Manilakshana 10
Maṇilakṣaṇa 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.105 — 2 parts
10.1
iti śrīmannārāyaṇaviracite smṛtisārodvāre
navaratnaparīkṣādhyāyaḥ samāptimagamat
śrīsāṃbasadāśivārpaṇamastu
śrīḥ
śrīgaṇeśāya namaḥ
īśvaradīkṣitīye ratnaparīkṣā
siṃhaḷāsyākarodbhūtā mahānīlāstu te smṛtāḥ
kṣīramadhye kṣipennīlaṃ kṣīraṃ cennīlatāṃ vrajet
10.2
indranīlamiti khyātamiti cāgastyabhāṣitam
balalocasaṃbhūtaṃ harakaṇṭhaviṣodbhavam
10.3
dvividhantu mahānīlaṃ proktaṃ tacchāstravittamaiḥ
saṃjñā tvāṣṭrī raverbhāryā tattejassoḍhumakṣamā
10.4
ātmacchāyāṃ niyojyāgāttapase kānanaṃ varam
raviśca tatra tāṃ gatvā dṛṣṭvaivātīva mohitaḥ
10.5
aśvākārāṃ ca dhāvantīmaśvarūpasya dhāvataḥ
yatra yatrāpatadretastatra tatra vivasvataḥ
10.6
mahānīlā babhūvuśca sandhāryā devamānuṣaiḥ
viśvarūpavadhaprāptadoṣaśāntyai purandaraḥ
10.7
aśvamedhaṃ cakārātha tatsamāptau tadaṅgakam
cākṣuṣaṃ ca malaṃ yatra vimuktaṃ tatra deśake
10.8
indranīlā iti khyātā maṇayaḥ saṃbhavanti hi | iti
muktāpravāḷavaiḍūryavajranīlāni gāruḍam
10.9
padmarāgaṃ puṣparāgaṃ gomedakamattaḥ param
nava ratnāni pāṣāṇāḥ bhāsayanti sadā narān
10.12
karīndrajīmūtavarāhaśaṅkhamatsyāhiśuktyudbhavaveṇujāni
muktāphalāni prathitāni loke teṣāntu śuktyudbhavameva bhūri
balo nāmābhavacchrīmān dānavendro mahābalaḥ
10.17
tasyāsthi vajraṃ daśanāśca muktāstathā ca raktaṃ khalu padmarāgaḥ
romāṇi vaiḍūryamiti prasiddhaṃ pravālamāsītpiśitaṃ mahārgham
netraṃ mahānīlamabhūtpraśastaṃ pittaṃ ca gārutmataratnamāsīt
āsītkaphastasya ca puṣparāgaḥ medaśca gomedakatāmavāpa
jalajā sthalajā ceti muktājārdvidhā matā
vajrāghātaprakīrṇā yā dantapaṅktirbalasya tu
sā tu trayodaśasthāne viprakīrṇā'bhavattadā
varāhasya ca daṃṣṭrāyāṃ phaṇe ca pannagāśinām
karidante valākānāṃ kaṇṭhe strīṇāṃ tathaiva ca
śaṅkhaṃ matsye kare (ghane) caiva vaṃśapuṇḍrekṣuparvasu
śālistambhe ca śuktau ca bhuje karaṭavājinaḥ
nārībalākākaṇṭhābhyāṃ bhujātkaraṭavājinaḥ
tisro jātāśca muktāstu na santyevātidurlabhāḥ
10.18
sutāratvaṃ suvṛttatvaṃ nairmalyaṃ ghanatā tathā
snigdhatā'sphuṭitattvaṃ ca ṣaḍguṇāḥ parikīrtitāḥ
10.19
kākapāṇiḥ (daḥ) śuktaṃ (sravan) nīraḥ pārśvasphoṭastathā'nalaḥ
nīlavarṇotha dadra stu śyāmalo raktavindukaḥ
10.20
ete na dhāraṇe yogyā dharturhānipradāssadā
pravāḷaḥ kṛmibhakṣaścet varjanīyaḥ prayatnataḥ
10.21
vaiḍūryaṃ bindusaṃyuktaṃ na dhāryaṃ śubhalipsubhiḥ
vajraṃ parpaṭikāyuktaṃ binduyuktaṃ visarjayet
10.22
marakataṃ(ktaṃ) peṭakayutaṃ na dhāryaṃ śubhamicchatā
puṣparāgaḥ puṣṭivardhanaḥ
bhāradvājasmṛtau ca -
bindvāvartatuṣatrāsalekhākaḷaṃkakīlakāḥ
10.23
saptaite kathitā doṣāḥ ratnaśāstraviśāradaiḥ
jambūphalavadākārastatra cūcukasannibhaḥ
10.24
cūḍāmaṇivadākāraḥ bālavatsasya śṛṅgavat
ayaṃ caturvidho binduḥ strīsantativināśakṛt
10.25
śaṅkhamastakasaṃṅkāśaḥ saridveṇibhramopamaḥ
āvartī dviprakāro'yaṃ sadā vibhramakārakaḥ
10.26
godhūmacūrṇasadṛśaḥ vyāpyaḥ ratnaṃ samantataḥ
āste tattupasaṃjño'yaṃ sarvadāṅgakṛśapradaḥ
10.27
trāsākhyaḥ truṭitaprakhyaḥ śuktyantararujāsamaḥ
trāsassa dviprakāroya trāsasañjananassadā
10.28
raviraśmipramākārā sūtrapātavadākṛtiḥ
varṣapātavadākārā tridhā rekhā'tikaṣṭadā
10.29
kalaṅkaḥ kṛṣṇalohābhaḥ kṛṣṇābhrasadṛśākṛtiḥ
śikhipiñchasamākāraḥ tridhaiṃtadsunāśakṛt
kīlakaḥ kīlavattiṣṭhet sarvadā hṛdyārtikṛt
10.30
evaṃ ratneṣu doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam
gomedakaḥ puṣparāgaḥ vaiḍūryaḥ śīturuṅmaṇiḥ
ete ca sphaṭikaprakhyāḥ phale sphaṭikajātayaḥ
10.39
iti
padmarāgo ravimaṇiḥ śṛṅgāro hāranāyakaḥ
salohito jātaśṛṅgaḥ kuruvindo'tilohitaḥ
10.32
saugandhiko marālasyād nīlagandhī tu dhū(mra)laḥ
pakvadāḍimabījābhaṃ māṇikyaṃ śikharaṃ matam
tattu pallavarāgaḥ syāt pallavena samaprabham
10.33
iti
gārutmataṃ marakatamaśmagarbhe harinmaṇiḥ
gāḍhamullasitaṃ caiva peśalaṃ pittakaṃ tathā
mugdhaṃ ca pṛthukaṃ ceti ṣaḍvidho'yaṃ harinmaṇiḥ
10.34
iti nighaṇṭuḥ
utpalaparimaḷe tu dvāviṃśatiratnānyuktāni —
vajrendranīlamarakatakarkaitanapadmarāgarudhirākṣāḥ
vaiḍūryavipulavimalakarājamaṇisphāṭikaśaśikāntāḥ
10.35
saugandhikagomedakaśaṅkhamahānīlapuṣpa Keeprāgākhyāḥ
brahmamaṇijyotīrasasīvyakamuktaḥpravāḷāni
10.39-2
snigdhā viśuddhāssamarāgiṇaśca
āpītavarṇā guravaḥ sthirāśca
trāsatraṇavyāḷavivarjitā ye
karketanāste paramaṃ pavitram
patreṇa kāñcanamayena ca veṣṭayitvā
nyastaṃ yadā hutavahe bhavati prakāśam
śītīkṛtaṃ yadi bhavet na ca rūkṣavarṇaṃ
karketanaṃ bhavati tat pṛthivīsamūlyam
ākāśatalasaṃlakṣyaḥ upalaḥ sphaṭikaḥ smṛtaḥ
mṛṇālaśaṅkhadhavaḷaḥ kiñcidrūpāntarānvitaḥ
madhye ca pāṇḍaramatīva viśuddhavarṇaṃ
yaccindranīlarucipūrasamānadeham
aiśvaryabhṛtyajanakaṃ rudhirākṣamevaṃ
pakvaṃ ca tatkila bhavet sumanojñavarṇam
10.40
iti
ādityasya tu padmarāgamamalaṃ muktāphalaṃ śītagoḥ
māheyasya ca vidrumaṃ marakataṃ saumyasya gārutmatam
devejyasya ca puṣparāgamasurāmātyasya vajraṃ śaneḥ
nīlaṃ nirmalamanyayostu gadite gomedavaidūryake
10.41
rase rasāyane dāne dhāraṇe devatārcane
sulakṣmāṇi sujātīni ratnānyuktāni siddhaye
10.42
māṇikyaṃ padmarāgākhyaṃ dvitīyaṃ nīlagandhi ca
kuśeśayadalacchāyaṃ svacchaṃ snigdhaṃ marut (guru) sphuṭam
vṛttāyataṃ samaṃ gātraṃ (tre) māṇikyaṃ śreṣṭhamucyate
10.43
nīlagaṅgāmbusaṃbhūtaṃ nīlagarbhāruṇacchavi
pūrvamāṇikyavat śreṣṭhaṃ māṇikyaṃ nīlagandhi tat
10.44
randhrakārkaśyamālinyaraukṣyavaiśadya(sya) saṃyutam
cipiṭaṃ laghuvaktraṃ ca māṇikyaṃ duṣṭamaṣṭadhā
10.45
hlādi śvetaṃ laghu snigdhaṃ raśmimat nirmalaṃ mahat
khyātaṃ toyaprabhaṃ vṛttaṃ mauktikaṃ navadhā śubham
10.46
rukṣāṅgaṃ nirmalaṃ (samalaṃ) śyāmaṃ tāmrābhaṃ lavaṇopamam
ardhaśuddhaṃ ca vikraṭaṃ granthilaṃ śauktikaṃ tyajet
10.47
pakvabimbaphalacchāyaṃ vṛttāyatamatrāsamam [pāṃsulam]
sni(śu)dramavraṇakaṃ sthūlaṃ pravālaṃ saptadhā matam
10.48
pāṇḍaraṃ dhūsaraṃ rūkṣaṃ savraṇaṃ koṭarānvitam
nirbhāraṃ śuddhavarṇaṃ ca pravālaṃ neṣyate'ṣṭadhā
10.49
haridvarṇaṃ guru snigdhaṃ sphuṭadṛśmicayaṃ śubham
masṛṇaṃ bhāsuraṃ tārkṣyaṃ gātraṃ saptaguṇaṃ matam
10.50
kaṭhinaṃ karkaśaṃ nīlaṃ pāṇḍu kṛṣṇaṃ salāghavam
cipiṭaṃ vikaṭaṃ kṛṣṇaṃ rūkṣaṃ tārkṣyaṃ na śasyate
10.51
puṣparāgaṃ guru snigdhaṃ svacchaṃ sthūla samaṃ mṛdu
karṇikāraprasūnārbha masṛṇaṃ śubhamaṣṭadhā
10.52
niṣprabhaṃ karkaśaṃ rūkṣaṃ pītābhāma natonnatam
kapilaṃ kālilaṃ pāṇḍu puṣparāgaṃ parityajet
10.53
vajraṃ tu trividhaṃ proktaṃ naro nārī napuṃsakam
pūrvaṃ pūrvaṃ mahāśreṣṭhaṃ rasavīryavipākataḥ
10.54
aṣṭāśraṃ cāṣṭaphalakaṃ ṣaṭkoṇamatibhāsuram
nirjitendradhanurvārita (dha)raṃ puṃvajramucyate
10.55
tadeva cipiṭākāraṃ strīvajraṃ vartuḷāyatam
vartuḷaṃ karṇakoṇāgraṃ kiñcidguru napuṃsakam
10.56
strīpuṃnapuṃsakaṃ vajraṃ yojyaṃ strīpuṃnapuṃsake
vyatyāsānnaiva phaladaṃ puṃvajreṇa vinā kvacit
10.57
śvetādivarṇabhedena tadevaikaṃ caturvidham
brahmakṣatriyaviṭśūdraṃ svasvavarṇe śubhapradam
10.58
uttamottamavarṇaṃ hi hīnavarṇe phalapradam
nyāyo'yaṃ bhairaveṇoktaḥ padārtheṣvakhileṣvapi
10.59
kāśaḥ lāsaśca binduśca rekhā ca jalagarbhatā
sarvaratneṣvime pañca doṣāssādhāraṇā matāḥ
10.60
jalanīlendranīlaṃ ca śakranīlaṃ tayorvaram
śvetagarbhitanīlābhaṃ laghu tajjalanīlakam
10.61
kārṣṇyagarbhitanīlābhaṃ sabhāraṃ śakranīlakam
etacchāyaṃ guru snigdhaṃ svacchaṃ piṇḍitavigraham
10.62
mṛdu madhyeollasajjyotiḥ saptadhā nīlamuttamam
komalaṃ vihataṃ varṇe nirbhāraṃ raktagandhi ca
10.63
cipiṭābhaṃ sarūkṣaṃ ca jalanīlaṃ tu saptadhā
gomedasamarāgatvāt gomedaṃ vajramucyate
10.64
susvacchagojalacchāyaṃ svacchaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru
nirdalaṃ masṛṇaṃ dīptaṃ śastaṃ gomedamaṣṭadhā
10.65
vicchāyaṃ laghu rūkṣābhlaṃ(bhaṃ) cipiṭaṃ paṭalānvitam
niṣprabhaṃ pītakācābhaṃ gomedaṃ na śubhāvaham
10.66
vaiḍūryaṃ śyāmaśubhrābhaṃ samaṃ svacchaṃ śubhāvaham
bhramaśśu(cchu)bhrottarīyeṇa garbhitaṃ śubhamīritam
10.67
śyānatoyasamacchāyaṃ cipiṭaṃ laghu karkaśam
sapta(śyāma)garbhottarīyaṃ ca vaiḍūryaṃ naiva śasyate
10.68
ratnaśāstre ca —
prajāpatirapaḥ sṛṣṭvā tāsu vīryamapāsṛjat
tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrārkasamadyutiḥ
10.69
yatra yatra ghanaṃ vīryaṃ apatat brahmaṇaḥ purā
tatra tatrākarā āsan ratnānāṃ suprabhātmanām
10.70
muktāsphaṭikau sattvottarāt vīryāt, gomedamāṇikyavidrumāḥ
rājasottarāt, añjanopalanīlādyāḥ tāmasāt, vajrapuṣparāgavaiḍūryā
rajasaḥ, guṇatrayāt marakatam || iti
valāsuraṅgācca ratnotpattiḥ śrūyate
viśvakarmīye ca —
idānīṃ khalu vakṣyāmi pañcabhūtasamudbhavān
guṇadoṣān prakīrṇāṃstu samāhṛtya pṛthak pṛthak
10.71
nistalatvaṃ sugandhatvaṃ nirvraṇatvaṃ manojñatā
tathā vigatadhātutvaṃ ityete pārthivā guṇāḥ
10.72
vaiṣamyaṃ dhātuyuktatvaṃ vraṇatvaṃ bindutā tathā
doṣā ratneṣu vijñeyāḥ catvāro bhūmisaṃśritāḥ
10.73
snehatvaṃ śuddhatā śaityaṃ komalatvaṃ manojñatā
toyajāḥ khalu pañcaite guṇā ratne vivakṣitāḥ
10.74
asnehatvaṃ kṣaya(yi)tvaṃ ca laśunatvaṃ vivarṇatā
saśarkaratvaṃ ratnānāṃ doṣāḥ toyabhavāḥ śritāḥ
10.75
sarvadā dyutimatvaṃ ca raktā cordhvaraśmitā
dūrojjvalanatā caiva guṇāḥ jvalanasaṃbhavāḥ
10.76
trāsatvaṃ piṅgalatvaṃ ca tathā vigatavarṇatā
adhogataprabhāvatvaṃ doṣā hutavahāśritāḥ
10.77
vṛddhatvaṃ samarāgatvaṃ dyutimatvaṃ ca dīrghatā
ime mārutasaṃjātāḥ guṇā iti budhaiḥ smṛtāḥ
10.78
bhramatvaṃ durbalatvaṃ ca śabalatvaṃ ca vidrutā
laghutvaṃ komalatvaṃ ca doṣā mārutasaṃśritāḥ
10.79
nairmalyaṃ sarvaratnānāṃ guṇaścākara (kāśa) jaḥ smṛtaḥ
kharatvaṃ yanmalenāḍhyaṃ dvau doṣau vyomasambhavau
10.80
svākṛtiḥ guṇavattā ca vṛttatvaṃ samarāgatā
svacchatā vimalatva ca guṇāḥ sādhāraṇā maṇeḥ
10.81
vaikrānto vajrasamānaguṇo dhātuviśeṣaḥ | taduktaṃ ratnasārasaṃgraheaṣṭāśriraṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrānta ucyate
10.82
vikrantayati lohāni tena vaikrānta ucyate
vajrasthāne niyoktavyaḥ vaikrāntaḥ sarvarogahā
10.83
iti
devyā śūlena mahatā mahiṣāsuradehāt utpāditā raktavindavaḥ
(tebhyaḥ) vaikrāntavajramāsīditi kathā
purā vṛtravadhārthaṃ viśvakarmā dadhīcivaṃśāsthinā vajrāyudhaṃ kṛtvā
indrāya dattavān | anyānyasthīni bhūmipatitāni vajrākārāṇyāsan
balāsurāsthīni ca
anye tu —
bhūsvabhāvādvi ratnāni jātāni vividhāni tu
upalā ratnarūpatvaṃ prāptāḥ kālāntareṇa vā
10.84
iti bruvate
āṅgīrasamate tu —
mahārāṣṭre tu kuddhālo nāma deśo'sti tatra tu
vajrasya prabhayā tatra vajramutpādyate sphurat
10.85
bhūmernavasu khaṇḍeṣu khaṇḍa eṣa ilāvṛtaḥ
tatra merugireḥ pārśve dakṣiṇe kāśyapo muniḥ
10.86
surāsurahito (kṣitau) hyāste jyotiṣmatyāstaṭe śubhe
ākārāstatra santi sma vajrāṇāṃ bahaḷatviṣām
10.87
taiḥ pīṭhikā'marāvatyāḥ nirmitā viśvakarmaṇā
śvetadvīpe harerveśma tathā bindusarastaṭam
10.88
purī bhogavatī nāma bharturhimavataḥ purī
dvāravatyāṃ hi kṛṣṇasya gṛhaṃ taireva nirmitam
10.89
'uttarāḥ kuravaḥ sindhudeśāścāpyākarau matau
meroruttarasānuśca yatrāsīt śikhivāhanaḥ
10.90
ārohati narendrāṇāṃ makuṭaṃ na kadāpyadhaḥ
maṅgalābharaṇe vajraṃ kulastrīṇāṃ na yojayet
10.91
tadyuktaṃ guṇamaṅgalyaṃ tāsāṃ vaidhavyadaṃ bhavet
viśvakarmīye ca —
mūrdhnā na dhārayet vajraṃ śirasāpi ca yoṣitām
10.92
āgastye ca —
cāturvarṇyabahirbhūtaḥ na spṛśet kuliśaṃ naraḥ
atha padmarāgaḥ
viprajātirjātaraṅgaḥ kṣatriyaḥ kuruvindakaḥ
10.93
saugandhikaṃ tu vaiśyaḥ syāt gopāṅgo nīlagandhi caṃ
vibhinnamaruṇyāṇḍa kaṭisūtre garutmataḥ
10.94
vinatā yojayāmāsa praṇayānmecakaprabham
śithilaṃ tvapatat bhūmau yasyāṃ tāṃ cākaraṃ viduḥ
10.95
pitte daityapaterhṛte phaṇabhṛtāṃ patyā nijaṃ prāpite
lokaṃ pannagaratheśvaro nijabalādāhṛtya tajjagdhavān
vegāduḍḍayanena saṃbhṛtaparikileśaḥ kṣaṇārṇavopānteṣvākulamujjahāra garuḍo deśe turuṣke'pi ca
10.96
tatkāraṇānmarakataṃ gārutmatamitīritam
mohinīṃ dṛṣṭvā īśvarasya yatra reto'patat tatra maratakasya ākarā
āsan
śāstā cāpyabhavattatra tadvīryādvanadevatā
10.97
puṣpāhvayaḥ girikācaḥ śaṅkhamṛtajaṃ ceti trayo maratakabhedāḥ
atha puṣparāgaḥ
hiraṇyākṣeṇa yudhyata ādivarāhasya ghoṇāgraniṣpāditāḥ śleṣmakaṇikāḥ yatrāpatan tatra tāḥ puṣparāgopalā āsan
hemacchāyaṃ śirovṛttaṃ jyotiraṅgāranirmalam
kāntyā manoharaṃ snigdhaṃ puṣparāgaṃ praśasyate
10.98
pāriyātrasya śṛṅgāṇi mandarasya ca sānavaḥ
puraṃ purandarasyāpi tadīyā ca sabhā punaḥ
10.99
tatpuṣparāgavihitaṃ vidhinā viśvayoninā
atha vidrumaḥ
svayā tanvā purā brahmā pitṝṇāmasṛjatkulam
10.100
tayā sandhyātmanā tanvā yatra yatra malāni hi
tyaktāni tatra tatrāsan vividhā ākarā api
10.101
vajrapāṇiḥ purā''kāśe lokanāśaṃ vitanvatām
pakṣasya kadanaṃ cakre patatāṃ dharaṇībhṛtām
10.102
nyapatanta pure deśe lūnapakṣā mahīdharāḥ
girīṇāṃ pātyamānānāṃ pakṣaśātasamudbhavāḥ
10.103
nipetuḥ kṣatajā yatra khanestatra samudbhavaḥ
mātrā vibhinnadehasya saptasaptāśvasāratheḥ
10.104
nipetuḥ khaṇḍakhaṇḍāni yāsu yāsu sthalīṣu ca
tāsu tāsvākarā āsan vidrumāṇāṃ prasūtaye
10.105
yadā jaghāna bhagavān keśavo madhukaiṭabhau
yatra ślakṣṇaṃ tayormāṃsaṃ tatra vidruma sambhavaḥ
10.105.p1
yadā jaghāna bhagavān keśavo madhukaiṭabhau
yatra ślakṣṇaṃ tayormāṃsaṃ ādityataruṇopamam
vikīrṇaṃ nyapatadbhūbhau tatra vidrumasaṃbhavaḥ
śrīḥ
śrīgaṇeśāya namaḥ
hālāsyamāhātmye ratnaparīkṣā
10.105.p2
pūrvagranthadvaye anuktānāṃ keṣāñcidviṣayāṇāṃ saṃgrahaḥ
Linked texts (6)
- Rasendracūḍāmaṇi — Somadeva (alchemist), Sanskrit
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Ānandakanda — Sanskrit
- Pāradasaṃhitā (Bābū Nirañjanadāsa) — Bābū Nirañjanadāsa, Sanskrit
- Rasendrapurāṇa — Rāmaprasāda, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit