Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 83.44

Śabdakalpadruma 83.44

Language
Sanskrit

83.44.1

40
“śastreṇa rakṣyaṃ yadaśakyarakṣaṃ
na tadyaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti ||”)
śastramārjjaḥ, puṃ, (śastrāṇi mārjrjīta | mṛja + aṇa |)
śastramājjanakarttā | sikalagara iti bhāṣā
tatparyyāyaḥ | asidhāvakaḥ 2 | ratnamaraḥ | aslamārjaḥ 3 asidhāvaḥ 4 | iti śabdaratnāvalī
prāṇājīvaḥ 5 amāyaktaḥ 6 | iti hemacandraḥ
śastrahataḥ, tri, ( śastreṇa hataḥ | ) śastrāghātena
mṛtaḥ | tasyāśaucādi yathā | vyāghraḥ
“śavena mriyate yastu tasyāśaucaṃ bhaveddidhā
āsaptāhāntrirātraṃ syāt darāhānamataḥ param
śastrāghāte cāhādūrddhaṃ yadi kaścit pramīyate
aśaucaṃ prāntataṃ tatra sarvvavarṇeṣu niścayaḥ ||”
atra śastrāghātapadaṃ chatataraṅgaśastrātaparaṃ pāribhāṣikāśastrātaparamapi | yathā, devīpurāṇe
“pakṣiṇastṛṇadhaiyai tu dṛṣṭā'gnimukhehatāḥ
patanānaśaneprāye śastrādiprabhavaistathāḥ
mṛtā jalaprave śena te vai śastrahatāḥ smṛtāḥ |”
anyathā cataṃ vinā patanādibhirvilambamṛtānāṃ
dinagrahaṇe ananvayaprāyaḥ syāt | na ca śāstrīyavyavahāre'ntaraṅgalena pāribhāṣikasyaiva yuktatvamiti vācyaṃ āhi pāribhāṣikāpāribhāṣikaśastraghātaprabhṛtayaścāpi tathābhūtatvāt pāribhāṣikatvādeva na prakaraṇāviyamaḥ
"krodhāt prāyaṃ viṣaṃ vahniṃ śastramuddandhanaṃ jalam
girivṛkṣaprapātañca ye kurvvanti narādhamāḥ
mahāpātakito ye ca patitāste prakīrttitāḥ
patitānāṃ na dāhaḥ syānnāntyeṣṭinosthisañcayaḥ
na cāśrupātaḥ piṇḍo vā kāryyaṃ śrāddhādikaṃ kvacit
etāni patitānāñca yaḥ karoti vimohitaḥ
taptakṛcchraiyenaiva tasya śuddhirna cānyathā |"
taditaratra marīciḥ
"viṣaśastraśvāpadāgnitīryyagbrāhmaṇaghātinām

83.44.2

caturdaśī kriyā kāryyā anyeṣāntu vigarhitā ||”
śastra hatacaturdaśī, strī, ( śastrahatānāṃ caturdaśī
yuddhāhitānāṃ śrāddhādikarmmaṇi praśastatayāsyāstathātvam |) śaucāśivalakṣaṇacaturdaśī
śaucāśaukalakṣaṇacaturdaśī ca | yathā, liṅgapurāṇam
“dīpamālāṃ tathā kuryyāccaturddaśyāṃ śivāgrataḥ
catuṣyathe ca nadyāñca catvareṣu gṛheṣu ca
ekaviṃśakulopeto vasecchivapure naraḥ ||”
atra śastrahatānāmutsṛādānaṃ arthāvān darśaḥ
iti saṃvatsarakaumudī || || athaśca | atha
śastrahatacaturdaśī tatra viṣṇuḥ | yuddhahatānāṃ
śrāddhakarmaṇi caturdaśī praśastā | yuddhahatānāmeveti na niyamārthamidam | brahmapurāṇe
“prāyopaveśanaśastrāgniviṣāduṅkhandhanāmbubhā
caturdaśyāntu karttavyaṃ tṛptyarthamiti niścayaḥ ||”
prāyo mahāprapagamanam | vāyupurāṇe
"yuvānastu yathe yasya mṛyāsteṣāntu dāpayet
śastreṇa tu hatā ye vai teṣāṃ dadyāccaturdaśīm ||”
yuvāna eva pitrādayo mṛtā ityarthaḥ | marīciḥ
"viṣaśastraśvāpadāgni tiryyagbrāhmaṇaghātinām
catuddeśyāṃ kriyā kāryā anyeṣāntu vigarhitā ||”
brāhmaṇahataśānto'syāstīti brāhmaṇaghātī ye ca
vai brāhmaṇairhatā iti brahmapurāṇavacanāt | na tu
kṛtabrāhmaṇaghātaḥ tasya patitatvāt anyeṣāmaśastrādihatānām | etacca śastrahatānāṃ
viṣṇvādibhiḥ sāmānyaprakaraṇāttukān sakalachāyapakṣasādhārayaṃ pitrādīnāmeva pārvvaṇavidhiprakaraṇāt pārvvaṇavidhinā kāryyam
“sapiṇḍīkaraṇādūī yatra yatra pradīyate
tatra tatra cayaṃ kuryyādvarjāyitvā mṛtāhani ||”
nanu anye ṣāntu vigarhitā iti śravaṇāt | kathaṃ
tre puruṣikapārvvaṇāvidhiḥ | na yasya puruṣāyasya

83.44.3

eva śastrahatāstasya traipuruṣikavidhirupapadyate
sarvvaṃ yasya dvā śastrahatauveko vā tenāpi traipuruṣikai kapuruṣikaṃ pārvvaṇaṃ karttavyam | yathā, manuḥ
"pitā yasya tu vṛttaḥ syāt jīveccāpi pitāmahaḥ
pituḥ samāmasaṅgīrttya kīrttayet prapitāmaham ||”
śastraha
tathā hārītaḥ
“pitāmahe'pi jīve vai pitryeva samāpayet ||”
natvekoddiṣṭameva śrūyate | yathā śaṅkhaḥ
“sapiṇḍīkaraṇādūīnte śastracatuddeśīṣu
pratisaṃvatsarādaśrthede koddiṣṭaṃ na kārayet ||”
yamaḥ
“sapiṇḍīkaraṇādūī yata pitṛbhyaḥ pradīyate
ekoddiṣṭavidhānena tat kāryyaṃ śastraghātine ||”
bhaviṣyapurāṇe
“sapralamāgatasyāpi pituḥ śastrahatasya ca
caturdaśīntu karttavyamekoddiṣṭaṃ na pārvvaṇam
caturdaśyāntu yacchāddhaṃ sapiṇḍīkaraṇe kṛte
ekoddiṣṭavidhānena tatkāryyaṃ śastraghātine ||”
ucyate | eṣāṃ vacanānāmamūkalatāt samūlatve'pi pārvvaṇāśaktaviṣayāyyetāni viṣṇvādivacaneṣu pārvvaṇāvagateḥ | śrātrādīnāntu śastrahatānāmekoddiṣṭavidhinā kāryyam
“aputrā ye mṛtāḥ kecit striyo vā puruṣāśca
ye
teṣāmapi ca deyaṃ syādekoddiṣṭaṃ na pārvvaṇam ||”
ityāpastambavacanena pākṣikaniṣedhāt | tacca na
sakalachāyapakṣasādhāraṇaṃ viṣṇvādivacaneṣu āhaśastrasya pārvvaṇaparatvokteḥ | kintu āśvinamāsīyakṛṣṇapakṣaviṣayam | brahmapurāṇe prāyopavaśanetyādinā sakalaśastrapacasādhārakhaṃ śrāddhamabhidhāya āśvine | tarpaṇīyāścatuddaśyāṃ tṛptayiṣyodakakriyā | iti yat punarabhidhānaṃ tacchrastrahṛtaśrāddhādiviṣayaṃ ataeva tatrevāmāvāsyāyāṃ

83.44.4

pitaraḥ pūjyā nāndīmukhā apīti vṛddhaprapitāmahādīnāmapi śrāddhaṃ darśitam | iyañca caturdaśyāmaśastrahṛtaśrāddhanindā āśvinamāsīyapakṣaśrāddhātiriktatayatiriktasāmācyakṛṣṇapakṣavihitaśrāddha kāmyaśrāddhaviṣayā prakaraṇabhedena āhakarmabhedāt sāmānyaviśeṣanyāyāt itarathā catuīśyāṃ saṃkrāntiśrāddhe'śastra hatanindā syāt
ataeva chāyapace daśamyādā varjāyitvā catu
ddeśīmiti manuvacane'pi caturddaśauvarjjanaṃ pakṣaśrāddhādiriktaśrāddhaviṣayam || || nanu
śastrāhitānāṃ āhuniṣedhaḥ śrūyate | tathā
chāgaleyaḥ
“śastrāviṣakṛtānāñca śṛṅgidaṃṣṭrisarīsṛpaiḥ
ātmanaścābhighāteva āhumeṣāṃ na kārayet ||”
yatnaṃ buddhipūrvehatānāmeva | pramādahatānāstu
śrāddhādikamāhāṅgirāḥ
“atha kaścit pramādena mriyetodbandhanādibhiḥ
aśaucaṃ tasya karttavyaṃ karttavyā codakakriyā ||”
abuddhipūrvvamapi śastrādibhiḥ krīr̤āṃ kurvvatāṃ
mṛtānāṃ na karttavyam | yathā, brahmapurāṇam
“mṛdbhirdanturanakhavyālaviṣavahnistriyā jalaiḥ
vyādṛśat pariśramaiścaḥ kūlena krīḍāṃ mṛtāstu yaḥ|”
pariśramaiśvaḥ āhārāau śāstrādyubhayā buddhipūrvvamṛtānāmapi karttavyam | yathāha vṛddhagārgyaḥ
śasya
“ddhaḥ śaucammuteṣu naḥ pramādyāttābhiyuktaiściḥ
ātmānaṃ ghātayedyastu bhayavānaśanādibhiḥ
asya trirātramaśaucaṃ dvitīye tvasthisañcayaḥ
tṛtīye tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamiṣyate ||”
evaṃ kraur̤āvyatirikteśāstrāddhipūrve mratāḥ śāstrāhumatyā buddhipūrvvakatayā api śrāddhārhāḥ kathaṃ
luptapiṇḍodakalamiti ceva gauṇamiti brūmaḥ
buddhipūrvva piṇḍodakakriyālopāditi | iti
śrāddhavivekaḥ

83.44.5

śastrahastaḥ, puṃ, śastaṃ hastau yasya saḥ | iti śastrapāṇigulmadarśanāt
śastrajīvaḥ, tri, (śastreṇa bhājauvanīti | vyā +
jīva + ac |) svasijīvī | satparyyāyaḥ
kāṇṭhaṣṭhaḥ 2 āyudhīyaḥ 3 āyudhikaḥ 4
ityamaraḥ || kāṇḍasūṭaḥ 5 | iti taṭṭīkā
kāṇḍapṛṣṭhaḥ 6 śastradhāraṇajīvakaḥ 7 | iti
śabdaratnāvalī
śastrābhyāsaḥ, puṃ, ( śastrāṇāṃ abhyāsaḥ |) śastraśikṣā | tatparyyāyaḥ | khuralī 2 | iti
trikāṇḍaśeṣaḥ
śastrākhyaṃ, klī, (śastrāryaṃ yadvāyasam |) loham
iti rājanirghaṇṭaḥ
śastrī, strī, ( śas + tṛn | striyāṃ r̤īp |)
churikā | iti medinī || ( yathā, māghe |4

Linked texts (1)