Viramitrodaya 1.p121
Vīramitrodaya 1.p121
- Language
- Sanskrit
1.p121.1
śūraḥ syānmahiṣagrīvo mṛgagrīvo bhayāturaḥ | hrasvagrīvastu dhanavān sa sukhī bhogavāṃstathā || grīvāyāṃ viralā yasya kamburekhāḥ samāhitāḥ | sa bhavetpārthivo bhūmau sarvaduṣṭanibarhaṇaḥ || dīrghagrīvāḥ bakagrīvāḥ śaśagrīvāśca ye narāḥ | śuṣkaṃgrīvā kṛśagrīvāḥ sarve te nirddhanāḥ smṛtāḥ || iti | kambugrīvalakṣaṇaṃ spaṣṭamevāha— utpale samudraḥ, valitrayaracitagrīvaḥ kambugrīvo hi kathyate | iti | garuḍapurāṇe, nimnāśvipiṭakaṇṭhaḥ syāt śirāśuṣkagalaḥ sukhī | nimno nīcaḥ nikṛṣṭa iti yāvat | śirāśuṣkagalaḥ śirāśuṣkaḥ śirārahitaḥ galaḥ kaṇṭho yasyeti saḥ | śūraḥ syānmahiṣagrīvaḥ śastrānto mṛgakaṇṭhakaḥ | kambugrīvo'tha nṛpatirlambakaṇṭho'tibhakṣaṇaḥ || iti | jaganmohane samudraḥ, grīvā syādvarttulā yasya pūrṇakumbhasamā bhavet | sudhanaṃ taṃ vijānīyādāyuṣmantaṃ ca mānavam || iti | utpale samudraḥ, śūrastu mahiṣagrīvaḥ śastrānto vṛṣakandharaḥ | iti | sāmudratilake, piśuno vakragrīvaḥ śastravināśo mṛgagrīvaḥ | rāsabhakarabhagrīvo duḥkhī syāddāmbhiko bakagrīvaḥ || śuṣkaśirālagrīvaścipiṭagrīvaśca dhanavihīnaḥ | iti | iti grīvālakṣaṇam | atha cibukalakṣaṇam | adharādadhaḥ kaṇṭhopari cibukam | tallakṣaṇamuktam— utpale samudreṇa, nirmāṃsaiścibukairdīrghairnidrvyāścādhvavāsinaḥ | samāṃsairdhanopetā bahuputrasamanvitāḥ || iti | sāmudratilake, puṇyavatāmiha cibukaṃ vṛttaṃ māṃsalamadīrghalaghumṛdulam | atikṛśadīrghasthūlaṃ dvidhāgrabhāgaṃ daridrāṇām || iti ! iti cibukalakṣaṇam | atha hanulakṣaṇam | sāmudratilake, hanuyugalaṃ suśliṣṭaṃ cibukobhayapārśvasthitaṃ puṃsām |
1.p121.2
dīrghaṃ vakraṃ śastaṃ punaraśubhaṃ bhavati viparītam || iti | iti hanulakṣaṇam | atha kūrcalakṣaṇam | sāmudratilake, kūrca pralambamujjvalamaraphuṭitāgraṃ nirantaraṃ mṛdulam | snigdhaṃ pūrṇaṃ sūkṣmaṃ sumecakaṃ viśiṣyate puṃsām || iti | iti kūrcalakṣaṇam | atha kapolalakṣaṇam | bhaviṣye, yasya gaṇḍau ca sampūrṇau padmapatrasamaprabhau | kṛṣibhogī bhavennityaṃ bahuvittaśca mānavaḥ || siṃhavyāghragajendrāṇāṃ kapolaḥ sadṛśo yadi | mahābhogī sa vijñeyaḥ senāyāścaiva nāyakaḥ || iti | gāruḍe, bhogī tvanimnagaṇḍaḥ syānmantrī sampūrṇagaṇḍakaḥ | iti animnagaṇḍa unnatagaṇḍaḥ | sāmudratilake, sukhinaḥ samunnataiḥ syuḥ paripūrṇabhoginaśca māṃsayutaiḥ | siṃhadvipendratulyairgaṇḍairdeśādhipā dhanyāḥ || nimnau yasya kapolau nirmāṃsau svalpakūrcaromāṇau | pāpāste duḥkhajupo bhāgyavihīnāḥ parapreṣyāḥ || iti | iti kapolalakṣaṇam | atha mukhalakṣaṇam | tatpraśaṃsā ca hemādrau smaryate, atha lakṣaṇasampannaṃ śarīraṃ yasya dehinaḥ | mukhaṃ cellakṣaṇopetaṃ sa sukhī mukhajairguṇaiḥ || iti | gargasaṃhitāyāṃ mukhamadhikṛtyaparametat śarīrasya prāṇāyatanamucyate | mukhamālpanaṃ śreṣṭhaṃ mukhaṃ ca puruṣaḥ smṛtam || yanmukhaṃ māṃsalaṃ snigdhaṃ suprabhaṃ priyadarśanam | varṇāḍhyaṃ sandhiviśliṣṭamajasraṃ sukhabhoginām || iti | bhaviṣye, vadanaṃ maṇḍalaṃ yasya dharmmaśīlaṃ tamādiśet | maṇḍalaṃ varttulam | mahāvaktrā narā ye tu durbhagāste na saṃśayaḥ || harivaktrā jihmavaktrā vikṛtāsyāstathā narāḥ | hariraśvaḥ | bhagnavaktrāḥ karālāsyāḥ sarve te taskarāḥ smṛtāḥ | sampūrṇavaktrā rājāno gajasiṃhānanāstathā ||
1.p121.3
chāgavānaravaktrāśca nirddhanāḥ parikīrttitāḥ | vadanaṃ tu samaṃ ślakṣṇaṃ saumyaṃ saṃvṛttameva hi || pārthivānāṃ mahābāho viparītaṃ ca duḥkhinām | strīmukhaṃ putranāśāya maṇḍalaṃ saumyatāṃ vrajet || dravyanāśāya vai dīrghaṃ pāpaḍhaṃ bhayadaṃ tathā | dhūrttānāṃ caturasraṃ syātputradāraharaṃ śṛṇu || nimnaṃ vakraṃ tu deveśa putradāraharaṃ bhavet | hrasvaṃ bhavati nāśāya pūrṇaṃ kāntaṃ ca bhoginām || iti | garuḍapurāṇe, mahāmukhaṃ durbhāgānāṃ strīmukhaṃ putramāpnuyāt | bhīruvaktraṃ pāpināṃ syād dhūrttānāṃ caturasrakam || nimnaṃ vaktramaputrāṇāṃ kṛpaṇānāṃ ca hrasvakam | iti | strīmukhaṃ mātṛmukhasadṛśamukhaṃ jñeyam | tasya tu— jananīmukhānurūpaṃ mukhakamalaṃ bhavati yasya manujasya | prāyo dhanyaḥ sa pumānityuktamidaṃ samudreṇa || iti sāmudratilake prāśastyābhidhānāt | yattu pūrvodāhṛtaṃ bhaviṣyavacanam— strīmukhaṃ putranāśāya— iti, yadapi varāhavacanam— strīmukhamanapatyānāṃ śāṭhyavatāṃ maṇḍalaṃ parijñeyam | iti, tadubhayamapi mātṛvyatiriktastrīsadṛśamukhaviṣayamityavirodhaḥ | jaganmohane samudraḥ, mṛgamūṣakavaktrāśca te narā duḥkhabhāginaḥ | iti | utpale samudraḥ, kṛpaṇānāṃ tathā hrasvaṃ cipiṭaṃ parajīvinām | iti | sāmudratilake, rāsabhakarabhaplavagavyāghramukhā duḥkhabhāginaḥ puruṣāḥ | jihmamukhā vikṛtamukhāḥ śuṣkamukhā hayamukhā niḥsvāḥ || iti| iti mukhalakṣaṇam | athādharalakṣaṇam | bhaviṣye, raktādharo narapatirdhanavān kamalādharaḥ | iti | gāruḍe, susnigdhairadharairnṛpāḥ | bimbopamaiśca sphuṭitairoṣṭhai rūkṣaiśca khaṇḍitaiḥ || vivarṇairdhanahīnāśca | iti |
1.p121.4
varāho'pyāha— bimbopamairavakrairadharairbhūpāstanubhirasvāḥ | iti | sāmudratilake, bimbādharo dhanāḍhyaḥ prajñāvān paṭalādharo bhavati | prājyaṃ rājyaṃ labhate pravālavarṇādharastu naraḥ || yasyādharottaroṣṭhau dvyaṅgulamānau sukomalau masṛṇau | mṛdulasamamasṛṇakoṇau sa jāyate prāyaśo dhanavān || iti | ityadharalakṣaṇam | athottaroṣṭhalakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, oṣṭhaiḥ sphuṭitāvikhaṇḍitavivarṇarūkṣaiśca dhanaparityaktāḥ | iti | utpale samudraḥ, uttaroṣṭhairlohitaiśca dhaninaḥ saukhyasaṃyutāḥ | iti | sāmudratilake, pīnoṣṭhaḥ subhagaḥ syāllaghvoṣṭho bhogabhājanaṃ manujaḥ | ativiṣamoṣṭho bhīrurlaghvoṣṭho duḥkhito bhavati || iti | ityuttaroṣṭhalakṣaṇam | atha śmaśrulakṣaṇam | bhaviṣye, asphuṭitāgraṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ tathā guru | sampūrṇaṃ ca tathā kṛṣṇaṃ śmaśru bhūmipaterguru || raktaiḥ svalpaistathā rūkṣaiḥ śmaśrubhirbhīmanandana | narāścaurā bhavantīha paradāraratāstathā || iti | iti śmaśrulakṣaṇam | atha dantalakṣaṇam | bhaviṣye, kundakuṅgalasaṅkāśaiḥ prakāśairdaśanairnṛpāḥ | ṛkṣavānaradantāśca nityaṃ kṣutparipīḍitāḥ || hastidantāḥ kharadantāḥ snigdhadantā guṇānvitāḥ | sarve te dhanino jñeyāḥ samudravacanaṃ yathā || karālairviralai rūkṣairdaśanairduḥkhabhāginaḥ | dvātriṃśaddantā rājānaḥ saikatriṃśaśca bhogavān || triṃśaddantā narā nityaṃ sukhaduḥkhasya bhāginaḥ | ūnatriṃśaiśca daśanaiḥ puruṣā duḥkhabhāginaḥ || gāruḍe, dantāḥ snigdhā ghanāḥ śubhāḥ | tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ samāḥ śreṣṭhāḥ | iti | jaganmohane samudraḥ, dakṣiṇonnatadantāśca mahābhogā mahābalāḥ |
1.p121.5
stokadantā adantāśca ye narāḥ śyāmadantakāḥ || mūṣikopamadantāśca te pāpāḥ parikīrttitāḥ | iti mūṣikā alpamūṣakāḥ | sāmudratilake, dvātriṃśatā narapatirdaśanaistairekavirahitairbhogī | syāttriṃśatā tanudhano'ṣṭāviṃśatyā sukhī puruṣaḥ || dāridyaduḥkhabhājanamekonatriṃśatā sadā daśanaiḥ | ūrdhvamadhaḥ śastairapi vihīnasamvairainaro duḥkhī || syātāṃ dvijāvadhaḥ prāk dvādaśake māsi rājadantākhyau | • śastāvūrdhvaṃ na śubhau janmantyevodgatau tadvat || sarve bhavanti daśanāḥ pūrṇe varṣadvaye janiprabhṛti | āsaptamadaśamāntaṃ nipatya punarudgamaṃ yānti || iti | iti dantalakṣaṇam | atha jihvailakṣaṇam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (9)
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bṛhatsaṃhitā (another edition) — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Sāmudrikaśāstra (Gargamuni) — Gargamuni, Sanskrit
- Avayavalakṣaṇaśāstra — Samudra, Sanskrit
- Aṅgavidyā — Nārada, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Sāmudrika (Garga) — Garga, Sanskrit