṭi' kṛtvā
yaddevā ityādikā ṛco go sūktamityanena śārṅgapaddhatikāroktamantratvena mantre ṇa pātharakuśaṃ jale tārayati | agnirvāyuḥsūryyadevatāstriko'nuṣṭubhaḥ kuṣmāṇḍīsaṃjñāḥ” iti | tenāvaśiṣṭaśārṅgasambaddhatritodvayāevayaṃcaca iti vivakṣituṃ prāguktabhāratavyānīlakaṇṭhena mantrapañcātmakasya samāloktiḥ sarvvamantrālakasabhaveti bodhyam | kārye ca kuṣmāṇḍasya
(kumar̤ā) 6ce oṣadhibhede, ubhāyāṃ, (lachimā) 10
ca | kuṣmāṇḍasya guṇapāṇaprakārādi bhāvapra0 uktaṃ
ṣmāṇḍaṃ bṛhatphalaṃ puṣpa pittāruṣāpahamu
pittāsraghnaṃ śītaṃ madhyamaṃ kaphakārakam | vṛddha nātihi
svādu kṣāraṃ dīpanaṃ laghu | bastiśuddhikaraṃ cetodoṣahṛt
hṛt sarvadoṣajit | asya pākaprakārāḥ yathā “kūṣmāṇḍagre viniṣpiṣya khaṇḍān kuṣmāṇḍasambhavān | bāṣpasvedenabhinnā kuryāt pralehatavanādikam | vaidyaśāstrānusāreṇa
kṛte tajjanapūrvakam | kuṣmāṇḍakaṃ phalaṃ khinnaṃ viduḥ sūkṣmataraiḍa santaram” | “etena guḍayuktona goṇalaprāyakṣapaṇamucyam | rambhitān jīrasapicairaimān sagur̤ikāṃ kṣipet”
“caturaṅgāyatān sthalān khiḍdān kṣīreṇa coditān
tupaṇyān khaṇḍasarpibhvāṃ maricaiścādivāsitān”| “kūṣmāṃpaddhakhaṇḍāni sasaindhavāni tanūni sambharhita sarpiṣaṅkatāni
ambhoranīrānvitasaṅgaverairbhavanti vaktre'pi poṣaṇāya”
“kuṣmāṇḍamandrāḥ khaṇḍāḥ sañjitāstṛṇakānvitāḥ | dagdhayārapute taile tajjñā praveṣṭayet | khaṇḍaṃ maṇḍikāmāraṃ
kauṣmāṇḍaṃ lehya paṇḍitam | rājikāditrisaṃyuktaṃ miśritaṃ
kākta rocakṛm | evaṃ bahuvidhāḥ kāryāḥ kauṣmāṇḍā hi
vicakṣaṇaiḥ | pralehatulasaṅgāṅgārakhañjanāśanātmikāḥ”
“akṣataṃ pakvakuṣmāṇḍaṃ kuṣmāṇḍaṃ taruṇām miṣam” vaidya0
“kuṣmāṇḍe pārthahāniḥ syāt” tithita0 | alāvū' caiva
kuṣmāṇḍaṃ kārttike parivarjayet, kārttikavrate purā0
ha bāmakriyāviśeṣe śabdaratnā0 tanmūlaṃ mṛgyam
kuṣmāṇḍakarasāyana na0 cakradattokta kuṣmāṇḍasya dravyānara
miśritasya pākaviśeṣeṇa jāte auṣadhabhede yathā
“kuṣmā ṇḍakāt palaśataṃ susvitraṃ niṣka līkṛtam | prasthetu
sarpi ghastaptvā bharjayettāmramaye dṛr̤he | yadā madhunibhaḥ pākastadā payaśataṃ nyaset | pippalīśṭaṅgerābhyāṃ dve pale
jīrakasya ca | tvagelāpatramaricadhānyakānāṃ palāīkam
vyathainaṃ śītalaṃ tasya dadyāt samadhunetrukam | ślakṣṇa palāṃ
sthāpayedbhāṇḍe dattvā kṣaudraṃ pratāha kamū | tadyathānivalaṃ
khāredraktāpittī catacayī | kāsaśvāsatamacchahi tṛṣṇajvarān
nipohyataḥ | pusyaṃ punarbhavakaraṃ balavarṇaprasādanam
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit