Manasollasa (Abhilashitarthacintamani) 2
Mānasollāsa (Abhilaṣitārthacintāmaṇi) 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.233 — 2 parts
2.28
nṛpagehāni vakṣyāmi stambhasaṅkhyāpramāṇataḥ
[ catuṣkālinda ] śālābhiścatu[rbhadrai]rmanoharaiḥ
2.29
pṛthvījayaṃ gṛhaṃ kāryaṃ daśabhāgaṃ vicakṣaṇaiḥ
madhye stambhaśataṃ tasya bhadre'ṣṭāviṃśatistathā
2.30
caturbhadreṣu ca śataṃ stambhānāṃ dvādaśādhikam
nava koṇāṃ vidigdeśe syuḥ ṣaṭtriṃśaccaturṣvapi
2.31
catvāro madhyagāḥ stambhā yatra tatsyāccatuṣkakam
tasmādbahiralindaṃ syācchālā syāttadanantaram
2.32
[ alindaṃ ] ca punaḥ śālā krameṇaivaṃ pravardhate
yāvatkartumatītaṃ syād gṛhaṃ narapateḥ śubham
2.33
yaccatuṣkagataṃ kṣetraṃ pañcadhā tadvibhajyate
tadbhāgamitaṃ kāryaṃ tribhirbhāgairalindakam
2.34
sārdhatribhāgikāḥ śālāḥ kartavyāḥ suvicakṣaṇaiḥ
iyaṃ sthitiḥ samastānāṃ gṛhāṇāṃ pratipāditā
2.35
nāmnā tu muktakoṇaṃ yat tatkāryaṃ ravibhāgataḥ
madhye stambhaśataṃ sārddhaṃ ṣaḍbhinyūnaṃ [ nirūpitam ]
2.36
[ catvāriṃśattathā ] stambhā bhadre bhadre nirūpitāḥ
śataṃ ṣaṣṭyādhikaṃ te syuścaturbhadre'pi saṅkhyayā
2.37
ekādaśa tathā koṇā vidiśaṃ vidiśaṃ prati
caturdaśa tathā triṃśaccatasṛṣvapi saṅkhyayā
2.38
kathyate sarvatobhadraṃ manubhāgairvibhājitam
madhyastambhā bhavantyasya ṣaṇṇavatyadhikaṃ śatam
2.39
catvāriṃśaccaturbhadre stambhā evaṃ nirūpitāḥ
evaṃ caturṣu bhadreṣu śataṃ ṣaṣṭistathādhikaim
2.40
koṇāstasya vidhātavyāstrayodaśamitā budhaiḥ
saimantādgaṇitāḥ koṇā dvipañcāśadbhavanti te
2.41
śrīvatsamantaṣṭabhāgaiṃ syāccatuḥṣaṣṭiḥ sumadhyagāḥ
tasya stambhāḥ prayoktavyā bham̐dreṣṭādaśasaṅkhyayā
2.42
caturṣvapi ca bhadreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ
saptakoṇāḥ samantācca dviguṇāḥ manusaṅkhyayā
2.43
evamādīnyanantāni gehāni dharaṇībhujām
kiyantyapi manojñāni praṇītāni yathākramam
2.44
catuḥśālaṃ triśālaṃ ca dviśālañcaikaśālakam
vakṣyāmi bhavanaṃ rājñāṃ nāmalakṣaṇasaṃyutam
2.45
am̐lindaiśca caturdvāraiścatuśśālamudāhṛtam
sarvatobhadranāmedaṃ nṛpāṇāṃ śasyate gṛham
2.46
vardhamānaṃ tathākhyātaṃ dakṣiṇadvāravarjitam
svastikaṃ tadbhavennāmnā pūrvadvāravivarjitam
2.47
uttaradvārahīnaṃ cedrucakaṃ tadbhavedgṛham
sarvatobhadramādyaṃ ca catuśśālamudāhṛtam
2.48
śubhapradaṃ narendrāṇāṃ vijayārogyavardhanam
nandyāvartaṃ vardhamānaṃ svastikaṃ rucakaṃ tathā
2.49
catvāri syustriśālāni gehāni dharaṇībhujām
nairṛte mukhyagehaṃ syācchāle cottarapūrvage
2.50
pūrvāyāścottaraidvāramuttarāyāśca pūrvataḥ
kartavye garbhagehasya dvāre dve tu vicakṣaṇaiḥ
2.51
ekaṃ syātpūrvato dvāramanyaduttarataḥsthitam
aṅgaṇāddakṣiṇā śālā hastinī parikīrtitā
2.52
aṅgaṇātpaścimā śālā mahiṣīti nigadyate
idaṃ dviśālaṃ siddhārtha sarvakāmaphalapradam
2.53
nṛpāṇāṃ śasyate sthātuṃ viśeṣādvittavardhanam
vāyavye garbhagṛhaṃ syācchāle dakṣiṇapūrvage
2.54
dvāre śālāmukhe kārye śālādvāre ca sammukhe
mahiṣī tvaṅgaṇātpaścāduttarā gauḥ prakīrtitā
2.55
dviśālaṃ bhayadaṃ tvetad yamasūrya vinirmitam
aiśāne prathamaṃ veśma śāle dakṣiṇapaścime
2.56
aṅgaṇātpūrvataśchāgī gāvī cottarataḥ sthitā
daṇḍākhyaṃ nāma tatproktaṃ vi(dvi)śālaṃ bhayadaṃ nṛṇām
2.57
varjanīyaṃ prayatnena nṛpairāvāsakarmaṇi
āgneyaṃ mukhyaveśma syācchāle cottarapaścime
2.58
aṅgaṇātpūrvagā cchāgī dakṣiṇā hastinī matā
vātākhyaṃ nāma tatproktaṃ nṛṇāmudvegakārakam
2.59
nṛpāṇāṃ naiva kartavyaṃ nivāsārthaṃ kathañcana
dviśālamekaṃ siddhārtha praśastaṃ pṛthivībhujām
2.60
krīḍārthaṃ sannivāsārthaṃ bhogārthaṃ ca praśasyate
dhruvaṃ hīnamalindena pūrvālinadaṃ tu dhanyakam
2.61
jayaṃ syāddakṣiṇālindaṃ paścālindaṃ kharaṃ bhavet
durmukhaṃ cottarālindamekālindaṃ caturgṛham
2.62
dhanyaṃ jayañca śubhadaṃ nindite kharadurmukhe
pūrvadakṣiṇato'lindaṃ nandaṃ nāmnā nigadyate
2.63
dakṣiṇottarato'lindaṃ supakṣaṃ paricakṣate
uttarālindahīnaṃ yatsumukhaṃ parikīrtitam
2.64
paścimālindato hīnaṃ dhanadaṃ gehamucyate
dakṣiṇālindahīnaṃ yadākrāntaṃ tadudāhṛtam
2.65
pūrvālindavihīnaṃ yadvipulaṃ parikīrtyate
sarvato'lindasaṃyuktaṃ vijayaṃ gehamuttamam
2.66
evaṃ ṣoḍaśa gehāni kathitāni parisphuṭam
iti ṣoḍaśagṛhalakṣaṇam
yathā nāma phalaṃ teṣu jñeyaṃ tatra nivāsinām
2.67
dhanyaṃ tasmātprakartavyaṃ nṛpāṇāṃ gehamuttamam
hīnastambhamalindaṃ syācchālā stambhaiḥ samāvṛtā
2.68
nṛpāṇāṃ gṛhakartṝṇāṃ krama eṣa nirūpitaḥ
anyaccatuṣkakāraṃ tadekaśālaṃ gṛhaṃ bhavet
2.69
pradhānagehaṃ stambhaiśca śālā stambhaiḥ samā bhavet
tasya lakṣma pravakṣyāmi śubhāśubhaphalodayam
2.70
uttarā śasyate śālā śālā pūrvā praśasyate
dakṣiṇā paścimā śālā dve śāle parinindite
2.71
nṛpāṇāṃ sukhavāsārthaṃ na kartavye kadācana
tiṣṭhan geheṣu śasteṣu śriyamāpnoti puṣkalām
2.72
ārogyaṃ vijayaṃ kīrtiṃ santoṣaṃ paramāpnuyāt
evaṃ ṣoḍaśagehānāṃ phalaṃ lakṣaṇanāmakam
2.73
someśvaranṛpeṇoktaṃ vāstupaddhatimārgataḥ
iti ṣoḍaśa gehalakṣaṇam
someśvaranṛpaproktavāstupaddhatimārgataḥ
antargṛhasya koṇe syādaiśāne śālipiṣṭakaiḥ
2.74
ekāśītipadaṃ yatnānmaṇḍalaṃ samakoṣṭhakam
pūrvapaścimagā rekhā dakṣiṇottaragā daśa
2.75
ekāśītipadaṃ tvevaṃ kartavyaṃ vāstumaṇḍalam
tatra pūjyān surān vakṣye padasaṅkhyāvyavasthitān
2.76
ekapadaṃ dvipadaṃ ca tripadaṃ navapadyakam
īśānakoṇādārabhya prādākṣiṇyakrameṇa ca
2.77
pūjanīyāḥ prayatnena bāhyāḥ koṣṭhagatāḥ śubhāḥ
śikhī tataśca parjanyo jayanto kuliśāyudhaḥ
2.78
sūryasatyabhṛśākāśā vāyuḥ pūṣā tathaiva ca
vivasvānatha pūjyaḥ syādgṛhakṣatayamau tathā
2.79
gandharvabhṛṅgarājau ca mṛgaḥ pitṛgaṇastathā
dauvārikaśca sugrīvaḥ puṣpadantajalādhipau
2.80
asuraścātha śoṣaśca pāpo rogā'himukhyakau
bhallāṭasomanāgāḥ syuraditirditireva ca
2.81
dvātriṃśattu bahiḥ proktāścatvāro'ntarvyavasthitāḥ
āpa īśānakoṇe syātsāvitro vahnikoṇagaḥ
2.82
jayo nairṛtakoṇastho rudro vāyavyakoṇagaḥ
brahmā navapado madhye tasyaivāste samīpagaḥ
2.83
padamekaṃ parityajya pūrvādidigavasthitaiḥ
aryamā pūrvadigbhāge savitāgneyakoṇagaḥ
2.84
vivasvān dakṣiṇe bhāge nairṛte vibudhādhipaḥ
mitrastu paścime bhāge rājayakṣmā ca mārute
2.85
pṛthvīdharaḥ saumyagaḥ syādaiśāne cāpavatsakaḥ
aryamā ca vivasvāṃśca mitraḥ pṛthvīdharastathā
2.86
pitāmahasamīpasthāścatvārastridaśā ime
tripāṅki(dāḥ)koṇasaṃsthānā bahiḥ koṇasya pārśvagāḥ
2.87
padikā iti vikhyātāḥ śeṣā dvipadikāḥ surāḥ
kuṇḍaṃ trimekhalaṃ kāryaṃ maṇḍalaiśānabhāgataḥ
2.88
hastapramāṇavistāraṃ khāte navakaronmitam
tatra homaḥ prakartavyaiḥ samidbhiḥ kṣīrajātibhiḥ
2.89
pālāśobhiḥ samidbhirvā kuśairdūrvābhireva ca
bilvairvā nimbabījairvā yathāsambhavamāhṛtaiḥ
2.90
devatānāṃ pṛthak kuryāddhomamaṣṭottaraṃ śatam
aṣṭādhikāṃ viṃśatiṃ vā pratidaivatamācaret
2.91
tato maṇḍalasaṃsthābhyo devatābhyo baliṃ haret
kṛśaraṃ śikhine dadyāt parjanyāyājyasaṃyutam
2.92
odanaṃ sotpalaṃ dadyājjayantāya nivedayet
dhvajānapūpān piṣṭena kūrmarūpaṃ prakalpitam
2.93
paiṣṭaṃ kulīśamindrāya pañcaratnāni dāpayet
dhūmavarṇavitānaṃ ca kuryāt sūryāya kalpayet
2.94
satyāya ghṛtagodhūmaṃ matsyān dadyādbhṛśāya ca
śaṣkulīrantarikṣāya saktūn dadyācca vāyave ( tathāmraye )
2.95
pūṣṇe lājāḥ pradātavyāḥ vittape (vitathe) caṇakaudanam
gṛhakṣatāya madhvannaṃ yamāya palalaudanam
2.96
gandharvāya sugandhāmbu bhṛṅgayorraṇajihvikām (kā)
mṛgāya yāvakaṃ deyaṃ pitṛbhyaḥ kṛśarastathā
2.97
dauvārike dantakāṣṭhaṃ paiṣṭaṃ kṛṣṇabaliṃ tathā
kṣipedapūpaṃ sugrīve puṣpadante tu pāyasam
2.98
kamalaṃ sakuśastambhaṃ(mbaṃ) varuṇāya samarpayet
asurāya surā deyā paiṣṭaṃ sauvarṇameva ca
2.99
ghṛtaudanaṃ ca śoṣāya yavāḥ syuḥ pāpasaṃjñake
rogāya modakaiḥsarpiḥ phaṇine nāgakesaram
2.100
bhakto mukhyaya dātavyo bhallāṭāya tataḥ kṣipet
mudgaudanaṃ tataḥ some pāyasaṃ madhumiśritam
2.101
śālipiṣṭaṃ tu sarpāya (śailāya) polikāmaditeḥ kṣipet
dityai tu pūrikāṃ dadyāt marīceḥ saṅkuśaudanam
2.102
savitre guḍapūpāṃśca jayāya ghṛtacandanam
viśvasenāya (vivasvate ca) dātavyaṃ pāyasaṃ raktacandanam
2.103
devādhipataye dadyāt tālamiśraṃghṛtaudanam
miśrā (trā) ya saghṛtaṃ bhaktaṃ rudrāya guḍapāyasam
2.104
tilākṣataṃ pañcagavyaṃ dadyādaryamaṇe (mṇe)balikarmaṇi
tilākṣataṃ pañcagavyaṃ bhakṣyabhojyaṃ pṛthagvidham
2.105
ājyaṃ ca dadhisaṃyuktaṃ brahmaṇe vinivedayet
sarveṣāṃ kāñcanaṃ dadyāt brāhmaṇe gāṃ payasvinīm
2.106
rākṣasānāṃ baliṃ dadyānmadhumāṃsaudanādikam
evaṃ sampūjitā devāḥ śāntiṃ kurvanti te sadā
2.107
māsaudanaṃ sarudhiraṃ haridraudanamevaca
īśānabhāgamāśritya vāyavyai(carakyai) ca nivedayet
2.108
āgneyīṃ diśamāśritya sthitāyai māṃsakhaṇḍakam
dadhyodanaṃ sarudhiraṃ vidāyai vinivedayet
2.109
pūtanāyai ca nairṛtye pītaṃ raktaṃ baliṃ kṣipet
vāyavye pāparākṣasyai matsyamāṃsaṃ surāsavam
2.110
pāyasaṃ vā pradātavyaṃ tannāmnā sarvataḥ kramāt
praṇavādinamontaśca(śca) yathāpūrvaṃ balirbhavet
2.111
tataḥ sarvauṣadhīsnānaṃ yajamānasya kārayet
viprāṃśca bhojayedbhaktyā viduṣo gṛhamāgatān
2.112
iti vāstūpaśamanam
idaṃ vāstūpaśamanaṃ viracayya samācaret
prāsādabhavanodyāne prā(naprā)rambhaparivartane
2.113
pauraveśmapraveśeca sarvadoṣapraśāntaye
vidhāya vāstupūjāṃ ca gṛhaṃ sūtreṇa sarvataḥ
2.114
pāvamānena sūktena rakṣoghnena ca veṣṭayet
maṅgalaṃ tūryaghoṣeṇa kuryādbrāhmaṇavācanam
2.115
pratisaṃvatsaraṃ yastu vidhinā'nena pārthivaḥ
sadmanyāyatanaṃ kuryātsa sukhaṃ labhate dhruvam
2.116
iti vāstupūjāvidhānam
uttarātritayaṃ hasto rohiṇī revatī mṛgaḥ
puṣyo'nurādhā citrā ca svātyaśvinyabhijittathā
2.117
dhaniṣṭhāṃ vāruṇaṃ ceti praveśarkṣāṇi veśmanaḥ
sūryabhūmisutau tyaktvā praveśe'nye śubhāvahāḥ
2.118
dhanuḥ kumbhastathā kanyā mithunaṃ vṛṣabhastathā
mīnaśceti śubhāḥ vārā rāśayo lagnasaṃgatāḥ
2.119
lagnaṃ caturtha daśamaṃ saptamaṃ kendrasaṃjñitam
navamaṃ pañcamaṃ lagnāt trikoṇaṃ parikīrtitam
2.120
kendratrikoṇagāḥ śastāḥ guruśukrabudhā grahāḥ
pāpāstrilābhaṣaṣṭhasthāḥ śubhā veśmapraveśane
2.121
sudhākarabalaṃ labdhvā nātikṣīṇe niśākare
tithiṃ riktāṃ parityajya viśenmandiramūrjitam
2.122
brāhmaṇodīritairmantraiḥ śobhanaiḥ śaṅkhaniḥsvanaiḥ
maṅgalaistūryanādaiśca viśedveśma viśāṃpatiḥ
2.123
iti gṛhapraveśaḥ
ekabhūme dvibhūme vā bhūmitrayasamanvite
bhūcatuṣṭayasaṃyukte pañcabhūme'pi vā śubhe
2.124
ṣaḍbhūme saptabhūme vā tathā caivāṣṭabhūmike
prāsāde navabhūme vā nivasedvasudhādhipaḥ
2.125
sudhādhavalite ramye vāstulakṣaṇasaṃyute
jālamārgakṛtodyote kvāpi sarvaprakāśake
2.126
kvāpi santamasopete maṇidīpaprakāśite
dantidantavinirmāṇamattavāraṇaśobhite
2.127
sauvarṇastambharucire candanastambhagandhiāni
ratnastambhakṛtābhāse pravālastambharañjite
2.128
kācakuṭṭimarociṣṇau sphaṭikojjvalakuṭṭime
sudhāyāḥ kuṭṭimopete sphuradgaradakuṭṭime
2.129
sphaṭikopalavinyāsadarpaṇākārabhittike
vicitrācitrasaṃyukte pramodakarabhittike
2.130
iti rājanivāsagṛhavarṇanam
pragalbhairbhāvakaistajjñaiḥ sūkṣmarekhāviśāradaiḥ
vidhinirmāṇakuśalaiḥ patralekhanakovidaiḥ
2.131
varṇapūraṇadakṣaiśca vīraṇe ca kṛtaśramaiḥ
citrakairlekhayeccitraṃ nānārasasamudbhavam
2.132
iti citrakārasvarūpam
sudhayā nirmitāṃ bhittiṃ ślathakṣatavivarjitām
lepāya citrakarmārthaṃ lepadravyaṃ pracakṣate
2.133
mahiṣītvacamādāya navāṃ toyena pācayet
navanītamivayāti yāvaccikkaṇatāṃ bhṛśam
2.134
tatkalkaṃ ciki(kka)ṇībhūtaṃ śalākopari kalpayet
yatnena śoṣayetpaścādyāvatkāṭhinyamāpnuyāt
2.135
vajralepo'yamākhyātāścitre sarvasya śasyate
taṃ kṛtvā mṛttikāpātre toyaṃ kṣiptvā pratāpayet
2.136
santapto dravatāṃ yāti sarvavarṇeṣu taddravaḥ
miśraṇīyaḥ pramāṇena yathā varṇo na naśyati
2.137
ādāya mṛttikāṃ śvetāṃ vajralepena miśrayet
tayā lepaṃ prakurvīta śuṣkabhittau trivārataḥ
2.138
śaṅkhacūrṇasitāpiṣṭaṃ vajralepasamanvitam
ādāya bhittikāṃ limpet yāvatsau ślakṣṇatāṃ vrajet
2.139
dhātuṃ nīlagirau jātaṃ śvetaṃ candrasamaprabham
naganāmnaiva vikhyātaṃ śilāyāṃ paripeṣitam
2.140
miśritaṃ vajralepena samādāya ca pāṇinā
limpecca mṛduyogena svacchamacchaṃ śanaiḥ śanaiḥ
2.141
iti citrabhittiḥ
paścāccitraṃ vicitraṃ ca tasyāṃ bhittau likhedbudhaḥ
nānābhāvasairyuktaṃ suveṣaṃ varṇakocitam
2.142
kaniṣṭhikāparīṇāhāṃ bhāgadvayasamāyatām
ghanaveṇusamudbhūtāṃ tūlikāṃ parikalpayet
2.143
tadagre tāmrajaṃ śaṅku yavamātraṃ vinikṣipet
tāvanmātraṃ bahiḥ kuryāttindūnormaritā budhaiḥ
2.144
kajjalaṃ bhaktasikthena mṛditvā kandikākṛtim
varti kṛtvā tayā lekhyaṃ vartikā nāma sā bhavet
2.145
vatsakarṇasamudbhūtarogaṇyādāya yatnataḥ
tūlikāgre nyasettāni lākṣābandhanayogataḥ
2.146
lekhanī nāma sā proktā sā caivaṃ trividhā bhavet
sthūlā madhyā tathā sūkṣmā tayā citraṃ viracyate
2.147
sthūlayā lepanaṃ kāryaṃ tiryagāhitayā tayā
aṅge(ṅka)naṃ madhyayau kuryādagrapārśvaniviṣṭayā
2.148
sūkṣmayā ca tathau rekhāṃ sūkṣmāṃ kurvīta kovidaḥ
agreṇa citrako dhīmān citravidyāviśāradaḥ
2.149
iti lekhanīlekhanam
prāṇi vā yadi vāmāṇi tatpramāṇamabhīpsitam
cintayettatpramāṇaṃ taddhyānaṃ bhittau niveśayet
2.150
bhittau niveśitasyāsya ghṛṣyamāṇasya vetasā
tanmānena likhellekhāṃ sarvāṅgeṣu vicakṣaṇaḥ
2.151
pūrvaṃ tindukayā lekhyaṃ yadvā vartikayā budhaiḥ
ākāramātrikāṃ lekhāṃ vinā varṇairlikhetpunaḥ
2.152
ākārajanikāṃ lekhāṃ tinduvartikanirmitām
likhettāme lekhanyā gairikodbhūtavarṇayā
2.153
purastādvarṇakaiḥ paścāttattadrūpocitaiḥ sphuṭam
ujjvalaṃ pronnatasthāne śyāmalaṃ nimnadeśataḥ
2.154
ekavarṇe'pi tatkuryāttāratamyavibhedataḥ
acchaścedujjvalo varṇo ghanaḥ śyāmalatāṃ vrajet
2.155
bhinnavarṇeṣu rūpeṣu bhinno varṇaḥ prayujyate
miśravarṇeṣu rūpeṣu miśrau varṇaḥ prayujyate
2.156
śveteṣu pūrayecchaṅkhaṃ śoṇeṣu daradaṃ tathā
rakteṣvalaktakarasaṃ lohite gairikaṃ tathā
2.157
pīteṣu haritālaṃ syāt kṛṣṇe kajjalamiṣyate
śuddhā varṇā ime proktāścatvāraścitrasaṃśrayāḥ
2.158
itiśuddhavarṇadravyāṇi
miśravarṇānato vakṣye varṇasaṃyogasambhavān
daradaṃ śaṅkhasammiśraṃ bhavetkokanadacchavi
2.159
alaktaṃ śaṅkhasammiśraṃ rasasya (jñā-) sadṛśaṃ bhavet
gairikaṃ śaṅkhamiśraṃ ca dhūmracchāyaṃ nirūpitam
2.160
haritālaṃ śaṅkhayutaṃ coraiśca (ṭā-) sadṛśaprabham
kajjalaṃ śaṅkhasammiśraṃ dhūmracchāyaṃ nirūpitam
2.161
nīlī śaṅkhena saṃyuktā kapotasadṛśī bhavet
rājāvartaḥ sa eva syādatasīpuṣpasannibhaḥ
2.162
kevalaiva hi yā nīlī bhavedindīvaraprabhā
haritālena miśrā cejjāyate haritacchaviḥ
2.163
kajjalaṃ gairikopetaṃ śyāmavarṇaṃ prajāyate
alaktakena saṃyuktaṃ kajjalaṃ pāṭalaṃ bhavet
2.164
alaktaṃ nīlikāyuktaṃ jambūvarṇaṃ bhavetsphuṭam
iti miśravarṇāḥ
evaṃ śuddhāśca miśrāśca varṇabhedāḥ prakīrtitāḥ
2.165
tattadrūpānusāreṇa pūraṇīyāstu citrakaiḥ
aiṇasāraṅgaśārdūlaśikhi titti rikādiṣu
2.166
bhinnavarṇeṣu sattveṣu pṛthagvarṇaḥ prayujyate
vṛkṣaparvatavastrādipadārtheṣu yathocitāḥ
2.167
bhinnā varṇāḥ prayoktavyāścitrakaiścitrakarmaṇi
gauravarṇeṣu nīleṣu haritālaṃ puro nyaset
2.168
gaureṣu gairikaṃ paścānnīlīṃ nīleṣu yojayet
kṣureṇa tīkṣṇadhāreṇa rekhā nyūnādhikāṃ haret
2.169
pāṇḍuraṃ bindujātaṃ yattatsarvaṃ tena kārayet
pūritaṃ varṇamātraṃ yattāvanmātraṃ haret sudhīḥ
2.170
mṛdugharṣaṇayogena yathā śaṅkho na naśyati
romarājiṃ si(jimi)tāṃ kuryādrekhāṃ nānāvidhāmapi
2.171
vīraṇaiḥ sūkṣmatuṇḍāgrairmṛdugharṣaṇayogataḥ
śuddhaṃ suvarṇamatyarthaṃ śilāyāṃ paripeṣitam
2.172
kṛtvā kāṃsyamaye pātre gālayettanmuhurmuhuḥ
li(kṣi)ptvāṃ toyaṃ tadāloḍya nihite(taṃ)tajjalaṃ muhuḥ
2.173
yāvacchilārajo yāti tāvatkurvīta yatnataḥ
ghanatvānmasṛṇaṃ hema na yāti saha vāriṇā
2.174
āste'tinirmalaṃ hema bālārkasadṛśacchavi
tatkalkaṃ hemajaṃ svalpaṃ vajralepena melayet
2.175
militaṃ vajralepena lekhantyagre niveśayet
likhedābharaṇaṃ kvāpi yatkiñciddhemakalpitam
2.176
citre niveśitaṃ hema yadā śoṣaṃ prapadyate
varāhadaṃṣṭrayā tattu ghaṭṭayetkanakaṃ śanaiḥ
2.177
yāvatkāntiṃ samāyāti vidyuccakitavigrahām
sarvacitreṣu sāmānyo vidhireṣa prakīrtitaḥ
2.178
prānte kajjalavarṇena likhedrekhāṃ vicakṣaṇaḥ
vastramābharaṇaṃ puṣpaṃ mukharāgādhikaṃ sudhīḥ
2.179
alaktena likhetpaścāccitraṃ pūrṇaṃ bhavettataḥ
iti citravarṇaḥ
ṛjusyātprathamaṃ sthānamanyattadvajra (dardharju) saṃjñitam
2.180
tṛtīyaṃ sthānakaṃ sāci turyaṃ tada (tvardhā) kṣisaṃjñitam
pañcamaṃ bhittikaṃ prāhuḥ paścādbhāgagataṃ ca yat
2.181
pañcasthānāni mukhyāni kathitānīha saṃjñayā
teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ vakṣye brahmasūtravibhedataḥ
2.182
brahmasūtrādbahiḥ sūtre ṣaḍjavā(dṛṣaḍa)ṅgulamadhyame
yatra syādṛjusaṃsthānaṃ rūpaṃ sāmmukhyayogi tat
2.183
antaraṃ brahmasūtrasya pakṣasūtrasya caikataḥ
aṣṭāṅgulaṃ tato'nyatra caturaṅgulamantaram
2.184
uktamarddharjuke sthāne lambasūtrakramo bhavet
aṅgulāni daśaikatra kalāmātraṃ tato'nyataḥ
2.185
antaraṃ brahmasūtrasya pakṣasūtradvayasya ca
sācisthānaṃ samākhyātaṃ mūrddhasūtrasthitikramaḥ
2.186
ekatraikāṅgulaṃ yasminnanyatraikādaśāṅgulam
madhyaṃ tū(dhyāttvardhā)rddhākṣike sthāne lambasūtrakramo bhavet
2.187
pakṣasūtradvayaṃ tiṣṭhed brahmasūtraṃ na dṛśyate
lambasūtrakramo hyeṣa bhittike samudāhṛtaḥ
2.188
sthāneṣu parivṛtteṣu lambasūtrakramo'hyayam
vyantareṣu tadarddhena lambasūtrakramo bhavet
2.189
keśāntataḥ samāgatya bhrūmadhyānnāsikāgrataḥ
cibukāddhṛdayānnābheśvaranadvayamadhyagam
2.190
ābhūmermastakaṃ yāvad brahmasūtramudāhṛtam
acalaṃ tadṛjusthāne sthāneṣvanyeṣu taccalam
2.191
pārśvayostatra sūtre dve ṣaḍṛm̐da (dṛṣaḍa) ṅguladūrage
karṇāntāccibukājjānumadhyāttalakabāhyataḥ
2.192
pādapradeśinīmam̐dhyādbhūmiṃ prāpte ubhe api
pakṣasūtre samākhyāte sarvasthāneṣu niścite
2.193
tatra mānaṃ pravakṣyāmi śarīre navatālagam
paramāṇvādibhedena yathā bodhaḥ prajāyate
2.194
paramāṇubhiraṣṭābhistrasareṇurnigadyate
trasareṇubhiraṣṭābhirbālāgramabhidhīyate
2.195
bālāgrairaṣṭabhirlikṣāḥ yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet
yūkāṣṭakaṃ yavaḥ prokto yavāṣṭakamathāṅgulam
2.196
ekāṅgulaṃ bhavenmātrā dve mātre golakaṃ kalā
trimātramarddhā(dhya)rddhakalā bhāgaśca caturaṅgulam
2.197
trayo bhāgā vitastiḥ syādvitastistāla ucyate
tālastu mukhamākhyātaiḥ vyavahārāya kovidaiḥ
2.198
utsedhastubhaveddairghyaṃ vistārastiryagīritaḥ
ānāhaṃ(haḥ) paridhiḥ sthaulyamevaṃ mānatrayaṃ bhavet
2.199
daivataṃ yallikhedrūpaṃ yāvanmānamabhīpsitam
vibhajedvadanaṃ tasya tribhirbhāgairvicakṣaṇaḥ
2.200
keśāntāddhanuparyantaṃ mukhaṃ tāla iti smṛtam
syādvādaśāṅgulaṃ vakraṃ tattadrūpasya mānataḥ
2.201
tālamātraṃ mukhaṃ tatra grīvā syāccaturaṅgulā
tālaḥ syāddhṛdayaṃ yāvadānābhestāla iṣyate
2.202
nābheradhastāttālastu meḍhrāvadhimito bhavet
tāladvayaṃ bhavedūru jānu syāccaturaṅgulam
2.203
tāladvayamitā jaṅghā caraṇaiścaturaṅgulaiḥ
nava tālamidaṃ mānaṃ keśāntāccaraṇāvadhi
2.204
keśāntasyopariproktaṃ mastakaṃ caturaṅgulam
keśāntānmauliruddiṣṭaḥ śiṣṭairaṣṭādaśāṅgulaiḥ
2.205
brahmasūtrasya mānena tālamānaṃ nirūpitam
iti tālalakṣaṇam
tiryaksūtravidhiṃ vakṣye pratisandhi yathākramam
2.206
mastake prathamaṃ sūtraṃ keśānte tadanantaram
karṇāgraṃ(grāt) tryaṅgulādūrdhvaṃ tatsūtraṃ veṣṭayecchiraḥ
2.207
tato'dhastapanode (nodde)śe dvimātre sūtrapādape (tanam)
tam̐dyāti śaṅkhamadhyena karṇāgrādūrdhvamaṅgulāt
2.208
śirasaḥ pṛṣṭhakūrmasya proṣṭamaṅgulato vrajet
veṣṭitaṃ ghaṭate sūtraṃ sthāpane vāmataḥ kramāt
2.209
tato'ṅgulaṃ samutsṛjya sūtrapātaṃ prakalpayet
kacotsaṅgakabhruvopāntāt karṇāgrācchīrṣakūrmagam
2.210
tatoṅgulaṃ parityajya samārabhya kanīnikām
apāṅgagattviṣailībhūrddhaśirogatordhvakaṃ nayet
2.211
tyaktvā kalāṃ tataḥ pūrta (sūtraṃ) nāsāmadhye niveśitam
kapoloccapradeśena neryācchrānta(cchrotra)sya madhyataḥ
2.212
tato'ṅgulaidvaye sūtraṃ nāsāgreṇa kapolayoḥ
karṇamūlānnayetpṛṣṭhe keśotpattipradeśataḥ
2.213
tato'ṅguladvayaṃ sūtraṃ nāsāgreṇa kapolayoḥ
tato dvā(ta:sā)rdhāṅgulaṃ tyaktvā vakramadhyādviniḥsṛtam
2.214
sūtraṃ sṛkkaipradeśena prāpayettatkṛkāṭikām
tataścārdhāṅgulaṃ tyaktvā sūtraṃ syādadharoṣṭhajam
2.215
hanusandhivibhāgena yāvatpaścimakandharam
tato'ṅguladvayaṃ tyaktvā hanvagre sūtramiṣyate
2.216
kandharātskandhasandhiṃ tat samatvena prapadyate
tataḥ kalādvaye tyakte hikkāyāṃ śṛṅgamardhayet
2.217
adhastātkakudeḥ sūtraṃ parāvṛttyai prakalpayet
saptāṅgulaṃ samutsṛjya sūtraṃ vakṣasthalodbhavam
2.218
stanarohitamārgeṇa kakṣāsandhau niveśyate
tadeva samamārgeṇa parāvṛttaipradeśataḥ
2.219
madhye phalakamānītaṃ (ya) pṛṣṭhavaṃśe samāpyate
tataḥ pañcāṅgulaṃ tyaktvā kramādvibhramasaṅgama(ga)m
2.220
neyecca samamārgeṇa sūtraṃ cūcukayoradhaḥ
ārabhya bṛhatīdeśaṃ(śāt) bāhumadhyordhvasaṅgamam
2.221
parāvṛtyaiva tannītaṃ pṛṣṭhamadhye samarpayet
ṣaḍaṅgulaṃ samutsṛjya sūtraṃ jaṭharamadhyagam
2.222
bāhupīnāntakaṃ neyaṃ parāvṛtya samaṃ hi tat
bhāgaṃ kalādhikaṃ tyaktvā sūtraṃ nābhisamuddhṛtam
2.223
śroṇīmārgasamānītaṃ kukundaraśiro nayet
bhāgamekaṃ tatastyaktvā sūtraṃ pakvāśayārgatam
2.224
nitambamadhyādānītaṃ sphijorūrdhvaṃ niyojayet
tataḥ kalādvayaṃ tyaktvā sūtraṃ kāñcīpadasthitam
2.225
sphijormadhyamadeśena samaṃ nītvā niyojayet
tyaktvāṅgulāni catvāri sūtraṃ liṅgaśirogatam
2.226
ūrumūlātsamānītaṃ jaghanābhogasaṅgatam
pañcāṅgulaṃ parityajya liṅgāgrātsūtramutthitam
2.227
sphijoradhaḥ samānītaṃ valīmadhye niveśyate
tato bhāgadvayaṃ tyaktvā sūtraṃ pūrve niveśitam
First 200 of 209 passages. Read on
Linked texts (4)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Kalpadrukośa — Keśavabhaṭṭa 1635, Sanskrit
- Kalpatarukośa — Keśava, Sanskrit
Discussed in (2)
- State and Government in Ancient India — Altekar 1949, English
- History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) — Kane 1930, English