Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 43.12

Vācaspatya 43.12

Language
Sanskrit

43.12

yadi divā yadi naktamenāṃsi cakṛmā vayam | vāyurmā tasmādenaso viśvānmuñcatvaṃhasaḥ”15 | yadi jāgradyadi svapna enāṃsi cakṛmā vayam | sūryyomā tasmādenasoviśvānmuñcatvaṃhasaḥ” 16 | yaddānte yadaraṇyā yatsabhāyāṃ yadindriye | yacchū dre yadarye yadenaścakṛmā vayam | yadekasyādhidharmaṇi tasyāmavajanamasi” 17
yadāpo anuprā iti pañcamoyo'nuvāka' haṃsaḥ” 17|| “iti
śārṅga paddhatayukta mantrālambho'nuvākaḥ tadvādyāstrisraḥ kuṣmāṇḍīsaṃjñā yathā'ha vedadī0 “ita uttaramavabhṛthaḥ kāttarakuśaṃ
ptāvayati yaddevā iti” kā0 15

43.12.p1

avabhṛtheṣṭi' kṛtvā
yaddevā ityādikā ṛco go sūktamityanena śārṅgapaddhatikāroktamantratvena mantre ṇa pātharakuśaṃ jale tārayati | agnirvāyuḥsūryyadevatāstriko'nuṣṭubhaḥ kuṣmāṇḍīsaṃjñāḥ” iti | tenāvaśiṣṭaśārṅgasambaddhatritodvayāevayaṃcaca iti vivakṣituṃ prāguktabhāratavyānīlakaṇṭhena mantrapañcātmakasya samāloktiḥ sarvvamantrālakasabhaveti bodhyam | kārye ca kuṣmāṇḍasya
(kumar̤ā) 6ce oṣadhibhede, ubhāyāṃ, (lachimā) 10
ca | kuṣmāṇḍasya guṇapāṇaprakārādi bhāvapra0 uktaṃ
ṣmāṇḍaṃ bṛhatphalaṃ puṣpa pittāruṣāpahamu
pittāsraghnaṃ śītaṃ madhyamaṃ kaphakārakam | vṛddha nātihi
svādu kṣāraṃ dīpanaṃ laghu | bastiśuddhikaraṃ cetodoṣahṛt
hṛt sarvadoṣajit | asya pākaprakārāḥ yathā “kūṣmāṇḍagre viniṣpiṣya khaṇḍān kuṣmāṇḍasambhavān | bāṣpasvedenabhinnā kuryāt pralehatavanādikam | vaidyaśāstrānusāreṇa
kṛte tajjanapūrvakam | kuṣmāṇḍakaṃ phalaṃ khinnaṃ viduḥ sūkṣmataraiḍa santaram” | “etena guḍayuktona goṇalaprāyakṣapaṇamucyam | rambhitān jīrasapicairaimān sagur̤ikāṃ kṣipet”
“caturaṅgāyatān sthalān khiḍdān kṣīreṇa coditān
tupaṇyān khaṇḍasarpibhvāṃ maricaiścādivāsitān”| “kūṣmāṃpaddhakhaṇḍāni sasaindhavāni tanūni sambharhita sarpiṣaṅkatāni
ambhoranīrānvitasaṅgaverairbhavanti vaktre'pi poṣaṇāya”
“kuṣmāṇḍamandrāḥ khaṇḍāḥ sañjitāstṛṇakānvitāḥ | dagdhayārapute taile tajjñā praveṣṭayet | khaṇḍaṃ maṇḍikāmāraṃ
kauṣmāṇḍaṃ lehya paṇḍitam | rājikāditrisaṃyuktaṃ miśritaṃ
kākta rocakṛm | evaṃ bahuvidhāḥ kāryāḥ kauṣmāṇḍā hi
vicakṣaṇaiḥ | pralehatulasaṅgāṅgārakhañjanāśanātmikāḥ”
“akṣataṃ pakvakuṣmāṇḍaṃ kuṣmāṇḍaṃ taruṇām miṣam” vaidya0
“kuṣmāṇḍe pārthahāniḥ syāt” tithita0 | alāvū' caiva
kuṣmāṇḍaṃ kārttike parivarjayet, kārttikavrate purā0
ha bāmakriyāviśeṣe śabdaratnā0 tanmūlaṃ mṛgyam
kuṣmāṇḍakarasāyana na0 cakradattokta kuṣmāṇḍasya dravyānara
miśritasya pākaviśeṣeṇa jāte auṣadhabhede yathā
“kuṣmā ṇḍakāt palaśataṃ susvitraṃ niṣka līkṛtam | prasthetu
sarpi ghastaptvā bharjayettāmramaye dṛr̤he | yadā madhunibhaḥ pākastadā payaśataṃ nyaset | pippalīśṭaṅgerābhyāṃ dve pale
jīrakasya ca | tvagelāpatramaricadhānyakānāṃ palāīkam
vyathainaṃ śītalaṃ tasya dadyāt samadhunetrukam | ślakṣṇa palāṃ
sthāpayedbhāṇḍe dattvā kṣaudraṃ pratāha kamū | tadyathānivalaṃ
khāredraktāpittī catacayī | kāsaśvāsatamacchahi tṛṣṇajvarān
nipohyataḥ | pusyaṃ punarbhavakaraṃ balavarṇaprasādanam

Linked texts (1)