Dasharupaka 4.37

4.37

yathā laukikavākyeṣu śrūyamāṇakriyeṣu ‘gāmabhyāja-’ ityādiṣvaśrūyamāṇakriyeṣu ca ‘dvāraṃ dvāram’ ityādiṣu svaśabdopādānātprakaraṇādivaśādbuddhisaṃniveśinī kriyaiva kārakopacitā vākyārthastathā kāvyeṣvapi svaśabdopādānātkvacit ‘prītyai navoḍhā priyā’ ityevamādau, kvacicca prakaraṇādivaśānniyatāvihitavibhāvādyavinābhāvādvvā sākṣādbhāvakacetasi viparivartamāno ratyādiḥ sthāyī svasvavibhāvānubhāvavyabhicāribhistattacchabdopanītaiḥ saṃskāraparamparayā paraṃ prauḍhimānīyamāno ratyādivākyārthaḥ | na cāpadārthasya vākyārthatvaṃ nāstīti vācyam | kāryaparyavasāyitvāttātparyaśakteḥ | tathāhi pauruṣeyamapauruṣeyaṃ vākyaṃ sarvaṃ kāryaparam | atatparatve'nupādeyatvādunmattādivākyavatkāvyaśabdānāṃ cānvayavyatirekābhyāṃ niratiśayasukhāsvādavyatirekeṇa pratipādyapratipādakayoḥ pravṛttiviṣayayoḥ prayojanāntarānupalabdheḥ svānandodbhūtireva kāryatvenāvadhāryate | tadudbhūtinimittatvaṃ ca vibhāvādisaṃsṛṣṭasya sthāyina evāvagamyate | ato vākyasyābhidhānaśaktistena tena rasenākṛṣyamāṇā tattatsvārthopekṣitāvāntaravibhāvādipratipādanadvārā svaparyavasāyitāmanīyate | tatra vibhāvādayaḥ padārthasthānīyāstatsaṃsṛṣṭo ratyādirvākyārthaḥ | tadetatkāvyavākyam | yadīyaṃ tāvimau padārthavākyārthau | na caivaṃ sati gītādivatsukhajanakatve'pi vācyavācakabhāvānupayogaḥ | viśiṣṭavibhāvādisāmagrīviduṣāmeva tathāvidharatyādibhāvanāvatāmeva svādodbhūtestadanenātiprasaṅgo'pi nirastaḥ | īdṛśi ca vākyārthanirūpaṇe parikalpitābhidhādiśaktivaśenaiva samastavākyārthāvagateḥ śaktyantaraparikalpanaṃ prayāsaḥ | yathāvocāma kāvyanirṇaye— ‘tātparyānnatirekācca vyañjakatvasya na dhvaniḥ | kimuktaṃ syādaśrutārthatātparye'nyoktirūpiṇi || viṣaṃ bhakṣaya pūrvo yaścaivaṃ parasutādiṣu | prasahyate pradhānatvāddhvanitvaṃ kena vāryate || dhvaniścetsvārthaviśrāntaṃ vākyamarthāntarāśrayam | tatparatvaṃ tvaviśrāntau tanna viśrāntyasaṃbhavāt || etāvatyeva viśrāntistātparyasyeti kiṃ kṛtam | yāvatkāryaprasāritvāttātparyaṃ na tulādhṛtam || bhrama dhārmika viśrabdhamiti bhramikṛtāspade | nirvyāvṛtti kathaṃ vākyaṃ niṣedhamupasarpati || pratipādyasya viśrāntirapekṣāpūraṇādyadi | vakturvivakṣitaprāpteraviśrāntirna vā katham || pauruṣeyasya vākyasya vivakṣā paratantratā | vaktrabhipretatātparyamataḥ kāvyasya yujyate ||' iti | ato na rasādīnāṃ kāvyena saha vyaṅgyavyañjakabhāvaḥ | kiṃ tarhi bhāvyabhāvakasaṃbandhaḥ kāvyaṃ hi bhāvakam | bhāvyā rasādayaḥ | te hi svato bhavanta eva bhāvakeṣu viśiṣṭavibhāvādimatā kāvyena bhāvyante na cānyatra śabdāntareṣu bhāvyabhāvakalakṣaṇasaṃbandhābhāvātkāvyaśabdeṣvapi tathā bhāvyamiti vācyam | bhāvanākriyāvādibhistathāṅgīkṛtatvāt | kiṃca mā cānyatra tathāstvanvayavyatirekābhyāmiha tathāvagamāt | taduktam'bhāvābhinayasaṃbandhānbhāvayanti rasānimān | yasmāttasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ ||' iti | kathaṃ punaragṛhītasaṃbandhebhyaḥ padebhyaḥ sthāyyādipratipattiriti celloke tathāvidhaceṣṭāyuktastrīpuṃsādiṣu ratyādyavinābhāvadarśanādihāpi tathopanibandhe sati ratyādyavinābhūtaceṣṭādipratipādakaśabdaśravaṇādabhidheyā vinābhāvena lākṣaṇikī ratyādipratītiḥ | yathā ca kāvyārthasya rasabhāvakatvaṃ tathāgre vakṣyāmaḥ |