Dasharupavaloka (Daśarūpāvaloka)
दशरूपावलोक
- Language
- Sanskrit
- Author
- Dhanika
- Extent
- 300 passages, 4,852 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Dasarupak; ed. Kashinath Pandurang Parab; Nirnaya Sagar Press; 1897 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.1
σviśākhadattaviracita mudrārākṣasa nāṭaka, dhuṃḍhirājakṛta ṭīkesahita 1|||= 0 0
meghadūta kāvya-kālidānamastasmai gaṇeśāya yatkaṇṭhaḥ puṣkarāyate
madābhogaghanadhvāno nīlakaṇṭhasya tāṇḍave
1.2
daśarūpānukāreṇa yasya mādyanti bhāvakāḥ
namaḥ sarvavide tasmai viṣṇave bharatāya ca
1.3
kasyacideva kadāciddyiyā viṣayaṃ sarasvatī viduṣaḥ
ghaṭayati kamapi tamanyo vrajati jano yena vaidagdhīm
1.4
uddhṛtyoddhṛtya sāraṃ yamakhilanigamānnāṭyavedaṃ viriñciścakre yasya prayogaṃ munirapi bharatastāṇḍavaṃ nīlakaṇṭhaḥ
śarvāṇī lāsyamasya pratipadamaparaṃ lakṣma kaḥ kartumīṣṭe
nāṭyānāṃ kiṃtu kiṃcitpraguṇaracanayā lakṣaṇaṃ saṃkṣipāmi
1.5
vyākīrṇe mandabuddhīnāṃ jāyate mativibhramaḥ
tasyārthastatpadaistena saṃkṣipya kriyate'ñjasā
1.6
ānandaniṣyandiṣu rūpakeṣu vyutpattimātraṃ phalamalpabuddhiḥ
yo'pītihāsādivadāha sādhustasmai namaḥ svāduparāṅmukhāya
1.7
avasthānukṛtirnāṭyaṃ
rūpaṃ dṛśyatayocyate
rūpakaṃ tatsamāropād
daśadhaiva rasāśrayam
1.8
nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ
vyāyogasamavakārau vīthyaṅkehāmṛgā iti
1.9
anyadbhāvāśrayaṃ nṛtyaṃ
nṛttaṃ tālalayāśrayam
ādyaṃ padārthābhinayo mārgo deśī tathā param
1.10
madhuroddhatabhedena tadvayaṃ dvividhaṃ punaḥ
lāsyatāṇḍavarūpeṇa nāṭakādyupakārakam
1.11
vastu netā rasasteṣāṃ bhedako
vastu ca dvidhā
tatrādhikārikaṃ mukhyamaṅgaṃ prāsaṅgikaṃ viduḥ
1.12
adhikāraḥ phalasvāmyamadhikārī ca tatprabhuḥ
tannirvartyamabhi vyāpi vṛttaṃ syādhikārikam
1.13
prāsaṅgikaṃ parārthasya svārtho yasya prasaṅgataḥ
sānubandhaṃ patākākhyaṃ prakarī ca pradeśabhāk
1.14
prastutāgantubhāvasya vastuno'nyoktisūcakam
patākāsthānakaṃ tulyasaṃvidhānaviśeṣaṇam
1.15
prakhyātotpādyamiśratvabhedātredhāpi tantridhā
prakhyātamitihāsāderutpādyaṃ kavikalpitam
1.16
miśraṃ ca saṃkarāttābhyāṃ divyamartyādibhedataḥ
kāryaṃ trivargastacchuddhamekānekānubandhi ca
1.17
svalpoddiṣṭastu taddheturbījaṃ vistāryanekadhā
avāntarārthavicchede binduracchedakāraṇam
1.18
bījabindupatākākhyaprakarīkāryalakṣaṇāḥ
arthaprakṛtayaḥ pañca tā etāḥ parikīrtitāḥ
1.19
avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ
ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ
1.20
autsukyamātramārambhaḥ phalalābhāya bhūyase
prayatnastu tadaprāptau vyāpāro'titvarānvitaḥ
1.21
upāyāpāyaśaṅkābhyāṃ prāptyāśā prāptisaṃbhavaḥ
apāyabhāvataḥ prāptirniyatāptiḥ suniścitā
1.22
samagraphalasaṃpattiḥ phalayogo yathoditaḥ
arthaprakṛtayaḥ pañca pañcāvasthāsamanvitāḥ
1.23
yathāsaṃkhyena jāyante mukhādyāḥ pañca saṃdhayaḥ
antaraikārthasaṃbandhaḥ saṃdhirekānvaye sati
1.24
mukhapratimukhe garbhaḥ sāvamarśopasaṃhṛtiḥ
mukhaṃ bījasamutpattirnānārtharasasaṃbhavā
1.25
aṅgāni dvādaśaitasya bījārambhasamanvayāt
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam
1.26
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā
udbhedabhedakaraṇānyanvarthānyatha lakṣaṇam
1.27
tadbāhulyaṃ parikriyā
tanniṣpattiḥ parinyāso
guṇākhyānaṃ vilobhanam
1.28
saṃpradhāraṇamarthānāṃ yuktiḥ
prāptiḥ sukhāgamaḥ
bījāgamaḥ samādhānaṃ
vidhānaṃ sukhaduḥkhakṛt
1.29
paribhāvo'dbhutāveśa
udbhedo gūḍhabhedanam
karaṇaṃ prakṛtārambho
bhedaḥ protsāhanā matā
1.30
lakṣyālakṣyatayodbhedastasya pratimukhaṃ bhavet
binduprayatnānugamādaṅgānyasya trayodaśa
1.31
vilāsaḥ parisarpaśva vidhūtaṃ śamanarmaṇī
narmadyutiḥ pragamanaṃ nirodhaḥ paryupāsanam
1.32
vajraṃ puṣpamupanyāso varṇasaṃhāra ityapi
ratyarthehā vilāsaḥ syād
dṛṣṭanaṣṭānusarpaṇam
1.33
parisarpo
āśastragrahaṇādakuṇṭhaparaśostasyāpi jetā munestāpāyāsya na pāṇḍusūnubhirayaṃ bhīṣmaḥ śaraiḥ śāyitaḥ
prauḍhānekadhanurdharārivijayaśrāntasya caikākino
bālasyāyamarātilūnadhanuṣaḥ prīto'bhimanyorvadhāt ||'
vidhūtaṃ syādaratis
tacchamaḥ śamaḥ
parihāsavaco narma
dhṛtistajjā dyutirmatā
1.34
uttarā vākyaॅgamanaṃ
taṃ jaṃ mae bhaṇidaṃ tumaṃ evva ālihido | ko aṇṇo kusumāuhavvavadeseṇa
ṇiṇhavīadi |' ityādinā
'paricyutastatkucakumbhamadhyātkiṃ śopamāyāsi mṛṇālahāra
na sūkṣmatantorapi tāvakasya tatrāvakāśo bhavataḥ kimu syāt ||'
ityanena rājavidūṣakasāgarikāsusaṅgatānāmanyonyavacanenottarottarā carry
jodghāṭanātpragamanamiti
atha nirodhaḥhitarodho nirodhanam
yathā ratnāvalyām-'rājā-dhiṅ mūrkha,
prāptā kathamapi daivātkaṇṭhamanīteva sā prakaṭarāgā
ratnāvalīva kāntā mama hastādbhraṃśitā bhavatā ||'
ityanena vatsarājasya sāgarikāsamāgamarūpahitasya vāsavadattāpraveśaśaṅkitena
vidūṣakavacasā nirodhāntirodhanamiti
atha paryupāsanamparyupāstiranuvayaḥ
gathā ratnāvalyām-'rājāprasīdeti brūyāmidamasati kope na ghaṭate
kariṣyāmyevaṃ no punariti bhavedabhyupagamaḥ
na me doṣo'stīti tvamidamapi hi jñāsyasi mṛṣā
kimetasminvaktuṃ kṣamamiti na vedmi priyatame ||'
ityanena citragatayornāyakayordarśanātkupitāyā vāsavadattāyā anunayanaṃ nāyakayoranurāgodghāṭanavayena paryupāsanamiti
atha puṣpam -
puṣpaṃ vākyaṃ viśeṣavat
1.35
yathā ratnāvalyām -' (rājā sāgarikāṃ haste gṛhītvā sparśaṃ nāṭayati |) vidūṣakaḥ- bho, esā apuvvā sirī tae samāsādidā | rājā-vayasya,
satyam
upanyāsastu sopāyaṃ
vajraṃ pratyakṣaniṣṭhuram
cāturvarṇyopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate
1.36
garbhastu dṛṣṭanaṣṭasya bījasyānveṣaṇaṃ muhuḥ
dvādaśāṅgaḥ patākā syānna vā syātprāptisaṃbhavaḥ
1.37
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ
saṃgrahaścānumānaṃ ca toṭakādhibale tathā
1.38
udvegasaṃbhramākṣepā lakṣaṇaṃ ca praṇīyate
abhūtāharaṇaṃ chadma
mārgastattvārthakīrtanam
1.39
rūpaṃ vitarkavadvākyaṃ
sotkarṣaṃ syādudāhṛtiḥ
atha kramaḥkramaḥ saṃcintyamānāptir
atha kramāntaraṃ matabhedenabhāvajñānamathāpare
1.40
atha saṃgrahaḥsaṃgrahaḥ sāmadānoktir
athānumānam—
abhyūho liṅgato'numā
athādhibalam—
adhibalamabhisaṃdhiḥ
atha toṭakam—
saṃrabdhaṃ toṭakaṃ vacaḥ
1.41
ityādinā
‘dhṛtāyudho yāvadahaṃ tāvadanyaiḥ kimāyudhaiḥ |'
ityantenānyonyaṃ karṇāśvatthāmnoḥ saṃrabdhavacasā senābhedakāriṇā pāṇḍavavijayaprāhyāśānvitaṃ toṭakamiti
granthāntare tu—
toṭakasyānyathābhāvaṃ bruvate'thivalaṃ budhāḥ
yathā ratnāvalyām—'rājā—devi, evamapi pratyakṣadṛṣṭavyalīkaḥ kiṃ
vijñāpayāmi
ātāmratāmapanayāmi vilakṣa eva
lākṣākṛtāṃ caraṇayostava devi mūrdhnā
kopopagamajanitāṃ tu mukhendubimbe
hartuṃ kṣamo yadi paraṃ karuṇā mayi syāt ||'
saṃrabdhavacanaṃ yattu toṭakaṃ tadudāhṛtam
1.42
yathā ratnāvalyām —'rājā - priye vāsavadatte, prasīda prasīda| vāsavadattā —(aghaṇi dhārayantī |) ajjautta, mā evaṃ bhaṇa | aṇṇasaṅkantāī
khu edāī akkharāī tti |'
yathā ca veṇīsaṃhāre— 'rājā— aye sundaraka, kaccitkuśalamaṅgarājamya
puruṣaḥ — kusalaṃ sarīramettekeṇa | rājā - kiṃ tasya kirīṭinā hatā yaureyāḥ, kṣataḥ sārathiḥ, bhagno vā rathaḥ | puruṣaḥ- deve, ṇa bhaggo raho
bhaggo se maṇoraho | rājā - (sasaṃbhramam |) katham |' ityevamādinā saṃrabdhavacasā toṭakamiti
athodvegaḥudvego'rikṛtā bhītiḥ
yathā ratnāvalyām - 'sāgarikā - (ātmagatam |) kaṃha akidapuṇṇehiṃ
attaṇo icchāie mariuṃ pi ṇa pārīadi |' ityanena vāsavadattātaḥ sāgarikāyā bhayamṛtyudvegaḥ | yo hi yasyāpakārī sa tasyāriḥ
yathā ca veṇīsaṃhāre—'sūtaḥ—(śrutvā sabhayam |) kathamāsanna evāsau kauravarājaputramahāvanotpātamāruto mārutiranupalabdhasaṃjñaśca mahārājaḥ | bhavatu
dūramapaharāmi syandanam | kadācidayamanāryo duḥśāsana ivāsminnapyanāryamācariṣyati |' ityarikṛtā bhītirudvegaḥ
atha saṃbhramaḥ—
śaṅkātrāsau ca saṃbhramaḥ
yathā ratnāvalyām—'vidūṣakaḥ—(paśyan |) ko uṇa esā | (sasaṃbhramam |) kathaṃ devī vāsavadattā attāṇaṃ vāvādedi | rājā—(sasaṃbhramamupasarpan |)
kāsau kāsau |' ityanena vāsavadattābuddhigṛhītāyāḥ sāgarikāyā maraṇaśaṅkayā saṃbhrama iti
yathā ca veṇīsaṃhāre—'(nepathye kalakalaḥ |) aśvatthāmā—(sasaṃbhramam |)
mātula, mātula, kaṣṭam | eṣa bhrātuḥ pratijñābhaṅgabhīruḥ kirīṭī samaṃ śaravarṣairduryodhanarādheyāvabhidravati | sarvathā pītaṃ śoṇitaṃ duḥśāsanasya bhīmena |' iti
śaṅkā | tathā '(praviśya saṃbhrāntaḥ saprahāraḥ) sūtaḥ—trāyatāṃ trāyatāṃ kumāraḥ |'
iti trāsaḥ | ityetābhyāṃ trāsaśaṅkābhyāṃ duḥśāsanadroṇavadhasūcakābhyāṃ
pāṇḍavavijayaprāptyāśānvitaḥ saṃbhrama iti
athākṣepaḥ—
garbhabījasamudbhedādākṣepaḥ parikīrtitaḥ
1.43
yathā ratnāvalyām—'rājā—vayasya, devīprasādanaṃ muktvā nānyannopāyaṃ paśyāmi |' punaḥ kramāntare 'sarvathā devīprasādanaṃ prati niṣpratyāśībhūtāḥ smaḥ |' punaḥ 'tatkimiha sthitena devīmeva gatvā prasādyāmi |' ityanena
devīprasādāyattā sāgarikāsamāgamasiddhiriti garbhabījodbhedādākṣepaḥ
yathā ca veṇīsaṃhāre—'sundarakaḥ—ahavā kimettha devvaṃ uālahāmi
tassa kkhu edaṃ ṇibbhacchidaviduravaṇabīassa paribhūdapidāmahahidovadesakrodhenāvamṛśedyatra vyasanādvā vilobhanāt
garbhanirbhinnabījārthaḥ so'vamarśī'ṅgasaṃgrahaḥ
1.44
tatrāpavādasaṃpheṭau vidravadravaśaktayaḥ
dyutiḥ prasaṅgaśchalanaṃ vyavasāyo virodhanam
1.45
prarocanā vicalanamādānaṃ ca trayodaśa
doṣaprakhyāpavādaḥ syāt
saṃpheṭo roṣabhāṣaṇam
vidravo vadhabandhādir
'yenāvṛtya mukhāni sāma paṭhatāmatyantamāyāsitaṃ
bālye yena hṛtākṣasūtravalayapratyarpaṇaiḥ krīḍitam
yuṣmākaṃ hṛdayaṃ sa eṣa viśikhairāpūritāṃsasthalo
mūrcchābhoganamaḥpraveśavivaśo baddhvā lavo nīyate ||'
'harmyāṇāṃ hemaśṛṅgaśriyamiva śikharairarciṣāmādadhānaḥ
sāndrodyānadrumāgraglapanapiśunitātyantatīvrābhitāpaḥ
kurvankrīḍāmahīdhraṃ sajalajaladharaśyāmalaṃ dhūmapātaireṣa ploṣārtayoṣijjana iha sahasaivotthito'ntaḥpure'gniḥ ||'
dravo gurutiraskṛtiḥ
1.47
'vṛddhāste na vicāraṇīyacaritāstiṣṭhantu huṃ vartate
sundastrīdamane'pyakhaṇḍayaśaso loke mahānto hi te
yāni trīṇyakutomukhānyapi padānyāsankharāyo Bowdhane
yadvā kauśalamindrasūnudamane tatrāpyabhijño janaḥ ||'
jñātiprītirmanasi na kṛtā kṣatriyāṇāṃ na dharmo
rūḍhaṃ sakhyaṃ tadapi gaṇitaṃ nānujasyārjunena
tulyaḥ kāmaṃ bhavatu bhavataḥ śiṣyayoḥ snehabandhaḥ
ko'yaṃ panthā yadasi viguṇo mandabhāgye mayīttham ||'
atha śaktiḥ—
virodhaśamanaṃ śaktim
atha dyutiḥ—
tarjanodvejane dyutiḥ
atha prasaṅgaḥ—
gurukīrtanaṃ prasaṅgaś
yathā ratnāvalyām—‘deva, yāsau siṃhaleśvareṇa svaduhitā ratnāvalī nāmāyuṣmatī vāsavadattāṃ dagdhāmupaśrutya devāya pūrvaprārthitā satī pratidattā|’ ityanena ratnāvalyā lābhānukūlābhijanaprakāśinā prasaṅgāṅgarukīrtanena prasaṅgaḥ
tathā mṛcchakaṭikāyām—‘cāṇḍālakaḥ—esa sāgaladattassa suo
ajjaviṇaadattassa ṇattu cāludatto vāvādiduṃ vajjhaṭṭhāṇaṃ ṇīadi | edeṇa
kila gaṇiā vasantaseṇā suvaṇṇalobheṇa vāvādid tti | cārudattaḥ—
ityanena cārudattavadhābhyudayānukūlaṃ prasaṅgāṅgarukīrtinamiti prasaṅgaḥ
atha chalanam-yathā ratnāvalyām—'rājā—aho niranurodhā mayi devī |' ityanena
vāsavadatteṣṭasaṃpādanādvatsarājasyāvamānanācchalanam
yathā ca rāmābhyudaye sītāyāḥ parityāgenāvamānanācchalanamiti
atha vyavasāyaḥyathā ratnāvalyām—'aindrajālikaḥkiṃ dharaṇīe miaṅko āāse mahiharo jale jalaṇo
majjhaṇhammi paoso dāvijjau dehi āṇattim
ahavā kiṃ bahuṇā jampieṇa
saṃrabdhānāṃ virodhanam
śokaṃ strīnayanasalilairyatparityājito'si
bhrāturvakṣaḥsthalavidālane yacca mākṣīkṛto'si
āsīdetattava kurupateḥ kāraṇaṃ jīvitasya
kruddhe yuṣmatkulakamalinīkuñjare bhīmasene
siddhāmantraṇato bhāvidarśikā syātprarocanā
1.48
vikatthanā vicalanam
ādānaṃ kāryasaṃgrahaḥ
bījavanto mukhādyarthā viprakīrṇā yathāyatham
1.49
aikārthyamupanīyante yatra nirvahaṇaṃ hi tat
atha tadaṅgānisaṃdhirvibodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam
1.50
prasādānandasamayāḥ kṛtibhāṣopagūhanāḥ
pūrvabhāvopasaṃhārau praśastiśca caturdaśa
1.51
saṃdhirbījopagamanaṃ
atha vibodhaḥvibodhaḥ kāryamārgaṇam
grathanaṃ tadupakṣepo
'nubhūtākhyā tu nirṇayaḥ
1.52
paribhāṣā mitho jalpaḥ
prasādaḥ paryupāsanam
ānando vāñchitāvāptiḥ
samayo duḥkhanirgamaḥ
1.53
kṛtirlabdhārthaśamanaṃ
mānādyāptiśca bhāṣaṇam
yathā ratnāvalyām—'rājā—ataḥparamapi priyamasti
yāto vikramabāhurātmasamatāṃ prāpteyamurvītale
sāraṃ sāgarikā sasāgaramahīprāptyekahetuḥ priyā
devī prītimupāgatā ca bhaginīlābhājjitāḥ kośalāḥ
kiṃ nāsti tvayi satyamātyavṛṣabhe yasmai karomi spṛhām ||'
ityanena kāmārthamānādilābhādbhāṣaṇamiti
atha pūrvabhāvopagūhane—
kāryadṛṣṭyadbhutaprāptī pūrvabhāvopagūhane
1.54
kāryadarśanaṃ pūrvabhāvaḥ | yathā ratnāvalyām—'yaugandharāyaṇaḥ—evaṃ
vijñāya bhaginyāḥ saṃprati karaṇīye devī pramāṇam| vāsavadattā—phuḍaṃ jeva
kiṃ ṇa bhaṇesi | paḍivāehi se raaṇamālaṃ tti |' ityanena 'vatsarājāya
ratnāvalī dīyatām|' iti kāryasya yaugandharāyaṇābhiprāyapraviṣṭasya vāsavadattayā darśanātpūrvabhāva iti
adbhutaprāptirupagūhanam | yathā veṇīsaṃhāre—' (nepathye |) mahāsamarānaladagdhaśeṣāya svasti bhavate rājanyalokāya
krodhāndhairyasya mokṣātkṣatanarapatibhiḥ pāṇḍuputraiḥ kṛtāni
pratyāśaṃ muktakeśānyanudinamadhunā pārthivāntaḥpurāṇi
kṛṣṇāyāḥ keśapāśaḥ kupitayamasavo dhūmaketuḥ kurūṇāṃ
diṣṭyā baddhaḥ prajānāṃ viramatu nidhanaṃ svasti rājanyakebhyaḥ
yudhiṣṭhiraḥ—devi, eṣa te mūrdhajānāṃ saṃhāro'bhinandito nabhastalacāriṇā siddhajanena |' ityetenādbhutārthaprāptirupagūhanamiti | labdhārthaśamanātkṛtirapi bhavati
atha kāvyasaṃhāraḥ—
varaprāptiḥ kāvyasaṃhāraḥ
yathā—'kiṃ te bhūyaḥ priyamupakaromi |' ityanena kāvyārthasaṃharaṇātkāvyasaṃhāra iti
praśastiḥ śubhaśaṃsanam
uktāṅgānāṃ catuḥṣaṣṭiḥ ṣoḍhā caiṣāṃ prayojanam
1.55
iṣṭasyārthasya racanā gopyaguptiḥ prakāśanam
rāgaḥ prayogasyāścaryaṃ vṛttāntasyānupakṣayaḥ
1.56
dvedhā vibhāgaḥ kartavyaḥ sarvasyāpīha vastunaḥ
sūcyameva bhavetkiṃciddṛśyaśravyamathāparam
1.57
nīraso'nucitastatra saṃsūcyo vastuvistaraḥ
dṛśyastu madhurodāttarasabhāvanirantaraḥ
1.58
arthopakṣepakaiḥ sūcyaṃ pañcabhiḥ pratipādayet
viṣkambhacūlikāṅkāsyāṅkāvatārapraveśakaiḥ
1.59
vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ
saṃkṣepārthastu viṣkambho madhyapātraprayojitaḥ
1.60
ekānekakṛtaḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyamaiḥ
tadvadevānudāttoktyā nīcapātraprayojitaḥ
1.61
praveśo'ṅkadvayasyāntaḥ śeṣārthasyopasūcakaḥ
antarjavanikāsaṃsthaiścūlikārthasya sūcanā
1.62
aṅkāntapātrairaṅkāsyaṃ chinnāṅkasyārthasūcanāt
aṅkāvatārastvaṅkānte pāto'ṅkasyāvibhāgataḥ
1.63
ebhiḥ saṃsūcayetsūcyaṃ dṛśyamaṅkaiḥ pradarśayet
nāṭyadharmamapekṣyaitatpunarvastu tridhocyate
1.64
sarveṣāṃ niyatasyaiva śrāvyamaśrāvyameva ca
sarvaśrāvyaṃ prakāśaṃ syādaśrāvyaṃ svagataṃ matam
1.65
dvidhānyannāṭyadharmākhyaṃ janāntamapavāritam
tripatākākareṇānyānapavāryāntarā kathām
1.66
anyonyāmantraṇaṃ yatsyājjanānte tajjanāntikam
rahasyaṃ kathyate'nyasya parāvṛttyāpavāritam
1.67
kiṃ bravīṣyevamityādi vināpātraṃ bravīti yat
śrutvevānuktamapyekastatsyādākāśabhāṣitam
1.68
ityādyaśeṣamiha vastuvibhedajātaṃ
rāmāyaṇādi ca vibhāvya bṛhatkathāṃ ca
āsūtrayettadanu netṛrasānuguṇyāccitrāṃ kathāmucitacāruvacaḥprapañcaiḥ
2.1
dvitīyaḥ prakāśaḥ
rūpakāṇāmanyonyaṃ bhedasiddhaye vastubhedaṃ pratipādyedānīṃ nāyakabhedaḥ
pratipādyate—
netā vinīto madhurastyāgī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ
raktalokaḥ śucirvāgmī rūḍhavaṃśaḥ sthiro yuvā
2.2
buddhayutsāhasmṛtiprajñākalāmānasamanvitaḥ
śūro dṛḍhaśca tejasvī śāstracakṣuśca dhārmikaḥ
2.3
'trayyāstrātā yastavāryaṃ tanūjastenādyaiva svāminaste prasādāt
rājanvanto rāmabhadreṇa rājñā
labdhakṣemāḥ pūrṇakāmāścarāmaḥ ||'
'kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā kiṃ vā madabhyāgamakāraṇaṃ te
ācakṣva matvā vaśināṃ raghūṇāṃ manaḥ parastrīvimukhapravṛtti ||'
'bāhorbalaṃ na viditaṃ na ca kārmukasya
traiyambakasya tanimā tata eṣa doṣaḥ
taccāpalaṃ paraśurāma mama kṣamasva
ḍimbhasya durvilasitāni mude gurūṇām ||'
'ye catvāro dinakarakulakṣatrasaṃtānavallīmālāmlānastabakamadhupā jajñire rājaputrāḥ
rāmasteṣāmacaramabhavastāḍakākālarātripratyūṣo'yaṃ sucaritakathākandalīmūlakandaḥ ||'
'prāyaścittaṃ cariṣyāmi pūjyānāṃ vo vyatikramāt
na tveva dūṣayiṣyāmi śastragrahamahāvratam ||'
'prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ
prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ
vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ
prārabdhamuttamaguṇāstvamivodvahanti ||'
'yadyatprayogaviṣaye bhāvikamupadiśyate mayā tasyai
yattadviśeṣakaraṇātpratyupadiśatīva me bālā ||'
bhedaiścaturdhā lalitaśāntodāttoddhatairayam
niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ sukhī mṛduḥ
2.4
'rājyaṃ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ samasto bharaḥ
samyakpālanalālitāḥ praśamitāśeṣopasargāḥ prajāḥ
pradyotasya sutā vasantasamayastvaṃ ceti nāmnā dhṛtiṃ
kāmaḥ kāmamupaitvayaṃ mama punarmanye mahānutsavaḥ ||'
sāmānyaguṇayuktastu dhīraśānto dvijādikaḥ
'tata udayagirerivaika eva
sphuritaguṇadyutisundaraḥ kalāvān
iha jagati mahotsavasya heturnayanavatāmudiyāya bālacandraḥ ||'
makhaśataparipūtaṃ gotramudbhāsitaṃ yatsasi nibiḍacaityabrahmaghoṣaiḥ purastāt
mama nidhanadaśāyāṃ vartamānasya pāpaistadasadaśamanuṣyairghoṣyate ghoṣaṇāyām ||'
atha dhīrodāttaḥ—
mahāsattvo'tigambhīraḥ kṣamāvānavikatthanaḥ
2.5
sthiro nigūḍhāhaṃkāro dhīrodātto dṛḍhavrataḥ
atha dhīroddhataḥ—
darpamātsaryabhūyiṣṭho māyāchadmaparāyaṇaḥ
2.6
dhīroddhatastvahaṃkārī calaścaṇḍo vikatthanaḥ
sa dakṣiṇaḥ śaṭho dhṛṣṭaḥ pūrvā pratyanyayā hṛtaḥ
2.7
dakṣiṇo'syāṃ sahṛdayaḥ
gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ
'śaṭho'nyasyāḥ kāñcīmaṇiraṇitamākarṇya sahasā
yadāśliṣyanneva praśithilabhujagranthirabhavaḥ
tadetatkācakṣe ghṛtamadhumayatvadvahuvacoviṣeṇāghūrṇantī kimapi na sakhī me gaṇayati ||'
vyaktāṅgavaikṝto dhṛṣṭo
'lākṣālakṣma lalāṭapaṭṭamabhitaḥ keyūramudrā gale
vaktre kajjalakālimā nayanayostāmbūlarāgo'paraḥ
dṛṣṭvā kopavidhāyimaṇḍanamidaṃ prātaściraṃ preyaso
līlātāmarasodare mṛgadṛśaḥ śvāsāḥ samāptiṃ gatāḥ ||'
'nukūlastvekanāyakaḥ
2.8
'advaitaṃ sukhaduḥkhayoranugataṃ sarvāsvavasthāsu yadviśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminnahāryo rasaḥ
kālenāvaraṇātyayātpariṇate yatsnehasāre sthitaṃ
bhadraṃ tasya sumānuṣasya kathamapyekaṃ hi tatprāpyate ||'
patākānāyakastvanyaḥ pīṭhamardo vicakṣaṇaḥ
tasyaivānucaro bhaktaḥ kiṃcidūnaśca tadguṇaiḥ
2.9
ekavidyo viṭaścānyo hāsyakṛcca vidūṣakaḥ
lubdho dhīroddhataḥ stabdhaḥ pāpakṛdvyasanī ripuḥ
2.10
śobhā vilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ sthairyatejasī
lalitaudāryamityaṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ
2.11
nīce ghṛṇā | yathā vīracarite—
‘uttālatāḍakotpātadarśane'pyaprakampitaḥ
niyujyamānamātmānaṃ straiṇena vicikitsati ||’
guṇādhikaiḥ spardhā yathā—
‘etāṃ paśya puraḥsthalīmiha kila krīḍākirāto haraḥ
kodaṇḍena kirīṭinā sarabhasaṃ cūḍāntare tāḍitaḥ
ityākarṇya kathādbhutaṃ himanidhāvadrau subhadrāpatermandaṃ mandamakāri yena nijayordoṣrṇḍayormaṇḍalam ||’
śauryaśobhā | yathā mamaiva—
‘antraiḥ svairapi saṃyatāgracaraṇo mūrcchāvirāmakṣaṇe
svādhīnavraṇitāṅgaśastranicito romodgamaṃ varmayan
bhagnānudvalayannijānaparabhaṭāṃstarjayantriṣṭhuraṃ
dhanyo dhāma jayaśriyaḥ pṛthuraṇastambhe patākāyate ||’
dakṣaśobhā | yathā vīracarite—
‘sphūrjadvajrasahasranirmitamiva prādurbhavatyagrato
rāmasya tripurāntakadṛḍhiviṣadāṃ netrobhirgṛhṇan dhanuḥ
śuṇḍāraḥ kalabhena yadvadacale vatsena dordaṇḍakastasminnāhita eva garjitaguṇaṃ kṛṣṭaṃ ca bhagnaṃ ca tat ||’
atha vilāsaḥ—
gatiḥ sadhairyā dṛṣṭiśca vilāse sasmitaṃ vacaḥ
2.12
yathā—
‘dṛṣṭistṛṇīkṛtajagattrayasattvasārā
dhīroddhatā namayatīva gatirdharitrīm
kaumārake'pi girivadgurutāṃ dadhāno
vīro rasaḥ kimayameśyuta darpa eva ||’
atha mādhuryam—
ślakṣṇo vikāro mādhuryaṃ saṃkṣobhe sumahatyapi
mahatyapi vikārahetau madhuro vikāro mādhuryam | yathā—
‘kapola jānakyāḥ karikalabhadantadyutimuṣi
smarasmeraṃ gaṇḍoḍḍamarapulakaṃ vaktrakamalam
gāmbhīryaṃ yatprabhāvena vikāro nopalakṣyate
2.13
vyavasāyādacalanaṃ sthairyaṃ vighnakulādapi
adhikṣepādyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi
2.14
śṛṅgārākāraceṣṭatvaṃ sahajaṃ lalitaṃ mṛdu
priyottyājīvitādānamaudāryaṃ saṃdupagrahaḥ
2.15
svānyā sādhāraṇastrīti tadguṇā nāyikā tridhā
mugdhā madhyā pragalbheti svīyā śīlārjavādiyuk
2.16
mugdhā navavayaḥkāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi
navoḍhā paśyantī likhitamiva bhartuḥ pratimukhaṃ
prarohadromāñcā na pibati na pātraṃ calayati ||'
atha madhyā—
madhyograyāvanānaṅgā mohāntasuratakṣamā
2.17
dhīrā sotprāsavakroktyā madhyā sāśru kṛtāgasam
khedayedayitaṃ kopādadhīrā paruṣākṣaram
2.18
yauvanāndhā smaronmattā pragalbhā dayitāṅkake
vilīyamānevānandādratārambhe'pyacetanā
2.19
sāvahitthādarodāste ratau dhīretarā krudhā
saṃtarjya tāḍayenmadhyā madhyādhīraiva taṃ vadet
2.20
dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭhā cetyamugdhā dvādaśoditāḥ
anyastrī kanyakoḍhā ca nānyoḍhāṅgirase kvacit
2.21
kanyānturāgamarpicchataḥ kuryādaṅgāṅgisaṃśrayam
dvitīyaḥ prakāśaḥ
sādhāraṇastrī gaṇikā kalāprāgalbhyadhauryayuk
2.22
channakāmasukhārthājñasvatantrāhaṃyuṣaṇḍakān
rakteva rañjayedāḍhyānniḥsvānmātrā vivāsayet
2.23
raktaiva tvaprahasane naiṣā divyanṛpāśraye
āsāmaṣṭāvasthāḥ syuḥ svādhīnapatikādikāḥ
2.24
āsannāyattalamaṇā hṛṣṭā svādhīnabhartṛkā
mudā vāsakasajjā svaṃ maṇḍayatyeṣyati priye
2.25
cirayatyavyalīke tu virahotkaṇṭhitonmanāḥ
atha khaṇḍitājñāte'nyāsaṅgavikṛte khaṇḍiterṣyākaṣāyitā
2.26
yathā'navanakhapadamaṅgaṃ gopayasyaṃśukena
sthagayasi punaroṣṭhaṃ pāṇinā dantadaṣṭam
pratidiśamaparastrīsaṅgaśaṃsī visarpannavaparimalagandhaḥ kena śakyo varītum ||'
atha kalahāntaritākalahāntaritāmarṣārdvidhūte'nuśayārtiyuk
yathā'niḥśvāsā vadanaṃ dahanti hṛdayaṃ nirmūlamunmathyate
nidrā naiti na dṛśyate priyamuravaṃ naktaṃdivaṃ rudyate
aṅgaṃ śoṣamupaiti pādapatitaḥ preyāṃstathopekṣitaḥ
sakhyaḥ kaṃ guṇamākalayya dayite mānaṃ vayaṃ kāritāḥ ||'
atha vipralabdhāvipralabdhoktasamayamaprāpte'tivimānitā
2.27
yathā'uttiṣṭha dūti yāmo yāmo yātastathāpi nāyātaḥ
yātaḥ paramapi jīvejjīvitanātho bhavettasyāḥ ||'
atha proṣitapriyādūradeśāntarasthe tu kāryataḥ proṣitapriyā
yathāmaruśatake'ādṛṣṭiprasarātpriyasya padavīmudvīkṣya nirviṇṇayā
viśrānteṣu pathiṣvahaḥpariṇatau dhvānte samutsarpati
datvaikaṃ saśrucā gṛhaṃ prati padaṃ pānthastriyāsminkṣaṇe
mābhūdāgata ityamandavalitagrīvaṃ punarvīkṣitam ||'
athābhisārikākāmārtābhisaretkāntaṃ sārayedvābhisārikā
2.28
cintāniḥśvāsakhedāśruvaivarṇyaglānyabhūṣaṇaiḥ
yuktāḥ ṣaḍantyā dve cādye krīḍaujvalyapraharṣitaiḥ
2.29
dūtyo dāsī sakhī kārurdhātreyī prativeśikā
liṅginī śilpinī svaṃ ca netṛmitraguṇānvitāḥ
2.30
'śāstreṣu niṣṭhā sahajaśca bodhaḥ prāgalbhyamabhyastaguṇā ca vāṇī
kālānurodhaḥ pratibhānavattvamete guṇāḥ kāmadughāḥ kriyāsu ||'
'mṛgaśiśudṛśastasyāstāpaṃ kathaṃ kathayāmi te
dahanapatitā dṛṣṭā mūrtimaiyā na hi vaidhavī
iti tu viditaṃ nārīrūpaḥ sa lokadṛśāṃ sudhā
tava śaṭhatayā śilpotkarṣo vidhervighaṭiṣyate ||'
'saṃcaṃ jāṇai dahūṃ sarisammi jaṇammi jujjae rāo
marau ṇa tumaṃ bhaṇissaṃ maraṇaṃ pi salāhaṇijjaṃ se ||'
'mehu ehi kiṃ ṇivālaa harasi ṇiaṃ vāu jai vi me siñcaam
sāhemi kassa sundara dūre gāmo ahaṃ ekkā ||'
yauvane sattvajāḥ strīṇāmalaṃkārāstu viṃśatiḥ
bhāvo hāvaśca helā ca trayastatra śarīrajāḥ
2.31
śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryaṃ ca pragalbhatā
audāryaṃ dhairyamityete sapta bhāvā ayatnajāḥ
2.32
līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilakañcitam
moṭācitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā
2.33
vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa bhāvāḥ svabhāvajāḥ
nirvikārātmakātsattvādvabhāvastatrādyavikriyā
2.34
hevākasastu śṛṅgāro hāvo'kṣibhrūvikārakṛt
sa eva helā suvyaktaśṛṅgārarasasūcikā
2.35
rūpopabhogatāruṇyaiḥ śobhāṅgānāṃ vibhūṣaṇam
manmathāvāpitacchāyā saiva kāntiriti smṛtā
2.36
anulbaṇatvaṃ mādhurya
dīptiḥ kāntestu vistaraḥ
audāryaṃ praśrayaḥ sadā
2.37
cāpalāvihatā dhairyaṃ cittavṛttiravikathanā
priyānukaraṇaṃ līlā madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ
2.42
tātkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyādiṣu
prāptakālaṃ na yadbrūyāddhrīḍayā vihṛtaṃ hi tat
mantrī svaṃ vobhayaṃ vāpi sakhā tasyārthacintane
2.43
mantriṇā lalitaḥ śeṣā mantrikhāyattasiddhayaḥ
ṛtvikpurohitau dharme tapasvibrahmavādinaḥ
2.44
suhṛtkumārāṭavikā daṇḍe sāmantasainikāḥ
antaḥpure varṣavarāḥ kirātā mūkavāmanāḥ
2.45
mlecchābhīraśakārādyāḥ svasvakāryopayoginaḥ
jyeṣṭhamadhyādhamatvena sarveṣāṃ ca trirūpatā
2.46
tāratamyādyathoktānāṃ guṇānāṃ cottamāditā
evaṃ nāṭya vidhātavyo nāyakaḥ saparicchadaḥ
2.47
tadvyāpārātmikā vṛttiścaturdhā tatra kaiśikī
gītanṛtyavilāsādyairmṛduḥ śṛṅgāraceṣṭitaiḥ
2.48
narmatatsphiñjatatsphotatprabhaiścaturaṅgikā
vaidagdhyakrīḍitaṃ narma priyopacchandanātmakam
2.49
hāsyenaiva saśṛṅgārabhayena vihitaṃ tridhā
ātmopakṣepasaṃbhogamānaiḥ śṛṅgāryapi tridhā
2.50
śuddhamaṅgaṃ bhayaṃ dvedhā tredhā vāgveṣaceṣṭitaiḥ
sarvaṃ sahāsyamityevaṃ narmāṣṭādaśadhoditam
2.51
śṛṅgārāṅgaṃ bhayanarma | yathā mamaiva—
‘abhivyaktālīkaḥ sakalaviphalopāyavibhavaściraṃ dhyātvā sadyaḥ kṛtakṛtakasaṃrambhanipuṇam
itaḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhe kimidamiti saṃtrāsya sahasā
kṛtāśleṣaṃ dhūrtaḥ smitamadhuramāliṅgati vadhūm ||’
atha narmasphiñjaḥ—
narmasphiñjaḥ sukhārambho bhavānto navasaṃgame
yathā mālavikāgnimitre saṃkete nāyakamabhisṛtāyāṃ nāyikāyāṃ nāyakaḥ—
‘visṛja sundari saṃgamasādhvasaṃ nanu cirātprabhṛti praṇayonmukhe
parigṛhāṇa gate sahakāratāṃ tvamatimuktalatācaritaṃ mayi ||’
mālavikā—bhaiṭṭā, devīe bhayeṇa attaṇo vi piaṃ kāuṃ ṇa pāremi’ ityādi
atha narmasphoṭaḥ—
narmasphoṭastu bhāvānāṃ sūcito'lparaso lavaiḥ
2.52
yathā mālatīmādhave—‘makarandaḥ—
gamanamalasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīramasauṣṭhavaṃ
śvasitamadhikaṃ kiṃ nvetatsyātkimanyadato'tha vā
bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ
lalitamadhurāste te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām ||’
ityatra gamanādibhirbhāvaleśairmādhavasya mālatyāmanurāgaḥ stokaḥ prakāśyate
atha narmagarbhaḥ—
channanetrapratīcāro narmagarbho'rthahetave
aṅgaiḥ sahāsanirrhāryairebhireṣātra kaiśikī
2.53
yathāmaruśatake—
‘dṛṣṭraikāsanasaṃsthite priyatame paścādupetyādarādekasyā nayane nimīlya vihitakrīḍānubandhacchalaḥ
viśokā sāttvatī sattvaśauryatyāgadayārjavaiḥ
saṃlāpotthāpakāvasyāṃ sāṅghātyaḥ parivartakaḥ
2.54
saṃlāpako gabhīroktirnānābhāvarasā mithaḥ
utthāpakastu yatrādau yuddhādyotthāpayetparam
2.55
mantrārthadaivaśaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅghabhedanam
mantraśaktyā | yathā mudrārākṣase rākṣasāsahāyādīnāṃ cāṇakyena svabuddhyā
bhedanam| arthaśaktyā tatraiva | yathā parvatakābharaṇasya rākṣasahastagamanena malayaketusahotthāyibhedanam| daivaśaktyā tu | yathā rāmāyaṇe rāmasya daivaśaktyā rāvaṇādvibhīṣaṇasya bheda ityādi
atha parivartakaḥ—
prārabdhotthānakāryānyakaraṇātparivartakaḥ
2.56
prastutasyodyogakāryasya parityāgena kāryāntarakaraṇaṃ parivartakaḥ | yathā
vīracarite—
'herambadantamusalollikhitaikabhitti
vakṣo viśākhaviśikhavraṇalāñchanaṃ me
romāñcakañcukitamadbhutavīralābhādyatsatyamadya parirabdhumivecchati tvām
rāmaḥ—bhagavan, parirambhaṇamiti prastutapratīpametat |' ityādi
sāttvatīmupasaṃharannārabhaṭīlakṣaṇamāha—
ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ sāttvatyārabhaṭī punaḥ
māyendrajālasaṅgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ
2.57
saṃkṣiptikā syātsaṃpheṭo vastūtthānāvapātane
māyāmantrabalenāvidyamānavastuprakāśanam | tantrabalādindrajālam
tatra—
saṃkṣiptavasturacanā saṃkṣiptaḥ śilpayogataḥ
2.58
pūrvenetṛnivṛttyānye netrantaraparigrahaḥ
mṛdvaṃśadalacarmādidravyayogena vastūtasthāpanaṃ saṃkṣitiḥ | yathodayanacarite
kiliñjahastiprayogaḥ | pūrvanāyakāvasthānivṛttyāvasthāntaraparigrahamanthe saṃkṣiptikāṃ manyante | yathā vālinivṛttyā sugrīvaḥ | yathā ca paraśurāmasyauddhatyanivṛttyā śāntatvāpādanaṃ ‘puṇyā brāhmaṇajātiḥ—’ ityādinā
atha saṃpheṭaḥ—
saṃpheṭastu samāghātaḥ kruddhasaṃrabdhayordvayoḥ
2.59
yathā mādhavāghoraghaṇṭayormālātīmādhave | indrajillakṣmaṇayośca rāmāyaṇapratibaddhavastuṣu
māyādyutthāpitaṃ vastu vastūtthāpanamiṣyate
avapātastu niṣkrāmapraveśatrāsavidravaiḥ
2.60
ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ nārthavṛttirataḥ parā
caturthī bhāratī sāpi vācyā nāṭakalakṣaṇe
2.61
kaiśikīṃ sāttvatīṃ cārthavṛttimrārabhaṭīmiti
paṭhantaḥ pañcamīṃ vṛttimaudbhaṭāḥ pratijānate
2.62
śṛṅgāre kaiśikī vīre sāttvatyārabhaṭī punaḥ
rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī
2.63
deśabhāṣākriyāveṣalakṣaṇāḥ syuḥ pravṛttayaḥ
lokādevāvagamyaitā yathaucityaṃ prayojayet
2.64
pāṭhyaṃ tu saṃskṛtaṃ nṛṇāmanīcānāṃ kṛtātmanām
liṅginīnāṃ mahādevyā mantrijāveśyayoḥ kvacit
2.65
strīṇāṃ tu prākṛtaṃ prāyaḥ saurasenyadhameṣu ca
piśācātyantanīcādau paiśācaṃ māgadhaṃ tathā
2.66
yaddeśaṃ nīcapātraṃ yattaddeśaṃ tasya bhāṣitam
kāryataścottamādīnāṃ kāryoṃ bhāṣāvyatikramaḥ
2.67
bhagavanto varairvācyā vipradevarṣiliṅginaḥ
viprāmātyāgrajāścāryā naṭīsūtrabhṛtau mithaḥ
2.68
rathī sūtena cāyuṣmānpūjyaiḥ śiṣyātmajānujāḥ
vatseti tātaḥ pūjyo'pi sugṛhītābhidhastu taiḥ
2.69
bhāvo'nugena sūtrī ca mārṣetyetena so'pi ca
devaḥ svāmīti nṛpatirbhṛtyairbhaṭṭeti cādhamaiḥ
2.70
āmantraṇīyāḥ pativajjyeṣṭhamadhyādhamaiḥ striyaḥ
samā haleti preṣyā ca hañje veśyā'jjukā tathā
2.71
kuṭṭinyambetyanugataiḥ pūjyā vā jaratī janaiḥ
vidūṣakena bhavatī rājñī cetīti śabdyate
2.72
ceṣṭāguṇodāhṛtisattvabhāvānaśeṣato netṛdaśāvibhinnān
ko vaktumīśo bharato na yo vā yo vā na devaḥ śaśikhaṇḍamauliḥ
3.1
iti śrīviṣṇusūnordhanikasya kṛtau daśarūpāvaloke
netṛprakāśo nāma dvitīyaḥ prakāśaḥ samāptaḥ
prakṛtitvādathānyeṣāṃ bhūyo rasaparigrahāt
saṃpūrṇalakṣaṇatvācca pūrvaṃ nāṭakamṛcyate
3.2
pūrvaraṅgaṃ vidhāyādau sūtradhāre vinirgate
praviśya tadvadaparaḥ kāvyamāsthāpayennaṭaḥ
3.3
divyamartye sa tadrūpo miśramanyatarastayoḥ
sūcayedvastu bījaṃ vā mukhaṃ pātramathāpi vā
3.4
raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ
ṛtuṃ kaṃcidupādāya bhāratīṃ vṛttimāśrayet
3.5
bhāratī saṃskṛtaprāyo vāgvyāpāro naṭāśrayaḥ
bhedaiḥ prarocanāyuktairvīthīprahasanāmukhaiḥ
3.6
unmukhīkaraṇaṃ tatra praśaṃsātaḥ prarocanā
vīthī prahasanaṃ cāpi svaprasaṅge'bhidhāsyate
3.7
vīthyaṅgānyamukhasyāṅgatvāducyante'traiva tatpunaḥ
sūtradhāro naṭīṃ brūte mārṣaṃ vātha vidūṣakam
3.8
svakāryaṃ prastutākṣepi citroktyā yattadāmukham
prastāvanā vā tatra syuḥ kathodghātaḥ pravṛttakam
3.9
prayogātiśayaścātha vīthyaṅgāni trayodaśa
svetivṛttasamaṃ vākyamarthaṃ vā yatra sūtriṇaḥ
3.10
gṛhītvā praviśetpātraṃ kathodghāto dvidhaiva saḥ
kālasāmyasamākṣiptapraveśaḥ syātpravṛttakam
3.11
atha prayogātiśayaḥeṣo'yamityupakṣepātsūtradhāraprayogataḥ
pātrapraveśo yatraiṣa prayogātiśayo mataḥ
3.12
atha vīthyaṅgāniudghātyakāvalagite prapañcatrigate chalam
vākkelyadhibale gaṇḍamavasyanditanālike
3.13
asatpralāpavyāhāramṛdavāni trayodaśa
tatragūḍhārthapadaparyāyamālā praśnottarasya vā
3.14
yatrānyonyaṃ samālāpo dvedhodghātyaṃ taducyate
ko mṛtyurvyasanaṃ śucaṃ jahati ke yairnirjitāḥ śatravaḥ
kervijñātamidaṃ virāṭanagare channasthitaiḥ pāṇḍavaiḥ ||'
athāvalagitam—
yatraikatra samāveśātkāryamanyatprasādhyate
3.15
prastute'nyatra vānyatsyāttaccāvalagitaṃ dvidhā
atha prapañcaḥ—
asadbhūtaṃ mithaḥstotraṃ prapañco hāsyakṛnmataḥ
3.16
atha trigatam—
śrutisāmyādanekārthayojanaṃ trigataṃ tviha
naṭāditritayālāpaḥ pūrvaraṅge tadiṣyate
3.17
atha chalanampriyābhairapriyairvākyairvilobhya chalanācchalam
atha vākkelīvinivṛttyāsya vākkelī dvitriḥ pratyuktito'pi vā
3.18
athādhibalamanyonyavākyādhikyoktiḥ spardhayādhibalaṃ bhavet
ityupakrame ‘rājā—are, nāhaṃ bhavāniva vikatthanāpragalbhaḥ | kiṃtu
drakṣyanti na cirātsuptaṃ bāndhavāstvāṃ raṇāṅgaṇe
madgadāminnavakṣo'sthiveṇikābhaṅgabhīṣaṇam ||’
ityantena bhīmaduryodhanayoranyonyavākyasyādhikyoktiradhibalam
atha gaṇḍaḥ—
gaṇḍaḥ prastutasaṃbandhibhinnārthaṃ sahasoditam
3.19
yathottaracarite—‘rāmaḥ—
iyaṃ gehe lakṣmīriyamamṛtavartirnayanayorasāvasyāḥ sparśo vapuṣi bahalaścandanarasaḥ
ayaṃ bāhuḥ kaṇṭhe śiśiramasṛṇo mauktikasaraḥ
kimasyā na preyo yadi paramasahyastu virahaḥ
(praviśya |) pratīhārī—deva, uatthido | rāmaḥ—ayi, kaḥ | pratīhārī—devassa āsaṇṇaparicārao dummuho |’ iti
athāvasyanditam—
rasoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyanditaṃ hi tat
yathā chalitarāme—‘sītā—jāda, kallam̐ kkhu tumhehiṃ ajujjhāe gantavvam | tahiṃ so rāā viṇaeṇa ṇamidavvo | lavaḥ—amba, kimāvābhyāṃ
rājopajīvibhyāṃ bhavitavyam | sītā—jām̐da, so kkhu tumhāṇaṃ pidā
lavaḥ—kimāvayo raghupatiḥ pitā | sītā—(sāśaṅkam |) jām̐da, ṇa kkhu
paraṃ tumhāṇam | saalāe jevva puhavīe |’ iti
atha nālikā—
sopahāsā nigūḍhārthā nālikaiva prahelikā
3.20
yathā mudrārākṣase—‘caraḥ—haṃho bahmaṇa, mā kuppa | kiṃ pi tuha
asaṃbaddhakathāprāyo'satpralāpo yathottaraḥ
anyārthameva vyāhāro hāsyalobhakaraṃ vacaḥ
3.21
doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syurmṛdavaṃ hi tat
eṣāmanyatamenārthaṃ pātraṃ cākṣipya sūtrabhṛt
3.22
prastāvanānte nirgacchettato vastu prapañcayet
abhigamyaguṇairyukto dhīrodāttaḥ pratāpavān
3.23
kīrtikāmo mahotsāhastrayyāstrātā mahīpatiḥ
prakhyātavaṃśo rājarṣirdivyo vā yatra nāyakaḥ
3.24
tatprakhyātaṃ vidhātavyaṃ vṛttamatrādhikārikam
yattatrānucitaṃ kiṃcinnāyakasya rasasya vā
3.25
viruddhaṃ tatparityājyamanyathā vā prakalpayet
ādyantamevaṃ niścitya pañcadhā tadvibhajya ca
3.26
khaṇḍaśaḥ saṃdhisaṃjñāṃśca vibhāgānapi khaṇḍayet
catuḥṣaṣṭistu tāni syuraṅgānītyaparaṃ tathā
3.27
patākāvṛttamapyūnamekādyairanusaṃdhibhiḥ
aṅgānyatra yathālābhamasaṃdhiṃ prakarīṃ nyaset
3.28
ādau viṣkambhakaṃ kuryādaṅkaṃ vāṃ kāryayuktitaḥ
apekṣitaṃ parityajya nīrasaṃ vastuvistaram
3.29
yadā saṃdarśayeccheṣaṃ kuryādviṣkambhakaṃ tadā
yadā tu sarasaṃ vastu mūlādeva pravartate
3.30
ādāveva tadāṅkaḥ syādārmukhakṣepasaṃśrayaḥ
sa ca—
pratyakṣanetṛcarito binduvyāptipuraskṛtaḥ
3.31
aṅko nānāprakārārthasaṃvidhānarasāśrayaḥ
tatra ca—
anubhāvavibhāvābhyāṃ sthāyinā vyabhicāribhiḥ
3.32
gṛhītamuktaiḥ kartavyamaṅginaḥ paripoṣaṇam
na cātirasato vastu dūraṃ vicchinnatāṃ nayet
3.33
rasaṃ vā na tirodadhyādvastvalaṅkāralakṣaṇaiḥ
eko raso'ṅgīkartavyo vīraḥ śṛṅgāra eva vā
3.34
aṅgamanye rasāḥ sarve kuryānnirvahaṇe'dbhutam
dūrādhvānaṃ vadhaṃ yuddhaṃ rājyadeśādiviplavam
3.35
saṃrodhaṃ bhojanaṃ snānaṃ surataṃ cānulepanam
ambaragrahaṇādīni pratyakṣāṇi na nirdiśet
3.36
nādhikārikavadhaṃ kvāpi tyājyamāvaśyakaṃ na ca
ekāhācaritaikārthamitthamāsannanāyakam
3.37
pātraistricaturairaṅkaṃ teṣāmante'sya nirgamaḥ
patākāsthānakānyatra bindurante ca bījavat
3.38
evamaṅkāḥ prakartavyāḥ praveśādipuraskṛtāḥ
pañcāṅkametadavaraṃ daśāṅkaṃ nāṭakaṃ param
3.39
atha prakaraṇe vṛttamutpādyaṃ lokasaṃśrayam
amātyavipravaṇijāmekaṃ kuryācca nāyakam
3.40
dhīrapraśāntaṃ sāpādyaṃ dharmakāmārthatatparam
śeṣaṃ nāṭakavatsaṃdhipraveśakarasādikam
3.41
nāyikā tu dvidhā netuḥ kulastrī gaṇikā tathā
kvacidekaiva kulajā veśyā kvāpi dvayaṃ kvacit
3.42
kulajābhyantarā bāhyā veśyā nātikramo'nayoḥ
ābhiḥ prakaraṇaṃ tredhā saṃkīrṇaṃ dhūrtasaṃkulam
3.43
lakṣyate nāṭikāpyatra saṃkīrṇānyanivṛttaye
tatra vastu prakaraṇātnāṭakānnāyako nṛpaḥ
3.44
prakhyāto dhīralalitaḥ śṛṅgāro'ṅgī salakṣaṇaḥ
strīprāyacaturaṅkādibhedakaṃ yadi ceṣyate
3.45
ekadvitryaṅkapātrādibhedenānantarūpatā
devī tatra bhavejjyeṣṭhā pragalbhā nṛpavaṃśajā
3.46
gambhīrā māninī kṛcchrāttadvaśābhnertṛsaṃgamaḥ
nāyikā tādṛśī mugdhā divyā cātimanoharā
3.47
antaḥpurādisaṃbandhādāsannā śrutidarśanaiḥ
anurāgo navāvastho netustasyāṃ yathottaram
3.48
netā tatra pravarteta devītrāsena śaṅkitaḥ
kaiśikyaṅgaiścaturbhiśca yuktāṅgairiva nāṭikā
3.49
bhāṇastu dhūrtacaritaṃ svānubhūtaṃ pareṇa vā
yatropavarṇayedeko nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ
3.50
saṃbodhanoktipratyuktī kuryādākāśabhāṣitaiḥ
sūcayedvīraśṛṅgārau śaurya saubhāgyasaṃstavaiḥ
3.51
bhūyasā bhāratī vṛttirekāṅkaṃ vastu kalpitam
mukhanirvahaṇe sāṅge lāsyāṅgāni daśāpi ca
3.52
geyaṃ padaṃ sthitaṃ pāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā
pracchedakastrigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍhakam
3.53
uttamottamakaṃ caiva uktapratyuktameva ca
lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśakalpanam
3.54
tadvatprahasanaṃ tredhā śuddhavaikṛtasaṃkaraiḥ
pākhaṇḍivipraprabhṛticeṭaceṭīviṭākulam
3.55
ceṣṭitaṃ veṣabhāṣābhiḥ śuddhaṃ hāsyavaconvitam
kāmukādivacoveṣaiḥ ṣaṇḍhakañcukitāpasaiḥ
3.56
vikṛtaṃ saṃkarādvīthyā saṃkīrṇaṃ dhūrtasaṃkulam
rasastu bhūyasā kāryaḥ ṣaḍvidho hāsya eva tu
3.57
ḍime vastu prasiddhaṃ syādvṛttayaḥ kaiśikīṃ vinā
netāro devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ
3.58
bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ
rasairahāsyaśṛṅgāraiḥ ṣaḍbhirdīptaiḥ samanvitaḥ
3.59
māyendrajālasaṃgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ
candrasūryoparāgośca nyāyye raudrarase'ṅgini
3.60
caturaṅkaścatuḥsaṃdhirnirvimarśo ḍimaḥ smṛtaḥ
khyātetivṛtto vyāyogaḥ khyātoddhatanarāśrayaḥ
3.61
hīno garbhavimarśābhyāṃ dīptāḥ syurḍimavadrasāḥ
astrīnimittasaṃgrāmo jāmadagnyajaye yathā
3.62
ekāhācaritaikāṅko vyāyogo bahubhirnaraiḥ
kāryaṃ samavakāre'pi āmukhaṃ nāṭakādivat
3.63
khyātaṃ devāsuraṃ vastu nirvimarśāstu saṃdhayaḥ
vṛttayo mandakaiśikyo netāro devadānavāḥ
3.64
dvādaśodāttavikhyātāḥ phalaṃ teṣāṃ pṛthakpṛthak
bahuvīrarasāḥ sarve yadvadambhodhimanthane
3.65
aṅkaustribhistrikapaṭastriśṛṅgārastrividravaḥ
dvisaṃdhiraṅkaḥ prathamaḥ kāryo dvādaśanālikaḥ
First 200 of 304 passages. Read on