Vacaspatya 5.7
Vācaspatya 5.7
- Language
- Sanskrit
5.7.1
kṛṣṇakaṇṭakayukte tri0 dātyūhe (ḍāka) pakṣibhede amaraḥ striyāṃ
jātitvāt ṅīṣ | 2pītasāre dṛce medi0
kālakāṣṭha pu0 kāṣṭhaḥ kaṇṭho'sya viṣapānāt | 1śive sa hi
sukharātrau mayā dattāṃ gṛhna pūjāñca śāśvatīm | dāridrya
kalahapriye devi ! tvaṃ dhananāśinī | yāhi yatrostvahaṃ
nityaṃ sthirā tatra bhaviṣvasi | yadi tvaṃ me mahābhāge !
prītā bhavasi sarvvadā | plavaṣlūkavaleṣu kadācidvā
gamiṣyasi | gaccha tvaṃ mandiraṃ yatrorgṛhītvā cāśubhaṃ mama
madāśrayaṃ parityajya sthitā tatra bhaviṣyasi” | kiñca
“evaṃ gate niśīthe tu nārībhiḥ sphāṭahāṅganāt | alakṣmīśca
bahiṣkāryā amantrañca yathāvidhi” iti kṛtyatattvārṇavadhṛta
brahmapurāṇam | ‘evaṃgate niśīthe tu jane nidrārddhalocane
tāvannagaranārībhiḥ śūrpādiḍiḍimavādanaiḥ | niṣkāsyate prahṛṣṭābhiralakṣmīḥ sphāṭahāṅganāt ” iti madanaratnadhṛtañca
“pakvakuṣmāṇḍakhedādyāḥ kāṇakarṇīśiśuprahāḥ” kāśī0
kālakaṇṭhakīya pu0 kālakoṇṭho yatra deśe tatra bhavaḥ “dṛddhācchaḥ”
pā0 cha | vāyasavidyābhidbhe vṛttiyabhede | tatkathā ca bhā0 śā0
83 a0 ‘kośalānāmādhipatyaṃ samprāptaṃ kṣemadarśinam | muniḥ
kālakaṇṭhoya ājagāmeti naḥ śrutam | sa kākaṃ pañjare baḍdvā
viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ | sarvvaṃ paryyacaradyuktaḥ praṣṭavyarthau
punaḥpunaḥ | adhīṣva' vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsāṃni mama vāyasāḥ
śvanaḥgatamatītaṃñca yacca samprati varttate” ityupakramya darśitā
“kṣemadarśī nṛpasuto yatna khīṣvalañcaḥ purā | muniṃ kālakaṇṭhoyamājagāmeti naḥ sutam” tatraiva 104a0| “muniḥ
kālakaṇṭhakīya āpyāyyo'tha hiraṇmaya” bhā0sa07a0
kālakastūrau strī ni0sa0 | kastūraubhede śabdārtha0
5.7.2
kālakā strī kālena ka bā0 nettvam | dakṣakanyābhede jaṭā0
tasyā apatyaṃ ḍhak | kāsakeya asurabhede kālakeyagabde
udā0
kālakāla pu0 kālamapi kālyayati prerayati svakarmmāṇi
kala–neodane ṇic | parameśvare kālaśabda dardhitakālamādhavīyanyanye udā0
kālakoṭa pu0kālaḥ kīṭo'tra | 1deśabhede tatra bhavaḥ paladyā0
aṇ | kālakoṭa 2 taddbhave tri0
kālakīrtti pu0 candraguptasurāṃgaśambhave bhārataprasiddhe nṛpa
bhede | “kālakīrttiriti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ
candrahasteti yasye ṣa kīrttitaḥ pravaro'suraḥ” bhā0 cyā017a0
kālakola pu0 kālaṃ tajjñānaṃ kālayati kāla–kṣaṇa upa0
sa0 | kolāhale gabdaratnā0 kolāhalasya kālarūpaparameśvarajñānavirodhitvāttathātvam
kālakuṇṭha pu0 kālena kuṇṭhayati kuṇṭha-karmmāṇi ghañ | yamarāje śabdamā0 | “bhīṣāsmādvātaḥ pavate-mṛtyurdhāvati
pañcamaḥ” iti śrutyukteḥ īśvarabhiyeva yamādibhiḥ svasvakāryyāṇāṃ karaṇāttasya tatkuṇṭhitatvāt tasya tathātvam
kālakuṣṭha na0 tri0 kaṇe0| kuṣṭhede paṅge toyamṛttikābhede rājani0
kālakūṭa na0 | kālaṃ viṣamapi kūṭayati kūṭa-upatāpe aṇ
upa0 sa0, kālasya myatoḥ kūṭaiva vā kālavarṇasya kūṭaiva vā | 1viṣabhede pu0 na0 | viṣabhedakālakūṭalakṣaṇaguṇādikaṃ bhāvaprakāśe yathā “viṣaṃ tu garalaḥ kṣtreḍastasya bhedāṃmudāhare | yannāmabhaḥ śaṅkāriṅgaḥ saktukasya
pradīpanaḥ | saurāṣṭrikaḥ śṛṅgikaśca kālakūṭastathaiva ca
hālāhalo brahmaputro viṣabhedā amau nava” iti vibhajya
“deśāntarasthe devehaiṃ tasya pṛthuśākhinaḥ | daityasya rudhirāñjātarakṣarakhaśavarṣiṇaḥ | niryāsaḥ kālakūṭā'sya
5.7.3
sannibhaḥ parikīrttitaḥ| maṅgi khale śṛṅgavere kāṅkṣaṣemalaya bhavet” iti lakṣitam
viṣaśodhanasya vidhābhādikaṃ tatraivoktaṃ yathā“gomūtre tridinaṃ sthāpyaṃ viṣaṃ tena viśuddhyati | rakta
sarṣapatailāktaṃ tathā dhāvyaṃśca vārṣikṣa | ye guṇā garale
proktāste suhīnauviṣodhanāt | tasmādviṣa prayoge tu śodhayitvā prayojayet” | śodhitaviṣaguṇāḥ tatvaiva
“viṣaṃ prāṇaharaṃ proktaṃ vyavāyi ca vikāśi ca
āgneyaṃ vātakaphahṛt yogavāhi tamovaham | vyavāyi sakalakāyaguṇāvyāpanapūrdhvaṃ kapākasyānagamanaśīsam | vikāśi
kaujaḥśoṣaṇapūrvvaṃ kṛtsnisandhiśithilīkaraṇīsam | āgneyam agnikāryyaṅgapraśam | yogavāhi sanniguṇavyāpakam
tamovahaṃ tamoguṇaprādhāvyena buddhividhvaṃsakam | “tadeva yuktiyuktantu prāṇadāyi rasāyanam | yogavāhi paraṃ vātaślehmajivyaccipātahṛt” | 2kāke pu0strī rāja0 | atikṛṣṇatvāttanmṛtyordū tarūpatvādvā tasya tathātvam striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
3viṣamāne ca | ‘kālimā kālakūṭasya nāyaiti haramaṅgabhāt” | “tatoduryodhanaḥ pāpaḥ tamubhakṣya kālakūṭakam
kṣipraṃ pralepayāmāsa bhīmasenajivāṃsayā’’ bhā0 cyā0
5008 ślokaḥ
kālakūṭi tri0 kālakūṭe bhavaḥ iñ | kālakūṭabhave
kālakṛt pu0kālaṃ kālamānaṃ karoti kṝgatyā ka-kip hrata0
sūryye taddatyā hi kṣaṇadaṇḍādivyavahārasya karttavyatayānya
tathātvam 2parameśvare ca “kāla, tmā kālakaddibhuḥ” chā0 vi0
amṛtamanthanakāle utthitaviṣapānāt kālakaṇṭho jātaḥ
tatkathā bhāga0 8
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit