Viramitrodaya 11.p16
Vīramitrodaya 11.p16
- Language
- Sanskrit
11.p16.1
rāmārcanacandrikāyām, śānto vinītaḥ śuddhātmā śraddhāvān dhāraṇakṣamaḥ | samarthaśca kulīnaśca prājñaḥ saccarito dhanī || evamādiguṇairyuktaḥ śiṣyo bhavati nānyathā | iti | mantramuktāvalyām, śiṣyaḥ śuddhānvayaḥ śrīmān vinītaḥ priyadarśanaḥ | satyavāk puṇyacaritaḥ śuddhadhīrdambhavarjitaḥ || kāmakrodhaparityāgī rāgī ca gurupādayoḥ | devatāpravaṇaḥ kāyamanovāgbhirdivāniśam || nīrujo nirjitāśeṣapātakaḥ śraddhayānvitaḥ | dvijadevapitṝṇāṃ ca nityamarcāparāyaṇaḥ || yuvā viniyatāśeṣakaraṇaḥ karuṇālayaḥ | paropakāreṣu hitaḥ parārthe vigatajvaraḥ || iti | bhairavapadmāvatīkalpe, mantrārādhanaśūraḥ pāpavidūro guṇena gambhīraḥ | maunī mahābhimānī mantrī syādīdṛśaḥ puruṣaḥ || iti | tantraśekhare, śiṣyalakṣaṇamadhikṛtya | bahupralāpitāṃ kāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ ca cāpalam | asatyavāditāṃ kuryāṅguruṇā na kadācana || śivasvarūpaṃ jānīyādguruṃ martyaṃ na bhāvayet | etādṛśaguṇopeto netaro duḥkhakṛdguroḥ || iti | varjyo'pi śiṣyaḥśrutāvuktaḥ, vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma gopāya mā śevadhiṣṭe'hamasmi | asūyakāyānnṛjave'yatāya na māṃ brūyā avīryavatī tathā syām | iti | ayamarthaḥ | vidyā brāhmaṇamāha māṃ gopāya rakṣa te'haṃ śevadhiḥ nidhirasmi | nanu ko'sau rakṣaṇaprakārastamāha-asūyakāya īrṣyāyuktāya anṛjave yaḥ ṛjurna bhavati tasmai ayatāya apavitrāya māṃ na tvaṃ brūyāḥ | evaṃbhūtāya na vaktavyamityarthaḥ | etāvataiva mama rakṣaṇaṃ bhavati | anyathā uktavaiparītye ahamavīryavatī syām | bhuvaneśvarīkalpe, ayogyāya na dātavyo mantrarājastvayānagha | alasaṃ malinaṃ kliṣṭaṃ dambhalobhasamanvitam ||
11.p16.2
anyāyenārjitadravyaṃ paradārarataṃ sadā | bhraṣṭavrataṃ kṛṣṭavṛttiṃ piśunaṃ duṣṭamānasam || bahāśinaṃ krūraceṣṭamagragaṇyaṃ durātmanām | iti | cūḍāmaṇau, anyadeśāgataṃ krūraṃ sudhūrtamatilobhitam | pākhaṇḍinaṃ vikarmasthaṃ kujātiṃ vyādhipīḍitam || kāśmīraṃ koṅkaṇaṃ caiva kārṇāṭaṃ karahāṭakam | kauberyakośalaṃ kāṇametān yatnena varjayet || kauberyakośalam uttarakośalodbhūtam | gṛhṇīyādyadi taddoṣaḥ prāyo gurumapi spṛśet | amātyadoṣo rājānaṃ bhāryādoṣaḥ patiṃ yathā || tathā śiṣyakṛto doṣo guruṃ prāpnotyasaṃśayam | tasmācchiṣyaṃ gururnityaṃ parīkṣaiva parigrahe || iti | śiṣyaparīkṣākālāvadhirapyuktorāmārcanacandrikāyāṃ sārasaṅgrahe ca, sadguruḥ svāśritaṃ śiṣyaṃ varṣamekaṃ parīkṣayet | iti | varṇabhedena viśeṣa uktaḥśāradātilake, ekābdena bhavedyogyo brāhmaṇo'bdadvayānnṛpaḥ | vaiśyo varṣaistribhiḥ śūdraścaturbhirvatsarairguroḥ || śuśrūṣuśca parigrāhyo dīkṣāyāgvratādiṣu || evaṃ śiṣyeṇāpi guruḥ parīkṣaṇīyaḥ | guruṃ parīkṣayecchiṣyo bahudhā sarvakarmabhiḥ | guṇaiḥ pūrvoditaiḥ sarvairāgamajñānapūrvakaiḥ || iti siddhāntaśekharavacanāt | mantramuktāvalyāmapi, guruśiṣyalakṣaṇamuktvātayorvatsaravāsena jñātānyonyasvabhāvayoḥ | gurutā śiṣyatā vāpi nānyatheti viniścayaḥ || ityuktatvāt | iti śiṣyalakṣaṇam | yogapaṭṭādīnāṃ padārthānāṃ pūjādāvupayogāttallakṣaṇānyucyante | siddhāntaśekhare, trividhaṃ yogapaṭṭaṃ syādādyaṃ vyāghrājinodbhavam | dvitīyaṃ mṛgacarmādyaṃ tṛtīyaṃ tantunirmitam || caturmātrapravistāraṃ dairghyaṃ syādyajñasūtravat | iti | iti yogapaṭṭalakṣaṇam | atha kaupīnalakṣaṇam |
11.p16.3
siddhāntaśekhare, ekahastapravistāraṃ karadvandvasamāyatam | vilambitatṛtīyāṃśaṃ guhyācchādanamīritam || iti | iti kaupīnalakṣaṇam | atha kaṭitantulakṣaṇam | tatraiva, kārpāsasūtrasambhūtaṃ triguṇaṃ triguṇīkṛtam | tatpunastriguṇaṃ ceti saptaviṃśatisūtrakam || pradakṣiṇakrameṇeti kaṭisūtramudāhṛtam | iti | iti kaṭisūtralakṣaṇam | atha yajñopavītalakṣaṇam | tatraiva, yajñasūtramatho vakṣye sūtraṃ kārpāsanirmitam | sulakṣaṇaṃ susitaṃ sūkṣmaṃ samaṃ granthyādivarjitam || veṣṭayeddakṣahastasya caturaṅgulimadhyataḥ | samaṃ tathā ṣaṇṇavatisaṅkhyayā tantunā tataḥ || triguṇīkṛtya tatsūtraṃ jalāktaṃ vartayedyathā | pūrvamūrdhvaṃ nayedvāmapāṇiṃ sūtrasya varttane || paścādūrdhvaṃ nayeddakṣapāṇiṃ prāgvadavasthitaḥ | triguṇaṃ triguṇībhūtaṃ gomayāliptabhūtale || kṣipraṃ bhramati vai yāvattāvatprītimativrajet | viprasya trisaradvandvaṃ rājñastrisarakaṃ bhavet || vaiśyasya dvisaraṃ proktaṃ śūdrasyaikasaraṃ matam | iti | chandogapariśiṣṭe, trivṛdūrdhvavṛtaṃ kāryaṃ tantutrayamathovṛtam | trivṛtaṃ copavītaṃ syāttasyaiko granthiriṣyate || tathā, pṛṣṭhadeśe ca nābhyāṃ ca dhṛtaṃ yadindate kaṭim | taddhāryamupavītaṃ syānnātilambaṃ na cocchritam || iti | iti yajñopavītalakṣaṇam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (3)
- Prāṇatoṣiṇī — Rāmatoṣaṇa Śarman 1796, Sanskrit
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit