Shabdakalpadruma 87.2
Śabdakalpadruma 87.2
- Language
- Sanskrit
87.2
“śākaladdīpavāsāca saptaddīpeṣu ye nṛpāḥ
arjunasya ca sainyostairbiyahastumulo'bhavat ||”)
śākalikaḥ, tri, śakalasambandhī | “śakalakaīmātthāsupasaṃkhyānam|” 4
87.2.p1
2 | ityasya
vārttikoktyā śākalikaḥ kārddamikaḥ | āsthāmayaṃnoti vṛttikāraḥ | śākalaḥ | kāddamaḥ
iti siddhāntakaumudī
śākavitvaḥ, puṃ, (śāke bilva iva |) vārttākuḥ
iti jaṭādharaḥ
śākavilvakaḥ, puṃ, (śākabilva + svārthe kan | )
vārttākuḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śāṃkavīraḥ, puṃ, (śākeṣu vīraḥ |) vāstūkaśākaḥ
iti trikāṇḍaśeṣaḥ || jīvaśākaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
śākadrumaḥ, puṃ, (śākākhyo drumaḥ |) taruviśeṣaḥ
iti ratnamālā || segauna iti bhāṣā | asya
paryāyaguṇau śāka śabde draṣṭavyau
śākaśākaṭaṃ, klī, (śākānāṃ bhavanaṃ kṣetram
śāka+“bhave kṣetre śākaṭaśākinau|” iti
śākaṭaḥ |) śākakṣetram | iti hemacandraḥ
śākaśākinaṃ, klī, (śākānāṃ bhavanaṃ kṣetram | śāka
+ śākinaḥ |) śākakṣetram | iti hemacandraḥ
śākaśreṣṭhaḥ, puṃ, (śākeṣu śreṣṭhaḥ |) vāstūkaśākam
iti śabdaratnāvalī
śākaśreṣṭhā, strī, (śākeṣu śreṣṭhā |) jīvantī
droṇīpuṣpaḥ | vārttākuḥ | iti rājanirraṇṭaḥ
śākā, strī, harītakī | iti kecit
śākākhyaṃ, klī, (śāka iti ākhyā yasya |)
patrapuṣpādi | ityamaraḥ
“vyañjanayogyaṃ patrapuṣpādi śākapadvācyam
ādinā phalamūlādigrahaḥ | yaduktam
‘mūlapatrakarīrāgraphalakāṇḍādhirūr̤hakam
tvak puṣpaṃ karakañcaiva śākaṃ daśavidhaṃ smṛtam ||’
tatra mūlaṃ mūlakādeḥ | patraṃ paṭolādeḥ | karīraṃ
vaṃśāṅkurādi | agraṃ vetrādeḥ | phalaṃ kuṣmāṇḍādeḥ
kāṇḍaṃ utpalādinār̤ī | adhirūr̤haṃ tālāsthimajjā | adhirūr̤ho'ṅkura iti kecit | tvak
mātuluṅgādeḥ | puṣpaṃ kovidārādeḥ | karakaṃ
chatrikā | vyajyate bhoktṛmaneneti śākam | śyati
sāmarthyaṃ tanūkaroti śyai tanūkaraṇe bāhulakāt
kaḥ śākamityanye |” iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ
śākākhyaḥ, puṃ, (śāka iti ākhyā yasya |) śākavṛkṣaḥ | iti ratnamālā || asya paryāyaguṇau
śāka śabde draṣṭavyau
'śākāṅgaṃ, strī, (śākasya aṅgamiva |) maricam
iti rājanirraṇṭaḥ
śākāmnaṃ, klī, (śāke amlo yasya |) vṛkṣāmlam
iti rājanirraṇṭaḥ
śākāmlabhedakaṃ, klī, (śākāmnaṃ bhedakañca |) cukram
iti rājanirraṇṭaḥ
śākālāvuḥ, strī, rājālāvuḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
śākāśakā, strī, (śākā aṣṭau pradeyā yatra |)
śākopakaraṇaka śrāddhāṣṭamī | sā ca gauṇaphālguna kṛṣṇrāṣṭamī| tadvivaraṇaṃ māṃsāṣṭakāśabde
draṣṭavyam
śākinī, strī, (śāko'styaneti | śāka + iniḥ |)
śākayuktā bhūmiḥ | yathā, —
“śakaṭā śākinī gāvo jāla matsyandanaṃ vanam
anūpaṃ palvato rājā durbhikṣe nava dṛptayaḥ ||”
śakaṭo dhānyādivahaṇahāreṇopajīvyaḥ
“patraṃ puṣpaṃ phalaṃ kandaṃ nālaṃ saṃsvedajaṃ tathā
śākaṃ ṣar̤avidhamuddiṣṭaṃ guru vidyād yathottaram ||”
iti vaidyoktaśākayogāt śākinī gṛhavāṭikā
śākādāharaṇena | gāvo dugdhādinā | jālaṃ
matsyādāharaṇena | asyandanaṃ svasthānādatyāgaḥ
ṛyādilābhena | yathāśritkaniṣṭañcca| vanaṃ
phalapuṣpādyāharaṇena | anūpaṃ bahudakadeśaḥ
sasyabālaśālakādyāharaṇena | palvalo gairikmṛdādāharaṇena | rājā bhaikṣādinā | ityādikatastvam || || durgāyā anucarīviśeṣaḥ
yathā, —
“ḍākinī yoginī caiva khecarī śākinī tathā
dikṣu pūjyā imā devyaḥ susiddhāḥ phaladāyikāḥ||”
iti kātyāyanoktam
“brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ
tataḥ paraśivo devi ṣaṭśivāḥ parikīrttitāḥ
mūlādhāre tu brahmākhyaṃ ḍākinīsahitaṃ nyaset
sarvvatra cāntarauśaktyā vādimāntaṃ ṣavindukam
svādhiṣṭhānākhyacakre tu saviṣṇuṃ rākiṇīṃ
tathā
vādilāntaṃ pravinnyasya nābhau tu maṇipūrake
ḍādiphāntāṃgasaṃsthitaṃ rudrañca lākinīṃ tathā
anāhate kāditāntaṃ īśvaraṃ kākinīṃ tathā
viśuddhākhye mahācakre ṣor̤aśasvara saṃśrutam
sadāśivaṃ śākinīñca vinyaset pūrvvavattataḥ
ājñācakre tu deveśi ha-kṣa-varṇasamanvitam
paraṃ śivaṃ brahmarūpaṃ hākinīsahitaṃ nyaset ||”
iti tārābhyāsamaṃdaḥ | iti tantrasāraḥ
śākuṇaḥ, tri, parotāpī | iti śabdamālā
śākunaḥ, puṃ, (śakunamadhikṛtya kṛto granthaḥ | śakuna
+ aṇ |) paśupakṣyādirūpaśakunadvārā manuṣyaśubhāśubhaniścāyakagranthaḥ | tasyemau ślokau
“śubhāśubhajñānavinirṇayāya
ścetūgaṃṇāṃ yaḥ śakunaḥ sa uktaḥ
gatiḥ svarālokanabhāvaceṣṭā
saṃkīrttanādyo dvipadādikānām
loko'munā śākunasaṃjñakena
jñānena vijñātasamastakāryyaḥ
nāpāyadhūpe patati prasarpan
śāktaṃ hi didyā dṛgatīndriyeṣu ||”
87.2.p2
iti vasantarājaśākune 1 sargaḥ
Linked texts (1)
- Tārābhaktisudhārṇava — Narasiṃha Ṭhakkura 1643, Sanskrit