Pramāṇa · Search · About · API

Vasturatnavali 4

Vāsturatnāvalī 4

Language
Sanskrit

Contents

4.2

"
aiśānyāṃ yadi śaḥ praṣṭuḥ gośalyaṃ syādgṛhastataḥ| - syādbṛhat kṣataḥ?
vāstumañjarī
atha bhūmiśodhanārthaṃ śalyoddhārādhyāyaḥ dvitīyaḥ

4.1

tatra jyotirnibandhe (pṛ0 166. 15-16)'svakuladevatāṃ prārcya tathā''dyamadhyamam
gṛhītvā tu tataḥ śalyāśalyaṃ samyagvicārayet

4.2-2

a-ka-ca-ṭa-ta-pa-ya-śa-hapacāḥ pūrvādimadhyagatāḥ
śalyakarā iha nānye śalyagṛhe nivasatastatprāptiḥ

4.3

'
etadeva vistārapūrvakamāha granthakṛdatra (pṛṣṭha 166. 17-25) -
pṛcchatāṃ yadi aḥ prācyāṃ narāsthi tadā bhavet
mārjāranakhasamprāptistasya pāpanudādbhutam

4.4

āgneyāṃ yadi kaḥ praṣṭuḥ kharoṣṭraśalyamudbhavet
rājadaṇḍo bhavettena bhayaṃ naiva nivarttate

4.5

yāmyāmyāṃ yadi caḥ praṣṭuḥ kuryātkīnāśamīkṣitam
nṛśalyaṃ gṛhamadhyasthaṃ rujārogāttaḥ

4.6

nairṛtyāṃ yadi ṭaḥ praṣṭe śalyo'naḍuhādbhavet
śūnyo'tha jāyate tatra vātānāṃ janayenmṛtim

4.7

taḥ praṣṭe paścimābhāge piśunaiḥ pratyayaṃ vrajet
maṇḍūkaśalyamiti tatra svāminaṃ vindati dhruvam

4.8

vāyavyaṃ yadi paḥ praṣṭe tṛṣā'ṅgārasaśūkarai
kurvanti mitranāśaṃ ca duḥsahaṃ gavyameva ca

4.9

udīcyāṃ yadi yaḥ praṣṭe tadā vipra ! śalyaṃ kukkurasya hi
tadarthaṃ tacchīghraṃ nirdiśecca kuberasadṛśasya hi

4.10

aiśānyā yadi śaḥ praṣṭe gogattvaṃ syādbṛhatkṣataḥ
tadodhanagato nāśāya jāyate gṛhamedhinaḥ

4.11

hastye madhyame koṭau vahnaugopa pravekṣayaḥ
kapālaṃ kattha bhasma lohaṃ tankulanāśanam

4.11.p1.1

'
dṛśyastānāṃ guṇānāṃ phalānāṃ darśanāni ca
spṛṣṭāṅgasadṛśaṃ śalyaṃ tasya sthānaṃ vinirdeśet
nikhanettāni tatra tadaṅgaṃ buddhyate yathā
gṛhabhāsvasya tanmātraḥ śalyaṃ niḥsaṃśayaṃ vadet
prasaktāto gajo gaurvā turaṅgo gardabho'pi vā
uṣṭro vā sārameyo vā mārjāraścāparo'pi vā
yaḥ prāṇī vyaharettatra tadrūpaṃ śalyamādiśet
pramāṇaṃ tasya vaktavyaṃ pūrvoktavidhinā tataḥ
atra manuṣyālayacandrikāyā (1, 32-33) parīkṣoparītimāharūpāṃ khātvābhyavaṭe nidhāya ghṛtamarcya vardhamānaṃ mukhe
kṛtvā'smiścatuṣvaṃ nighāya sitaraktādīnvaṭūnyā daśāḥ
viprādīnkramaśaḥ pradīvya vidhivacceto bhuvi prajvalan
vartiryasya praśasya tāsu sakalāsviddhāmu sarvāsukhā
atra varāhamihiraḥ'hastamātre khanetkhātaṃ khātvā paripūrite punaḥ śvabhram
yadyūnamatiriktaṃ tat same samaṃ dhānyamadhikaṃ yat
dhāmanyavarāṅgapūraṃ paradāraniśāṭatātaye yadi jaṃgam
tadun yacca bhavettattyājyamāhurvāsave caturbhārtāḥ ||' (bṛhatsaṃhitā 53, 92-93) iti
iloko'pīhitaparokṣā niṣiddhaṃ śilyavavāde śivagurudevaḥ -
'labdhāṃtaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet
punarāgatyaḥ prāgvat pūrṇa ced bhūmiruttamā
anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā ||' (īśānaśivagurodya. uttarāddhaṃ
23, 39-40) iti
'āme vā mṛnmaye śvabhre dīpenaivāparāmapi kam
jvalati diśi yasya syād sā bhūmitasya varṇasya ||' (vṛhatsaṃhitā 53, 94)
'śūkāṃginaiḥ kusumai yasya prāgvatso'nupūrvyaśam
tata evyaṃ' bhavi gṛndi yasya ca yasminra nene raso ||' (vṛhatsaṃhitā 53, 95)
'mūrttau jaladhirityuktaṃ vividhad dṛśago'picya vihitaṃ

4.11.p1.2

prādaściṇyādiḥ śubhaṃ sumanasāṃ lakṣaṇatyā nindanam
pūṣpe diśsya saṃsthitaṃ sati śubhaṃ kāṃcidu kaściṃtadaṃ
antarvyāyaśubhāśubhānvayaṃ manośūbhādaṃ kṣamā sukanvaiḥ ||' (manuvālaya. 1, 33)
'prācyāṃ nipiṣṭo hi śirastathāsyā śulye raseḥ
yathāpavati tatrāpi prāgbhāraṃ na praśasyate||'
Line 5: śloko'pīhitaparīkṣā niṣiddhaṃ śilṣyavavāde śivagurudevaḥ - (Wait: śloko'pīhitaparīkṣā or śloko'pyetatparīkṣā? Let's zoom in: "iloko'pīhitaparīkṣā" or "śloko'pyetatparīkṣā"? It looks like: "śloko'pyetatparīkṣā niṣiddhaṃ śilvyavavāde śivagurudevaḥ —" wait: "śilpavyavahāre" or "śilpavivāde"?
"śloko'pyetatparīkṣā niṣiddhaṃ śilpavivāde śivagurudevaḥ —"
"iloko" or "śloko"?
The glyph has ś + la or i + la? It looks like "śloko'pyetatparīkṣā niṣiddhaṃ śilpavivāde śivagurudevaḥ —" wait, "śilpavivāde" or "śilpavyavahāre"?
Letter 3: vi or vyava? It is "vyavavāde" or "vivāde"? Wait, "śilpavivāde" or "śilpapravāde"?
"śloko'pyetatparīkṣā" - wait, 'pye' then 'tat' (t + ta) - "śloko'pyetatparīkṣā"
Ah! "nigaditaṃ"!!
ni (ni) ga (ga) di (di) taṃ (taṁ) - nigaditaṃ!
Yes! "śloko'pyetatparīkṣā nigaditaṃ śilpavivāde śivagurudevaḥ —" wait, not vivāde, look at: "śilpa..."
'labdhāṃtaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet
punarāgatyaḥ prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā
anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā ||' (īśānaśivagurodya. uttarāddhaṃ
23, 39-40) iti
Wait! īśānaśivagurudevapaddhati!
In Īśānaśivagurudevapaddhati, uttarārdha 23:
"labdhābhaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet

4.11.p1.3

punarāgatya prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā
anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā|"
'labdhāṃtaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet
punarāgatyaḥ prāgvat pūrṇa ced bhūmiruttamā
anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā ||' (īśānaśivagurodya. uttarāddhaṃ
"(īśānaśivagurodya. uttarāddhaṃ" - wait, "īśānaśivagurodya." or "īśānaśivagurudeva."?
Letters: ī śā na śi va gu ro (or ru) de va (or ya) .
Look at: "īśānaśivagurudeva. uttarāddhaṃ" - "īśānaśivagurudeva. uttarāddhaṃ" (with ddhaṃ or rddhaṃ? "uttarāddhaṃ" or "uttarārddhaṃ"? It has a repha? Yes, "uttarārddhaṃ").
"śloko'pyetatparīkṣā nigaditaḥ śilpavivāde śivagurudevaḥ —"
śi (śi) lpa (lpa) vi (vi) vā (vā) de (de) ? No, "śilparatne"?
Wait: śi lpa vi ṣa ye - "śilpaviṣaye"!
Yes! śi (śi) lpa (lpa) vi (vi) ṣa (ṣa) ye (ye) - śilpaviṣaye!
"śloko'pyetatparīkṣā" or "śloko'pyatra parīkṣā"?
Let's look: ślo ko ' pya tra (' + pya + tra) - "śloko'pyatra"
Then: pa rī kṣā (parīkṣānigaditaḥ) or "parīkṣāyāṃ nigaditaḥ"?
"śloko'pyatra parīkṣā nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaḥ —"
Wait, between परीक्षा and निगदितः:
Is there a 'yāṃ'? No, just "śloko'pyatra parīkṣā nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaḥ —" or "parīkṣānigaditaḥ"? There is a space: "parīkṣā nigaditaḥ".
44 (left) vāstutnāvalī (right - wait, is it vāstutnāvalī or vāstunāvalo or vāstujñāvalī or vāstunāmāvalī or vāstupranāvalī or vāstupaddhati? Let's zoom in:
letters: vā (vā) stu (stu) ra (ra) tnā (tnā) va (va) lī (lī) - vāsturatnāvalī!

4.11.p1.4

वास्तुरत्नावली! Yes, "Vāsturatnāvalī", a very famous text!
"śloko'pyatra parīkṣā nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —"
"śloko'pyatra parīkṣānigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —" or "śloko'pyatra parīkṣāyāṃ nigaditaḥ"?
श्लो (ślō) को (kō) ऽ (avagraha) प्य (pya) त्र (tra)
pa (pa) rī (rī) kṣā (kṣā)
शि (śi) ल्प (lpa) वि (vi) ष (ṣa) ये (ye)
शि (śi) व (va) गु (gu) रु (ru) दे (de) वैः (vaiḥ) —
Yes! Exactly: "śloko'pyatra parīkṣā nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —"
'labdhāṃtaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet
punarāgatyaḥ prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā
anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā ||' (īśānaśivagurodya. uttarāddhaṃ
23, 39-40) iti
la bdhā mbhaṃ - l + bha with anusvara? labdhāmbhaṃ!
Yes! 'labdhāmbhaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet ||'
"punarāgatya prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā |"
Look closely: "punarāgatya" - no visarga, just "punarāgatya prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā |"
"anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā ||' (īśānaśivagurudeva. uttarārddha
23, 39-40) iti |"
Wait, after uttarārddha: is it uttarārddha or uttarārddhaṃ or uttarārddhe?
Letters: u tta rā rddha (with repha above ddha) - uttarārddha
śloko'pyatra parīkṣā nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —
'labdhāmbhaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet
punarāgatya prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā
anyathā madhyamā syāt tyājyā nyūnā tato'dhikā ||' (īśānaśivagurudeva. uttarārddha
23, 39-40) iti
"labdhāmbhaṃ vā jalapūrṇaṃ"
Wait, is it "labdhāmbhaṃ" or "labdhābhaṃ" or "labdhāyaṃ"?

4.11.p1.5

Actually, the text says: 'labdhāmbhaṃ vā jalapūrṇaṃ kṛtvā padaśataṃ vrajet ||'
"punarāgatya prāgvat pūrṇaṃ ced bhūmiruttamā |"
Line 3 has double danda: '...ततोऽधिका ॥'
Then: '(īśānaśivagurudeva. uttarārddha'
Wait, does it say "īśānaśivagurudeva." or "īśānaśivaguro."?
ई (ī) शा (śā) न (na) शि (śi) व (va) गु (gu) रु (ru) दे (de) व (va) . (dot)
Yes, "īśānaśivagurudeva. uttarārddha"
"23, 39-40) iti |"
"śloko'pyatra parīkṣānigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —"
Wait, let's look closely at: "śloko'pyatra parīkṣānigaditaḥ" vs "śloko'pyatra parīkṣā nigaditā śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —"
Wait, what about "शिल्पविषये"?
Let's check: śi lpa vi ṣa ye - śilpaviṣaye.
And "śivagurudevaiḥ —" - śi va gu ru de vaiḥ —.
"śloko'pyatra parīkṣā nigaditā śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —"
Wait, if it's "śloko'pyatra", why would it say "śloko... nigaditā"?
Could it be "śloko'pyatra parīkṣārthaṃ nigaditaḥ"?
प (pa) री (rī) क्षा (kṣā) र्थं (rthaṁ) !
YES! "parīkṣārthaṃ nigaditaḥ"!
"śloko'pyatra parīkṣārthaṃ nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —"
ślokaḥ api atra parīkṣārthaṃ nigaditaḥ śilpaviṣaye śivagurudevaiḥ —
pada jākara punaḥ lauṭakara dekheṃ ki yadi pānī bharā huā ho to bhūmi ko uttama jāneṃ yadi
samajhanā cāhie|"
'śukāṃginaiḥ kusumai yasya prāgvatso'nupūrvyaśam
tata evyaṃ bhavi gṛndi yasya ca yasminra nene raso ||' (vṛhatsaṃhitā 53, 95)
Bṛhatsaṁhitā 53.95 is:
"śvetāruṇapītasitaiḥ kusumairyasya pradakṣiṇānupūrvyā ca
yasya ca yasmin kāle yad bhavati tasya tad grāhyam ||"
Wait, no, Bṛhatsaṁhitā 53.95:

4.11.p1.6

"sitādyaiḥ kusumairyasya prāgvat..." or what?
"sitādyaiḥ kusumairyasya prāgvat tat sānupūrvaśaḥ
yacca yasya bhaved bhūmau tasya tat samudāhṛtam ||"
"sitādyaiḥ kusumairyasya prāgvattattvānupūrvaśaḥ |"
'si tā dyaiḥ (sitādyaiḥ)
ku su mai (kusumai) or kusumairyasya?
'si (si) tā (tā) dyaiḥ (dyaiḥ) ku (ku) su (su) mai (mai) rya (rya) sya (sya) prā (prā) gva (gva) t (t) ta (ta) ttvā (ttvā) nu (nu) pū (pū) rvva (rvva) śaḥ (śaḥ) | (or śam?)
'si (si) tā (tā) dyaiḥ (dyaiḥ) - it is NOT śukāṃginaiḥ!
It is 'sitādyaiḥ'!
'kusumairyasya' - ku su mai rya sya
'prāgvattattvānupūrvaśaḥ' - prā gva t ta ttvā nu pū rvva śaḥ (or prāgvattatsyānupūrvaśaḥ?)
Let's look at: प्रा ग्व त् (prāgvat) त (ta) त् (t) सा (sā) नु (nu) पू (pū) र्व्व (rvva) शः (śaḥ) ।
ya (ya) cca (cca) ya (ya) sya (sya) bha (bha) ve (vē) d (d) bhū (bhū) mau (mau) ta (ta) sya (sya) ta (ta) t (t) sa (sa) mu (mu) dā (dā) hṛ (hṛ) ta (ta) m (m) ||' (bṛhatsaṃhitā 53, 95)
OH WOW! It IS "yacca yasya bhaved bhūmau tasya tat samudāhṛtam ||' (bṛhatsaṃhitā 53, 95)"!
'sitādyaiḥ kusumairyasya prāgvattattvānupūrvaśaḥ | (or prāgvattat sānupūrvaśaḥ |)
Let's look at 'prāgvattat':
prā gva t ta t sā nu pū rvva śaḥ
yacca yasya bhaved bhūmau tasya tat samudāhṛtam ||' (bṛhatsaṃhitā 53, 95)
भ (bha) वे (vē) द् (d)
भू (bhū) मौ (mau)
sa (sa) mu (mu) dā (dā) hṛ (hṛ) ta (ta) m (m) ||'

4.11.p2

bṛhatsaṃhitā 53, 95

4.13

"asyāpyabhiprāyastathaiva — prāgdarśitalakṣaṇeṣu gatteṣu caturaśraṃ..."
"asyāpyabhiprāyastathaiva — prāgdarśitalakṣaṇe garte yasya varṇasya..."
asyāpyabhiprāyastathaiva — prāgdarśitalakṣaṇeṣu garteṣu caturasraṃ maṇḍaleṣu vā navasu
asyāpyabhiprāyastathaiva — prāgdarśitalakṣaṇeṣu garteṣu caturasraṃ mitastatketutubhavanaअ (a) स्या (syā) प्य (pya) भि (bhi) प्रा (prā) य (ya) स्त (sta) थै (thai) व (va) —
प्रा (prā) ग्द (gda) र्शि (rśi) त (ta) ल (la) क्ष (kṣa) णे (ṇē) or णे (ṇē) षु (ṣu)?
Let's look: prāgdarśitalakṣaṇeṣu (prāgdarśitalakṣaṇēṣu) or prāgdarśitalakṣaṇe garte?
Look at: प्रा ग्द र्शि त ल क्ष णे ग र्त्ते (prāgdarśitalakṣaṇē garttē)
Then: सि (si) ता (tā) द्यैः (dyaiḥ)
कु (ku) सु (su) मैः (maiḥ)
rā (rā) trau (trau)
श (śa) य (ya) ना (nā) र्थं (rthaṁ)
nihitairgate yasya varṇasya yatkusumaṃ prātarna mlāyate tadvarṇasya sā bhūmirityuktaprakāraṃ vyākhyāyate
Left page: number 46, header: 'वास्तुरत्नावली'
Right page: header 'bhūmicayanārthaṃ śalyoddhārapradhyāyaḥ', number 47.
"46 vāsturatnāvalī"
"bhūmicayanārthaṃ śalyoddhārapradhyāyaḥ 47"
'viṣṇoḥ pṛṣṭhe ca yatnena naravāstunakārayet paścime cāyataṃ
bhāge ca kālodantastadūrdhvagām ||'
āryā nisahasraśloke yadi munapuṅgāṃ dakṣiṇeṇoddhūya
sasammukhāstaṃ gehepiṣṭaṃ nikeṭamapi jāḍyana tatpāpabhājām ||'
vasiṣṭhasaṃhitāyāmapyuktam‌'gaurīśabhānorasamantādīśā
grāmādīnāntoyanikaṭapustale neṣṭayā balipuṣṭaiyya
devyāgarātṣaṇṇavatiprakṛṣṭānikṣetraṃ niketeṣu samaṃ yathā
ityādikaṃyuktaṃ ca dviśatīdvitrisūrya nayato trayāṇāmitī' (manuṣyālaya 1, 27-28)
ityādikā niyamā yathāsthānamuha ahantavyam
atikāste ce nāne sthānalikhi ca savvaidhaḥ
dhūtaṃ carāgāyavathaṅkatyā variṃṣamuddhṛtam

4.14

jyālavṛddhīgṛhaṃpīḍārthavatsatvaśiśudhruvam
dopaṃnyavaddhi maduttu vāhānīnāmamurdhṛtaḥ

4.15

vānduḥ sāmuhiko nāma doyate sarvasattu yaḥ
gṛhadaḥ sarvavarṇānāṃ prāsādyo munipu cchā

4.16

asthimātraṃ dveti| asthimātre vicāraṇīyeṣu bhūmibhāga pṛthvātma kaḥ (ata dvipayya viṣayāḥ
liṅgena bhūmicayanamtaḥ) tarja, śarkarā, samasthānaṃ, gandhayogato parīkṣitāyāṃ prāmuktena vidhinā
(yathāte), pūrvoktaprakārāṇāṃ prahādāṇcāvāsāsthaṃ (yathāṇo manuṣyāṇāṃ prasādāḥ), varṇavibhāgena
yautikāyojanānāṃ, gapādikṣāmukhaṃ gavānnirūpya kuṇṭhāṃ pūrvādisārdhaṃ samaṃ prāgāropāṇamukkiḥ
dvijātīvarṇānāmuktānubhāvāṇuśasyā, pūrvādyitadānāṃ saṃmukha pūrvāgyā, nyāsaleṇa śalyoddhāram
evaṃ yo dīpaḥ svayameva samānānīkṛte sāyaṃ yadānupāṅgikaḥ (dīpe), satvaḥ suviṣṭiḥ kalpayet
sa dīpaḥ prāgavatuṃ bhūmyai ca sarvavarṇānāṃ gṛhapradaḥ syāt
parīkṣitāyāṃ bhuvi vipragārthaṃ mantravaśenaviddhayā sahasradhā
khātaṃ pṛthu dīpāniddāntamupayadhīrnānīśaḥ sukhādatha

4.17

khāte bhūmiparīkṣaṇaṃ karoti tatrānukūtyā
hone śaktatve gate maṇḍapāntaṃ tyāgī gabhīdhram
tannakuryātā jalapītānanadā gatvā pratīkṣa puthaḥ
pādonapādahīnaṃñca 30 nṛpate sahasrāṇāmaṇukaiḥ

Linked texts (1)