Vacaspatya 9

Vācaspatya 9

Language: Sanskrit

9.1

dakṣaprajāpatikanyārūpe kaśyapapatnībhede | “prajajñire mahābhāga ! dakṣakanyāsrayodaśa || aditirditirdanuḥ kālā
danāyuḥ siṃhikā tathā” ityādinā bhā0 ā0 65a0
tāḥ uktāḥ “kālāyāḥ prathitāḥ puttrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ | pravikhyātā mahāvīryyā dānaveṣu parantapāḥ
vināśamaśca krodhaśca krodhahantā tathaiva ca | krodhaśatru
stathaivānye kālakeyā iti śrutāḥ” kālāyā apatyam
ḍhak | kāleya tadapatye
[ lavabhede kālaśabde vivṛtiḥ
kālāṃśa pu0 kālasyapo'śaḥ | pañcāṇāṃ dṛṣṭatāyogya kālakālāttarika stri0 kāle yathāyogyakāle akṣara' vetti
ṭhak | kṣipritākṣare triṣā0
kālāguru na0 karma0 | kṛṣṇāyuruṇi amaraḥ tadguṇādi
bhāvapra0 uktaṃ yathā “agaru pravara lohaṃ rājāhaṃ
yogajaṃ tathā | vaṃśikaṃ kramijaṃ cāpi kamijabrahmaṇāryyakam | agarukṛṣṇaṃ kaṭu tvacyaṃ tiktaṃ toṣṇañca pittalam | laghu karṇācirogannaṃ śītavātakaphapraṇut
kṛṣṇāṃ guṇādhikaṃ tantu lohavadvāri majjati
aguruprabhavaḥ sohaḥ kṛṣṇāgurusamaḥ smṛtaḥ” | tadbhūpattideśaśca prāgjyotiṣadeśaḥ yathā raghuau “cakampe
tīryyalauhitye tasmin prāgjyotiṣeśvaraḥ | tadgajālānatāṃ prāptaḥ saha kālāgurudra maiḥ”
kālāgni pu0 kālaḥ sarvvahiṃ sañco'gniḥ

9.1-2

pralayāgnau
kālānalaprabhṛtayo'pyatna 2tadadhiṣṭhātari rudre 3 tatpriye
pañca mukhe rudrākṣe | “pañcavaktaḥ svayaṃ rudraḥ kālāgnināma
nāmataḥ | agamyāgamanāccaiva abhakṣyasya ca bhakṣaṇāt | mucyate sarvapāpebhyaḥ pañcavaktrasya dhārakhāt” titta0 skandapu0
rudraparatve kālasvaru yabde udā0 dṛśyam
kālāgnirudra pu0 kālāgniriva rudraḥ | sarvvahārake pralayāgnihulye rudre tamadhikṛtyaiva kālāgnirudropaniṣat
pravṛttā | abhedopacārāt tadupāsake 2 ṛṣibhede vaidika
mantrāṇāṃ bahvargā taddṛṣṭatvāt tadārthastam kātyā0 sarvātukramikāyāmuktam
kālāṅga na0 ita0 | 1kālapuruṣasyāṅge | kālapuruṣayabde
pramāṇādi | karma0 | 2kṛṣṇavarṣādehe na0 kālamaṅga' yasya
3kṛṣṇavarṣāṅgayukte tri0 “kasiñca kālāṅgamacopamannṛpam”
bhā0 vi07a0
kālājina na0 kālasya kṛṣṇamṛgasyājinam

9.1-3

kṛṣṇasāramṛgacarma ṇi “kālamajinaṃ yatna | 2kālā jinapradhāne deśabhede
sa ca deśo bṛha0sa0kūrmma vibhāge da' kṣayaṇahyāmuktaḥ yathā
“atha dakṣiṇena laṅkākālājinasaurikīrṇatālikaṭāḥ”
kālāñjana na0 kālamañjanam | kṛṣṇavarṇādhikāyukte añjananabhede (kājala) “na cakṣuṣoḥ kāntiviśeṣamuktā kālāñjana'
maṅgalamityapāttam” kumā0
kālāñjanī strī yajyate anayā anuja-karaṇe-lyuṭ ṅīp
kālī añjanī puṃvadbhāvaḥ | recamyāṃ supabhede rājanita
kālāyaṇḍaja puṃ strī0 ni0 karma0 | kokile tasyāṇḍajeṣu
(pāṃkṣaṇa) atiśṛṇatvāt tathātvam | “kālāṇḍajakaṇṭharāgaraktaraktādharādatiraktāgramandārāvalini”ṭyaka0niṣṭāṃ
jātitvāt ṅīṣ
kālātireka pu0 ita0 | ucitasamayātikrame saṃvatsarātireke ca | “kālātireke dviguṇam prāyaścittaṃ samācaret” prā0ta0 devalaḥ | kālātireke saṃvatsarātikrame“saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇodamaḥ” iti manu vacane ka
vākyatvāt daṇḍavatprāyaścittāni bhavantīti nyāyāñca
kālātikramakālātyādikamapyala “kālātyaye ca kanyāyāḥ
kāladoṣo na vidyate” udvā0 ta0 bhujavalaḥ
kālātīta ma0 kālasyātītamatyayaḥ ati + iṇ-bhāve kta
ita0

9.1-4

kālātikrame | “kālātīte vṛthā sakhyā
vandhyastrīmaithunaṃ yathā” ka0ta0 kāśī0 | vyatītaḥ kālo'sya
niṣṭhāntatvāt paranipātaḥ 2vyatikrāntakāle tri0 | gauta
mokte kālātyayāpadiṣṭārūpe vyādhirūpe hetutvābhāsabhede
kālātyayāpadiṣṭaśabde vivṛtiḥ
kālātman pu0 kālātmā'sya| kālasvarūpe parameśvare
"kālātmā kālakaddibhuḥ" || kū0 'sa0| vā kap| kālātmako'pyatra | kālena tadgata ātmā svarūpaṃ yasya vā kap
2 kālakṛtasvabhāvake sthāvarajaṅgamādau li0 "sātvikā
rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana | bhāvā kālātmakāḥ
sarvve pravarttante hi jantuṣu | jaṅgamāḥ sthāvarāñcaiva
divi vā yadi vā bhuvi | sarvve kālātmakāḥ sarvva ! kālātmakamidaṃ jagat | pravṛttayaśca loke'smiṃstathaiva ca nivṛttayaḥ | tāsāṃ vikṛtatāyāñca sarvvaṃ kālātmakaṃ smṛtam
bhā0ānu0 140
kālātyayāpadiṣṭa pu0 kālātyayenāpadiṣṭaḥ 3 ta0
gautamokte hetvābhāsabhedarūpe hetvādoṣe tallakṣaṇādikaṃ
gau0 sū0 bhāṣyādau darśitam yathā
“kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātītaḥ” sū0
“kālātyayena prayukto yasyārthasyai kadeśo'padiśyamānaḥ sa
kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātīta ityucyate | nidarśanam
nityaḥśabdaḥ saṃyogavyaṅgyatvāt rūpavat, prāgūddarddhañca vyaktoravasthitaṃ rūpaṃ pradīpaghaṭasaṃyogena vyajyate tathā ca śabdo'pyavasthito bherīdaṇḍasaṃyogena vyajyate dāruparaśusaṃyogena
vā | tasmāt saṃyogavyaṅgyatvānnityaḥśabda ityayamahetuḥ
kālātyayāpadiṣṭāt vyañjakasya saṃyogasya kālaṃ na vyaṅgyasya
rūpasya vyaktiratyeti sati pradīpaghaṭasaṃyoge rūpasya grahaṇaṃ
bhavati na nivṛtte saṃyoge rūpaṃ gṛhyate, nivṛtte dāruparaśusaṃyoge dāruṣṭena śabdaḥ śrūyate | vibhāgakāle seyaṃ śabdavyaktiḥ saṃyogakālamatyetīti na saṃyoganimittā bhavati
kasmāt ? kāraṇābhāvāddhi kāryābhāva iti | etamudāharaṇasādhyayorabhāvātsādhanamayaṃ heturehetvābhāsa iti”
bhā0 | uktasūtraṃ vṛttau tvevaṃ vyākhyātaṃ yathā
“kramaprāptamatītakālaṃ lakṣayati | atītakālasya samānārthakatvāt kālātītaśabdenoktakālasya sādhanakālasyātyaye'bhāve'padiṣṭaḥ prayukto hetuḥ etena sādhyābhāvapramālakṣa ṇārtha iti sūcitaṃ sādhyābhāvanirṇīye sādhanāsamarthādayameva bādhitasādhyaka iti gīyate| tathā vahniranuṣṇaḥ
kṛtakatvādityādau | na ca bādhe vyāpyagraṅgasya vyabhicārasaṅgrahādgāvyantarasyaivaṃ doṣatvamucitamiti vācyaṃ tadapratisandhānena bādhasya doṣatvāpannaprakṛtasya upādeyasaṅkare'pyagateravaṅgatvāt | utpattikālāvacchinno ghaṭo gandhavān,
śikhāvacchinnaḥ parvato vahnimānityādāvasaṅkarācca sādhyābhāvavatprameyavattayāvacchedakāvacchinnakatayasya tatra sattvāt
pare tu ghaṭaḥ sakarttṛkaḥ kāryatvādityādau yatra lāghavenopanītamekamātrakartṛkatvaṃ bhāsate tatra tadabhāvo'saṅkīrṇodāharaṇamiti yadanti”
maṇikṛtā tu bādhasthenāyaṃ vyavahṛtaḥ tallakṣaṇādikaṃ
tatroktaṃ yathā
“bādho na sādhyābhāvavatpakṣakatvaṃ pakṣadvayyabhāvapratiyogisādhyakatvaṃ vā pace sādhyābhāvajñānamātrasya pramātvajñānaṃ
vinā adhikabalatvājñānena bādhābhāvāditi vakṣyate ataeva
sādhyābhāvavatpakṣavṛttitvamapi na, asiddhisaṅkīrṇabādhāvyāpteśca | kintu sādhyābhāvavatpakṣapramāviṣayapakṣakatvaṃ, pramitasādhyābhāvavatpakṣaktatvaṃ, pakṣaniṣṭhapramāviṣayatvaprakārābhāvapratiyogisādhyakatvaṃ veti viṣayittavivekena sādhyābhāvaprameya
doṣaḥ sā ca pramāṇena jñātāna svarūpasatī hetvābhāsatvāt
pramātvajñānaṃ vinā adhikabalatvābhāvenādoṣatvāt apramāyāmapi pramātvajñāne'numitipratibandhācca”
“kālātyayāpadiṣṭaśca hetvābhāsāśca pañcadhā” bhāṣā0
kālādarśa pu0 kālaḥ kālasvarūpakarmāṅgatvādikaṃ bādarśayate'tna
kā+dṛśa-ṇic-ādhāre kañca | smṛtinibandhabhede
kālādhyakṣa pu0 kālānāṃ kṣayaṅgakālānāmadhyakṣaḥsragatyā
pravarttanāt

9.1-5

sūryye “kālādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā
tamotudaḥ” bhā0va0 30 | sūryyasyāṣṭādhikaśatanāmakathane
sarvvakālapravarttake 2 parameśvare ca
kālānala pu0 kālaḥsarvva saṃhārakaḥ analaḥ

9.2

pralayāgnau “daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni” gītā

9.1-6

nṛpabhede “sabhānaraścātsupadma parame
kāñcanyaiva ca | sabhānarasya putrastu vidvātu kālānalo nṛpaḥ
kālānalasya dharmātmā sṛñjayonāma viśrutaḥ | sṛñjayasyā
bhavat putro vīrorājā purañjayaḥ” | harivaṃ0 31 a0
kālānalacakra na0 kālānala iva hiṃsakaṃ cakram
narapatijayacayokte'niṣṭādijñāpake cakrabhede tadbhadādikañca
cakraśabde vakṣyate
kālānunādin ma0 kalayana kālaḥ taṃ, kāle varṣākāle vā
anuvadati anu+vada-ṇini

9.1-7

bhramare 2 caṭake 3 kapiñjale4cātake pakṣiṇi ca medini | striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
kālānusārivā strī kālena varṇena anukṛtā sārivā vyatusārivā | 2tagaramūle 2śītalī jaṭāyāñca (śiulīlopa)
ratnamā0 tayoḥ kālavarddhatayā śāritvātulyatvāttathātvam
kālānusāraka na0 kālaṃ kalpavaṇaṃ mṛgamadamamusarati
gandhena anu+sṛ–ṇvul

9.1-8

pītacandane kālānusāryyake
kālīyake (kalambaka) bhāvapra0 2 samayānusāriṇi tri0
kālānusārin na0 kālaḥ mṛgamadastvātūsarati gandhena
dūrato gacchati anu+sṛ–ṇini

9.1-9

śailaje gandhadravyabhede
śabdaratnā0 2 samayānusārake tri0 striyāṃ ṅīp
kālānusāryya na0 kālomṛgamadogandhamātṛvyo yasya
tagarabhede bhāvapra0 (kalambaka) “kālānusāryyaṃ tagaraṃ kuṭilaṃ
nahuṣaṃ tathā| aparaṃ piṇḍatagaraṃ daṇḍahastī ca barhiṇam
tagaradvayamuṣṇaṃ syāt svādu snigdhaṃ laghu saratam | viṣāpasmāraśūlākṣirogadoṣatrayāpaham” tasya tamukṣāṭikasajñam | bahu0 vā kan | kālānusāryyaka 3 kālīyake
śailaje rājani0 3 śiṃśapāvṛkṣe (śiśu) medi0
kālāntara na0 anyaḥ kālaḥ mayū0 ni0sa0

9.1-10

anyasmin
kāle 2utpattuttarakāle “kālāntarakṣamā” śaku0 3samayāntarasthāyini ca
kālāntaraviṣa puṃstrī0 kālāntare daṃśanakālāt dīrghakāle
viṣaṃ vikārakāri yasya | mūṣike hema0 tasya daṃśanāddīrghakāle viṣasya vikārakāritvāttathātvam striyāṃ ṅīp
kālāpa pu0kālo mṛtya rāyate yasmāt āpa–apādāne ghañ
6ta0

9.3

sarpabhoge 2 rākṣase puṃstrī0 dharaṇiḥ striyāṃ
ṅīp | kalāpaṃ vyākaraṇabhedaṃ vettyadhīte vā aṇ

9.5

kalāpavyākaraṇābhijñe 4tadaktertari ca tri0 | kalāpinā
vaiśampāyanāntevāsibhedena proktamadhīyate “kalā pino'ṇ”
pā0 aṇo inoloṃpaḥ

Linked texts (3)

Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit