Pramāṇa · Search · About · API

Dasharupavaloka 2

Daśarūpāvaloka 2

Language
Sanskrit

2.1

dvitīyaḥ prakāśaḥ
rūpakāṇāmanyonyaṃ bhedasiddhaye vastubhedaṃ pratipādyedānīṃ nāyakabhedaḥ
pratipādyate—
netā vinīto madhurastyāgī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ
raktalokaḥ śucirvāgmī rūḍhavaṃśaḥ sthiro yuvā

2.2

buddhayutsāhasmṛtiprajñākalāmānasamanvitaḥ
śūro dṛḍhaśca tejasvī śāstracakṣuśca dhārmikaḥ

2.3

'trayyāstrātā yastavāryaṃ tanūjastenādyaiva svāminaste prasādāt
rājanvanto rāmabhadreṇa rājñā
labdhakṣemāḥ pūrṇakāmāścarāmaḥ ||'
'kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā kiṃ vā madabhyāgamakāraṇaṃ te
ācakṣva matvā vaśināṃ raghūṇāṃ manaḥ parastrīvimukhapravṛtti ||'
'bāhorbalaṃ na viditaṃ na ca kārmukasya
traiyambakasya tanimā tata eṣa doṣaḥ
taccāpalaṃ paraśurāma mama kṣamasva
ḍimbhasya durvilasitāni mude gurūṇām ||'
'ye catvāro dinakarakulakṣatrasaṃtānavallīmālāmlānastabakamadhupā jajñire rājaputrāḥ
rāmasteṣāmacaramabhavastāḍakākālarātripratyūṣo'yaṃ sucaritakathākandalīmūlakandaḥ ||'
'prāyaścittaṃ cariṣyāmi pūjyānāṃ vo vyatikramāt
na tveva dūṣayiṣyāmi śastragrahamahāvratam ||'
'prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ
prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ
vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ
prārabdhamuttamaguṇāstvamivodvahanti ||'
'yadyatprayogaviṣaye bhāvikamupadiśyate mayā tasyai
yattadviśeṣakaraṇātpratyupadiśatīva me bālā ||'
bhedaiścaturdhā lalitaśāntodāttoddhatairayam
niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ sukhī mṛduḥ

2.4

'rājyaṃ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ samasto bharaḥ
samyakpālanalālitāḥ praśamitāśeṣopasargāḥ prajāḥ
pradyotasya sutā vasantasamayastvaṃ ceti nāmnā dhṛtiṃ
kāmaḥ kāmamupaitvayaṃ mama punarmanye mahānutsavaḥ ||'
sāmānyaguṇayuktastu dhīraśānto dvijādikaḥ
'tata udayagirerivaika eva
sphuritaguṇadyutisundaraḥ kalāvān
iha jagati mahotsavasya heturnayanavatāmudiyāya bālacandraḥ ||'
makhaśataparipūtaṃ gotramudbhāsitaṃ yatsasi nibiḍacaityabrahmaghoṣaiḥ purastāt
mama nidhanadaśāyāṃ vartamānasya pāpaistadasadaśamanuṣyairghoṣyate ghoṣaṇāyām ||'
atha dhīrodāttaḥ—
mahāsattvo'tigambhīraḥ kṣamāvānavikatthanaḥ

2.5

sthiro nigūḍhāhaṃkāro dhīrodātto dṛḍhavrataḥ
atha dhīroddhataḥ—
darpamātsaryabhūyiṣṭho māyāchadmaparāyaṇaḥ

2.6

dhīroddhatastvahaṃkārī calaścaṇḍo vikatthanaḥ
sa dakṣiṇaḥ śaṭho dhṛṣṭaḥ pūrvā pratyanyayā hṛtaḥ

2.7

dakṣiṇo'syāṃ sahṛdayaḥ
gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ
'śaṭho'nyasyāḥ kāñcīmaṇiraṇitamākarṇya sahasā
yadāśliṣyanneva praśithilabhujagranthirabhavaḥ
tadetatkācakṣe ghṛtamadhumayatvadvahuvacoviṣeṇāghūrṇantī kimapi na sakhī me gaṇayati ||'
vyaktāṅgavaikṝto dhṛṣṭo
'lākṣālakṣma lalāṭapaṭṭamabhitaḥ keyūramudrā gale
vaktre kajjalakālimā nayanayostāmbūlarāgo'paraḥ
dṛṣṭvā kopavidhāyimaṇḍanamidaṃ prātaściraṃ preyaso
līlātāmarasodare mṛgadṛśaḥ śvāsāḥ samāptiṃ gatāḥ ||'
'nukūlastvekanāyakaḥ

2.8

'advaitaṃ sukhaduḥkhayoranugataṃ sarvāsvavasthāsu yadviśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminnahāryo rasaḥ
kālenāvaraṇātyayātpariṇate yatsnehasāre sthitaṃ
bhadraṃ tasya sumānuṣasya kathamapyekaṃ hi tatprāpyate ||'
patākānāyakastvanyaḥ pīṭhamardo vicakṣaṇaḥ
tasyaivānucaro bhaktaḥ kiṃcidūnaśca tadguṇaiḥ

2.9

ekavidyo viṭaścānyo hāsyakṛcca vidūṣakaḥ
lubdho dhīroddhataḥ stabdhaḥ pāpakṛdvyasanī ripuḥ

2.10

śobhā vilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ sthairyatejasī
lalitaudāryamityaṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ

2.11

nīce ghṛṇā | yathā vīracarite—
‘uttālatāḍakotpātadarśane'pyaprakampitaḥ
niyujyamānamātmānaṃ straiṇena vicikitsati ||’
guṇādhikaiḥ spardhā yathā—
‘etāṃ paśya puraḥsthalīmiha kila krīḍākirāto haraḥ
kodaṇḍena kirīṭinā sarabhasaṃ cūḍāntare tāḍitaḥ
ityākarṇya kathādbhutaṃ himanidhāvadrau subhadrāpatermandaṃ mandamakāri yena nijayordoṣrṇḍayormaṇḍalam ||’
śauryaśobhā | yathā mamaiva—
‘antraiḥ svairapi saṃyatāgracaraṇo mūrcchāvirāmakṣaṇe
svādhīnavraṇitāṅgaśastranicito romodgamaṃ varmayan
bhagnānudvalayannijānaparabhaṭāṃstarjayantriṣṭhuraṃ
dhanyo dhāma jayaśriyaḥ pṛthuraṇastambhe patākāyate ||’
dakṣaśobhā | yathā vīracarite—
‘sphūrjadvajrasahasranirmitamiva prādurbhavatyagrato
rāmasya tripurāntakadṛḍhiviṣadāṃ netrobhirgṛhṇan dhanuḥ
śuṇḍāraḥ kalabhena yadvadacale vatsena dordaṇḍakastasminnāhita eva garjitaguṇaṃ kṛṣṭaṃ ca bhagnaṃ ca tat ||’
atha vilāsaḥ—
gatiḥ sadhairyā dṛṣṭiśca vilāse sasmitaṃ vacaḥ

2.12

yathā—
‘dṛṣṭistṛṇīkṛtajagattrayasattvasārā
dhīroddhatā namayatīva gatirdharitrīm
kaumārake'pi girivadgurutāṃ dadhāno
vīro rasaḥ kimayameśyuta darpa eva ||’
atha mādhuryam—
ślakṣṇo vikāro mādhuryaṃ saṃkṣobhe sumahatyapi
mahatyapi vikārahetau madhuro vikāro mādhuryam | yathā—
‘kapola jānakyāḥ karikalabhadantadyutimuṣi
smarasmeraṃ gaṇḍoḍḍamarapulakaṃ vaktrakamalam
gāmbhīryaṃ yatprabhāvena vikāro nopalakṣyate

2.13

vyavasāyādacalanaṃ sthairyaṃ vighnakulādapi
adhikṣepādyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi

2.14

śṛṅgārākāraceṣṭatvaṃ sahajaṃ lalitaṃ mṛdu
priyottyājīvitādānamaudāryaṃ saṃdupagrahaḥ

2.15

svānyā sādhāraṇastrīti tadguṇā nāyikā tridhā
mugdhā madhyā pragalbheti svīyā śīlārjavādiyuk

2.16

mugdhā navavayaḥkāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi
navoḍhā paśyantī likhitamiva bhartuḥ pratimukhaṃ
prarohadromāñcā na pibati na pātraṃ calayati ||'
atha madhyā—
madhyograyāvanānaṅgā mohāntasuratakṣamā

2.17

dhīrā sotprāsavakroktyā madhyā sāśru kṛtāgasam
khedayedayitaṃ kopādadhīrā paruṣākṣaram

2.18

yauvanāndhā smaronmattā pragalbhā dayitāṅkake
vilīyamānevānandādratārambhe'pyacetanā

2.19

sāvahitthādarodāste ratau dhīretarā krudhā
saṃtarjya tāḍayenmadhyā madhyādhīraiva taṃ vadet

2.20

dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭhā cetyamugdhā dvādaśoditāḥ
anyastrī kanyakoḍhā ca nānyoḍhāṅgirase kvacit

2.21

kanyānturāgamarpicchataḥ kuryādaṅgāṅgisaṃśrayam
dvitīyaḥ prakāśaḥ
sādhāraṇastrī gaṇikā kalāprāgalbhyadhauryayuk

2.22

channakāmasukhārthājñasvatantrāhaṃyuṣaṇḍakān
rakteva rañjayedāḍhyānniḥsvānmātrā vivāsayet

2.23

raktaiva tvaprahasane naiṣā divyanṛpāśraye
āsāmaṣṭāvasthāḥ syuḥ svādhīnapatikādikāḥ

2.24

āsannāyattalamaṇā hṛṣṭā svādhīnabhartṛkā
mudā vāsakasajjā svaṃ maṇḍayatyeṣyati priye

2.25

cirayatyavyalīke tu virahotkaṇṭhitonmanāḥ
atha khaṇḍitājñāte'nyāsaṅgavikṛte khaṇḍiterṣyākaṣāyitā

2.26

yathā'navanakhapadamaṅgaṃ gopayasyaṃśukena
sthagayasi punaroṣṭhaṃ pāṇinā dantadaṣṭam
pratidiśamaparastrīsaṅgaśaṃsī visarpannavaparimalagandhaḥ kena śakyo varītum ||'
atha kalahāntaritākalahāntaritāmarṣārdvidhūte'nuśayārtiyuk
yathā'niḥśvāsā vadanaṃ dahanti hṛdayaṃ nirmūlamunmathyate
nidrā naiti na dṛśyate priyamuravaṃ naktaṃdivaṃ rudyate
aṅgaṃ śoṣamupaiti pādapatitaḥ preyāṃstathopekṣitaḥ
sakhyaḥ kaṃ guṇamākalayya dayite mānaṃ vayaṃ kāritāḥ ||'
atha vipralabdhāvipralabdhoktasamayamaprāpte'tivimānitā

2.27

yathā'uttiṣṭha dūti yāmo yāmo yātastathāpi nāyātaḥ
yātaḥ paramapi jīvejjīvitanātho bhavettasyāḥ ||'
atha proṣitapriyādūradeśāntarasthe tu kāryataḥ proṣitapriyā
yathāmaruśatake'ādṛṣṭiprasarātpriyasya padavīmudvīkṣya nirviṇṇayā
viśrānteṣu pathiṣvahaḥpariṇatau dhvānte samutsarpati
datvaikaṃ saśrucā gṛhaṃ prati padaṃ pānthastriyāsminkṣaṇe
mābhūdāgata ityamandavalitagrīvaṃ punarvīkṣitam ||'
athābhisārikākāmārtābhisaretkāntaṃ sārayedvābhisārikā

2.28

cintāniḥśvāsakhedāśruvaivarṇyaglānyabhūṣaṇaiḥ
yuktāḥ ṣaḍantyā dve cādye krīḍaujvalyapraharṣitaiḥ

2.29

dūtyo dāsī sakhī kārurdhātreyī prativeśikā
liṅginī śilpinī svaṃ ca netṛmitraguṇānvitāḥ

2.30

'śāstreṣu niṣṭhā sahajaśca bodhaḥ prāgalbhyamabhyastaguṇā ca vāṇī
kālānurodhaḥ pratibhānavattvamete guṇāḥ kāmadughāḥ kriyāsu ||'
'mṛgaśiśudṛśastasyāstāpaṃ kathaṃ kathayāmi te
dahanapatitā dṛṣṭā mūrtimaiyā na hi vaidhavī
iti tu viditaṃ nārīrūpaḥ sa lokadṛśāṃ sudhā
tava śaṭhatayā śilpotkarṣo vidhervighaṭiṣyate ||'
'saṃcaṃ jāṇai dahūṃ sarisammi jaṇammi jujjae rāo
marau ṇa tumaṃ bhaṇissaṃ maraṇaṃ pi salāhaṇijjaṃ se ||'
'mehu ehi kiṃ ṇivālaa harasi ṇiaṃ vāu jai vi me siñcaam
sāhemi kassa sundara dūre gāmo ahaṃ ekkā ||'
yauvane sattvajāḥ strīṇāmalaṃkārāstu viṃśatiḥ
bhāvo hāvaśca helā ca trayastatra śarīrajāḥ

2.31

śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryaṃ ca pragalbhatā
audāryaṃ dhairyamityete sapta bhāvā ayatnajāḥ

2.32

līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilakañcitam
moṭācitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā

2.33

vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa bhāvāḥ svabhāvajāḥ
nirvikārātmakātsattvādvabhāvastatrādyavikriyā

2.34

hevākasastu śṛṅgāro hāvo'kṣibhrūvikārakṛt
sa eva helā suvyaktaśṛṅgārarasasūcikā

2.35

rūpopabhogatāruṇyaiḥ śobhāṅgānāṃ vibhūṣaṇam
manmathāvāpitacchāyā saiva kāntiriti smṛtā

2.36

anulbaṇatvaṃ mādhurya
dīptiḥ kāntestu vistaraḥ
audāryaṃ praśrayaḥ sadā

2.37

cāpalāvihatā dhairyaṃ cittavṛttiravikathanā
priyānukaraṇaṃ līlā madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ

2.42

tātkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyādiṣu
prāptakālaṃ na yadbrūyāddhrīḍayā vihṛtaṃ hi tat
mantrī svaṃ vobhayaṃ vāpi sakhā tasyārthacintane

2.43

mantriṇā lalitaḥ śeṣā mantrikhāyattasiddhayaḥ
ṛtvikpurohitau dharme tapasvibrahmavādinaḥ

2.44

suhṛtkumārāṭavikā daṇḍe sāmantasainikāḥ
antaḥpure varṣavarāḥ kirātā mūkavāmanāḥ

2.45

mlecchābhīraśakārādyāḥ svasvakāryopayoginaḥ
jyeṣṭhamadhyādhamatvena sarveṣāṃ ca trirūpatā

2.46

tāratamyādyathoktānāṃ guṇānāṃ cottamāditā
evaṃ nāṭya vidhātavyo nāyakaḥ saparicchadaḥ

2.47

tadvyāpārātmikā vṛttiścaturdhā tatra kaiśikī
gītanṛtyavilāsādyairmṛduḥ śṛṅgāraceṣṭitaiḥ

2.48

narmatatsphiñjatatsphotatprabhaiścaturaṅgikā
vaidagdhyakrīḍitaṃ narma priyopacchandanātmakam

2.49

hāsyenaiva saśṛṅgārabhayena vihitaṃ tridhā
ātmopakṣepasaṃbhogamānaiḥ śṛṅgāryapi tridhā

2.50

śuddhamaṅgaṃ bhayaṃ dvedhā tredhā vāgveṣaceṣṭitaiḥ
sarvaṃ sahāsyamityevaṃ narmāṣṭādaśadhoditam

2.51

śṛṅgārāṅgaṃ bhayanarma | yathā mamaiva—
‘abhivyaktālīkaḥ sakalaviphalopāyavibhavaściraṃ dhyātvā sadyaḥ kṛtakṛtakasaṃrambhanipuṇam
itaḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhe kimidamiti saṃtrāsya sahasā
kṛtāśleṣaṃ dhūrtaḥ smitamadhuramāliṅgati vadhūm ||’
atha narmasphiñjaḥ—
narmasphiñjaḥ sukhārambho bhavānto navasaṃgame
yathā mālavikāgnimitre saṃkete nāyakamabhisṛtāyāṃ nāyikāyāṃ nāyakaḥ—
‘visṛja sundari saṃgamasādhvasaṃ nanu cirātprabhṛti praṇayonmukhe
parigṛhāṇa gate sahakāratāṃ tvamatimuktalatācaritaṃ mayi ||’
mālavikā—bhaiṭṭā, devīe bhayeṇa attaṇo vi piaṃ kāuṃ ṇa pāremi’ ityādi
atha narmasphoṭaḥ—
narmasphoṭastu bhāvānāṃ sūcito'lparaso lavaiḥ

2.52

yathā mālatīmādhave—‘makarandaḥ—
gamanamalasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīramasauṣṭhavaṃ
śvasitamadhikaṃ kiṃ nvetatsyātkimanyadato'tha vā
bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ
lalitamadhurāste te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām ||’
ityatra gamanādibhirbhāvaleśairmādhavasya mālatyāmanurāgaḥ stokaḥ prakāśyate
atha narmagarbhaḥ—
channanetrapratīcāro narmagarbho'rthahetave
aṅgaiḥ sahāsanirrhāryairebhireṣātra kaiśikī

2.53

yathāmaruśatake—
‘dṛṣṭraikāsanasaṃsthite priyatame paścādupetyādarādekasyā nayane nimīlya vihitakrīḍānubandhacchalaḥ
viśokā sāttvatī sattvaśauryatyāgadayārjavaiḥ
saṃlāpotthāpakāvasyāṃ sāṅghātyaḥ parivartakaḥ

2.54

saṃlāpako gabhīroktirnānābhāvarasā mithaḥ
utthāpakastu yatrādau yuddhādyotthāpayetparam

2.55

mantrārthadaivaśaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅghabhedanam
mantraśaktyā | yathā mudrārākṣase rākṣasāsahāyādīnāṃ cāṇakyena svabuddhyā
bhedanam| arthaśaktyā tatraiva | yathā parvatakābharaṇasya rākṣasahastagamanena malayaketusahotthāyibhedanam| daivaśaktyā tu | yathā rāmāyaṇe rāmasya daivaśaktyā rāvaṇādvibhīṣaṇasya bheda ityādi
atha parivartakaḥ—
prārabdhotthānakāryānyakaraṇātparivartakaḥ

2.56

prastutasyodyogakāryasya parityāgena kāryāntarakaraṇaṃ parivartakaḥ | yathā
vīracarite—
'herambadantamusalollikhitaikabhitti
vakṣo viśākhaviśikhavraṇalāñchanaṃ me
romāñcakañcukitamadbhutavīralābhādyatsatyamadya parirabdhumivecchati tvām
rāmaḥ—bhagavan, parirambhaṇamiti prastutapratīpametat |' ityādi
sāttvatīmupasaṃharannārabhaṭīlakṣaṇamāha—
ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ sāttvatyārabhaṭī punaḥ
māyendrajālasaṅgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ

2.57

saṃkṣiptikā syātsaṃpheṭo vastūtthānāvapātane
māyāmantrabalenāvidyamānavastuprakāśanam | tantrabalādindrajālam
tatra—
saṃkṣiptavasturacanā saṃkṣiptaḥ śilpayogataḥ

2.58

pūrvenetṛnivṛttyānye netrantaraparigrahaḥ
mṛdvaṃśadalacarmādidravyayogena vastūtasthāpanaṃ saṃkṣitiḥ | yathodayanacarite
kiliñjahastiprayogaḥ | pūrvanāyakāvasthānivṛttyāvasthāntaraparigrahamanthe saṃkṣiptikāṃ manyante | yathā vālinivṛttyā sugrīvaḥ | yathā ca paraśurāmasyauddhatyanivṛttyā śāntatvāpādanaṃ ‘puṇyā brāhmaṇajātiḥ—’ ityādinā
atha saṃpheṭaḥ—
saṃpheṭastu samāghātaḥ kruddhasaṃrabdhayordvayoḥ

2.59

yathā mādhavāghoraghaṇṭayormālātīmādhave | indrajillakṣmaṇayośca rāmāyaṇapratibaddhavastuṣu
māyādyutthāpitaṃ vastu vastūtthāpanamiṣyate
avapātastu niṣkrāmapraveśatrāsavidravaiḥ

2.60

ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ nārthavṛttirataḥ parā
caturthī bhāratī sāpi vācyā nāṭakalakṣaṇe

2.61

kaiśikīṃ sāttvatīṃ cārthavṛttimrārabhaṭīmiti
paṭhantaḥ pañcamīṃ vṛttimaudbhaṭāḥ pratijānate

2.62

śṛṅgāre kaiśikī vīre sāttvatyārabhaṭī punaḥ
rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī

2.63

deśabhāṣākriyāveṣalakṣaṇāḥ syuḥ pravṛttayaḥ
lokādevāvagamyaitā yathaucityaṃ prayojayet

2.64

pāṭhyaṃ tu saṃskṛtaṃ nṛṇāmanīcānāṃ kṛtātmanām
liṅginīnāṃ mahādevyā mantrijāveśyayoḥ kvacit

2.65

strīṇāṃ tu prākṛtaṃ prāyaḥ saurasenyadhameṣu ca
piśācātyantanīcādau paiśācaṃ māgadhaṃ tathā

2.66

yaddeśaṃ nīcapātraṃ yattaddeśaṃ tasya bhāṣitam
kāryataścottamādīnāṃ kāryoṃ bhāṣāvyatikramaḥ

2.67

bhagavanto varairvācyā vipradevarṣiliṅginaḥ
viprāmātyāgrajāścāryā naṭīsūtrabhṛtau mithaḥ

2.68

rathī sūtena cāyuṣmānpūjyaiḥ śiṣyātmajānujāḥ
vatseti tātaḥ pūjyo'pi sugṛhītābhidhastu taiḥ

2.69

bhāvo'nugena sūtrī ca mārṣetyetena so'pi ca
devaḥ svāmīti nṛpatirbhṛtyairbhaṭṭeti cādhamaiḥ

2.70

āmantraṇīyāḥ pativajjyeṣṭhamadhyādhamaiḥ striyaḥ
samā haleti preṣyā ca hañje veśyā'jjukā tathā

2.71

kuṭṭinyambetyanugataiḥ pūjyā vā jaratī janaiḥ
vidūṣakena bhavatī rājñī cetīti śabdyate

2.72

ceṣṭāguṇodāhṛtisattvabhāvānaśeṣato netṛdaśāvibhinnān
ko vaktumīśo bharato na yo vā yo vā na devaḥ śaśikhaṇḍamauliḥ

Linked texts (16)