Viramitrodaya 1.p286
Vīramitrodaya 1.p286
- Language
- Sanskrit
1.p286.1
vyasanānnityabhīto yaḥ samṛddhyā yo na tṛpyate | yatsyādevaṃvidhaṃ mitraṃ tadātmasamamucyate || iti | iti mitralakṣaṇam | atha śatrulakṣaṇam | manuḥ, prājñaṃ kulīnaṃ śūraṃ ca dakṣaṃ dātāramevaca | kṛtajñaṃ dhṛtimantaṃ ca kaṣṭamāhurariṃ budhāḥ || iti | mahābhārate, yaṃ manyeta mamābhāvādimamarthāgamaḥ spṛśet | nityaṃ tasmācchaṅkitavyamamitraṃ taṃ vidurbudhāḥ || yasya kṣetrādapyudakaṃ kṣetramanyasya gacchati | tatrāniyacchatastasya bhidyeran sarvasetavaḥ || tathaivātyudakādhīnastasya bhedanamicchati | yamevaṃlakṣaṇaṃ vidyāttamamitraṃ vinirdiśet || ye yasya kṣatimicchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ | iti | iti śatrulakṣaṇam | atha sabhāsallakṣaṇam | mahābhārate, hrīniṣevāḥ sadā santaḥ satyārjavaguṇānvitāḥ | śaktāḥ kathayituṃ samyak te tava syuḥ sabhāsadaḥ || iti | iti sabhāsallakṣaṇam | atha paricchadalakṣaṇam | mahābhārate, kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto guṇānvitāḥ | pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ|| iti | iti paricchadalakṣaṇam | atha pārśvavarttilakṣaṇam | mahābhārate, na bāliśā na ca kṣudrā nāprājñā nājitendriyāḥ | nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā guṇaiṣiṇā || sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto'nasūyakāḥ | akṣudrāḥ śucayo dakṣāḥ syurnarāḥ pāripārśvakāḥ || iti | iti pārśvavarttilakṣaṇam | atha rakṣakalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, prāṃśavo vyāyatāḥ śūrā dṛḍhabhaktā nirākulāḥ | rājñā'pi rakṣiṇaḥ kāryāḥ sadā kleśasahā hitāḥ || iti | iti rakṣakalakṣaṇam | atha tāmbūladhārilakṣaṇam | viṣṇudharmottare, ahāryaścānṛśaṃsaśca dṛḍhabhaktiśca pārthive |
1.p286.2
tāmbūladhārī bhavati nārī vāpyatha tadguṇā || iti | iti tāmbūladhārilakṣaṇam | atha tāmbūlalakṣaṇam | yanmukhaṃ vedavibhraṣṭaṃ tāmbūlarasavarjitam | subhāṣitaparibhraṣṭaṃ tanmukhaṃ bilamucyate || sapūgañca suparṇañca sudhayā ca samanvitam | dattvā ca dvijarājebhyastāmbūlaṃ bhakṣayettataḥ || sutāmbūlaṃ ca yo dadyād brāhmaṇāya viśeṣataḥ | kandarpasadṛśo rūpe nirogī jāyate naraḥ || kramukāttṛpyati brahmā viṣṇustṛpyati parṇataḥ | cūrṇādīśastu tṛpyeta tāmbūladānamakṣayam || tāmbūlaṃ śrīpradaṃ bhadraṃ brahmaviṣṇuśivātmakam | asya pradānāt saphalā mama santu manorathāḥ || ekapūgaṃ sadā śreyo dvipūgaṃ niṣphalaṃ bhavet | atiśreṣṭhaṃ tripūgaṃ ca tvadhikaṃ naiva duṣyati || dvātriṃśatparṇakaṃ caiva dadyātsarvamahībhuje | caturviṃśatiparṇaṃ ca sāmantānāmanusmṛtam || daśāṣṭaparṇakaṃ deyaṃ jāmātṝṇāṃ viśeṣataḥ | dviṣaṭparṇaṃ ca viduṣe vadhūnāṃ daśaparṇakam | triparṇaṃ tu na dātavyaṃ ripūṇāṃ ca viśeṣataḥ || ekadvitricatuṣpañcaṣaḍbhiḥ pūgaiḥ phalaṃ kramāt | lābhālābhau sukhaṃ duḥkhamāyurmaraṇameva ca || parṇamūle bhavet vyādhiḥ parṇāgre pāpasambhavaḥ | cūrṇaparṇaṃ haratyāyuḥ śirā buddhivināśinī || ūrdhvāgraṃ vikaṭaṃ dhāryaṃ parṇamekaṃ tathaiva ca | aṅguṣṭhacūrṇalepaṃ ca carvitaṃ dhanadāyakam || parṇāgraṃ parṇamūlaṃ ca cūrṇaparṇaṃ dviparṇakam | (?) anidhāya mukhe parṇaṃ pūgaṃ khādati yo naraḥ || saptajanma daridrī syādante viṣṇuṃ na vindati | tarjanyā parṇamādāya tāmbūlaṃ na tu khādayet || yadi vā khādayenmūḍhaḥ śokaṃ ca narakaṃ vrajet | kaniṣṭhonāmikāmadhyātarjanyaṅguṣṭhayogataḥ |
1.p286.3
śoko hānistathā mṛtyuranaiśvaryāyuṣī tathā || aṅguṣṭhena tu lepena tāmbūlaṃ śarma śobhanam | divā khādirasāreṇa sakalarddhipradāyakam || jayastrīvastralābhādi bhaviṣyati na saṃśayaḥ | rātrau khādirasāreṇa śakrasyāpi śriyaṃ haret || vāmahaste na khādeta strīhastena tathaiva ca | yadi vā khādayenmūḍhastasya lakṣmīrvinaśyati || iti tāmbūlalakṣaṇam | atha bhāṇḍāgārikalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, lohavastrājinādīnāṃ ratnānāṃ ca vibhāgavit | vijñātā phalgusārāṇāmanāhāryaḥ śuciḥ sadā || phalgusārāṇāṃ vijñātā sārāsāravivekavān | nipuṇaścāpramattaśca dhanādhyakṣaḥ prakīrttitaḥ || āyadvāreṣu sarveṣu dhanādhyakṣasamā narāḥ | vyayadvāreṣu ca tathā karttavyāḥ pṛthivīkṣitā || āyavyayajño lokajño deśotpattiviśāradaḥ | kṛtākṛtajño bhṛtyānāṃ jñeyaḥ syādartharakṣakaḥ || iti | manuḥ, āyavyayajñān kurvīta dharmaśāstrārthakovidān | kulīnān vittasampannān samarthān kośaguptaye || iti | iti bhāṇḍāgārikalakṣaṇam | atha khaḍgadhārilakṣaṇam | viṣṇudharmottare, surūpastaruṇaḥ prāṃśurdṛḍhabhaktiḥ kulocitaḥ | śūraḥ kleśasahaścaiva khaḍgadhārī prakīrttitaḥ || iti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (8)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Rājanītiprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- TĀMBŪLAMAÑJARĪ — Sanskrit