Viramitrodaya 6.p26
Vīramitrodaya 6.p26
- Language
- Sanskrit
6.p26.1
khaḍgaṃ madhyaguṇaṃ prāhuḥ khaḍgaśāstraviśāradāḥ || adho'rdhe lakṣaṇaṃ yasya parārddhe naiva dṛśyate | adhamaḥ sa bhavetkhaḍgaḥ kṣitipānāṃ bhayāvahaḥ || ūrdhvārdhe lakṣaṇaṃ yasya nādho'rddhe lakṣaṇaṃ bhavet | taṃ khaḍgaṃ madhyamaṃ prāhuḥ khaḍgaśāstraviśāradāḥ || tiryak yasya bhavecchidramapi sarvāṅgagocaram | khaḍgādhamaṃ taṃ nṛpatirdūrādeva vivarjayet || tiryakkiṃcidramadho'rdhe syāduparyardhe na vā bhavet | nāpakṛṣṭaṃ na prakṛṣṭaṃ taṃ prāhuḥ khaḍgakovidāḥ || adho'rdhe varṇa ekaḥ syādūrddhārthe bhinnavarṇakaḥ | varṇasaṅkaravān khaḍgo nṛpāṇāṃ bhayavardhanaḥ || āhate yatra khaḍge syāt dhvaniḥ kākasvaropamaḥ | huṅkāro dhvanitaṃ vā syātsa varjyo narapuṅgavaiḥ || iti | atha vistareṇa khaḍgavarṇādilakṣaṇamuktam— auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukro bhagavānuvāca | atha praśastān varṇān vakṣyāmi nibodha | muktāphalasphaṭikavarṇasadṛśastaruṇādityakiraṇasaprabho vaidūryotpalavarṇaḥ samudrasannibho nīlanīradābho'bhinavendranīlasacchāyo mayūragrīvāvarṇo vimalākāśasaṅkāśaḥ kāṃsyanīlasavarṇaḥ suvarṇarajatavarṇasamvādī mahānīlamaṇivarṇānukārī ceti khaḍgānāṃ varṇaḥ praśasto bhavet | śvetavarṇānuvarṇaḥ khaḍgo brāhmaṇasya pūjitaḥ | sa hi putravaṃśakaraḥ sarvasampatkaraśca tasya syāt | raktavarṇānuvarṇaḥ kṣatriyasyābhipūjitaḥ | sa hi sthānavaṃśakaraḥ sarvakāmārthakarastu syāt | hemavarṇānuvarṇo vaiśyasya pūjito bhavati | sa hi dhanadhānyakaraḥ saubhāgyakaraśca tasya syāt | nīlajaladharavarṇo'pi śūdrasya bhavati̍i |
6.p26.2
sa hi sthānāyurvṛddhikaraḥ śubhakaraśca syānnīlavarṇānuvarṇaśca tasya sarvakāmārthasādhako bhavati | vaiḍūryotpalavarṇo nṛpasya vijayātraho nirdiṣṭo yastu śvetavarṇaḥ pīto rakto vā tadvarṇaṃ śūdro na dhārayet | teṣāmanyatamaṃ varṇaṃ dhārayato vaiśyasya vyāpāro bhavati | rājñastu samudrasalilavarṇaṃ khaḍgaṃ dhārayataścakraṃ pravarttate | vaiśyasya ca nīlajīmūtasadṛśavarṇaḥ kulavardhano bhavati | taṃ khaḍgaṃ prāpya mahīpatiḥ svarāṣṭravṛddhimāpnuyāt | evaṃ ca yadi vaiśya āvaheta tadā tasya dhanadhānyasamṛddhistumulā syāt | śūdro'pi yadi daivayogādenaṃ labhet tato mahadaiśvaryaṃ prāpnuyāt | indranīlāt khaḍgānmodinīpatiḥ sārvabhaumo bhavati | mayūragrīvāvarṇaḥ khaḍgo vidhāritaḥ pararāṣṭraṃ pīḍayati ūrdhvaṃ svaṃ svaṃ rāṣṭraṃ ca kulaṃ ca vardhayati | yadyanyo'pi kaścittaṃ labhettadā so'pi mahatīṃ śriyamāpnuyāt | tathā nirmalanabhastalavarṇaḥ kāṃsyanīlasaprabhaḥ suvarṇarajataprakhyaśca khaḍgo ॰vidhṛto bhūmilābhaṃ vipulāṃ śriyaṃ ca dadyāt | mahānīlavarṇo'pi dhanaratnaprado bhavati | nṛpasya ca vijayaṃ suvṛṣṭiṃ ca tena nirdiśet | dvijaḥ kṛṣṇaṃ na dhārayet sacchūdro'pi śvetaṃ na dhārayedvaiśyastu raktaṃ na dhārayennarapatiśca pītaṃ na dhārayedityete saphalā varṇairabhihitāḥ | iti praśastā varṇā uktāḥ | ninditā varṇā vakṣyante| keśavarṇo maṣīmālinaḥ sīsasannibhaḥ samānaśca lohavarṇena makṣikāpakṣadhūmasannibhavarṇo gṛhadhūmasavarṇo rūkṣaḥ kalmāṣo niṣprabhaśceti varṇāḥ samāsato vigarhitāḥ |
6.p26.3
tatra keśavarṇābhaḥ khaḍgaḥ kleśakaro bhavati maṣīsavarṇo bhayaprado bhavati sīsavarṇo bharturvināśāya kulavināśāya ca lohavarṇo mātulasya kukṣivyādhikaro makṣikāpakṣasavarṇo bhayaṅkarastasya ca bhojavināśāya dhūmasavarṇo vahnibhayaṃ dadyāt | gṛhadhūmasavarṇaḥ kulakṣayaṃ karoti kalmāṣo rūkṣo niṣprabhaśca daurbhāgyāyārthanāśāya ca kalpate khaṅga iti | varṇāḥ śubhāśubhāḥ kathitāḥ | svarā vakṣyante | mṛdaṅgavīṇāghaṇṭākokiladhvanimanoharro vṛṣabhajīmūtahiraṇyasvanasadṛśo hutahutāśanabṛṃhitasadṛśo vedaghoṣasamānaḥ śabdaḥ khaḍgasya pūjitaḥ samāsādbhavati | puṣkalena vedadhvaninā narasya vipravāso jāyate | tathā snigdhaṃ vimuñcecchinnaṃ dūranāditaṃ gambhīramatigambhīraṃ śabdaṃ yataḥ so'pi pūjitaḥ khaḍgaḥ samo viśadaśca | pūjitā nāmeṣāṃ pratyekaṃ phalaṃ vakṣyate | mṛdaṅgadhvanigambhīreṇa ṛddhirbhavati ghaṇṭāghoṣo jayāvahaḥ syādvīṇākokilaśabdaḥ saubhāgyakārakaḥ putralābhaṃ vijayaṃ ca dadāti vṛṣasvanaḥ khaṅgo jīmūtaniḥsvanaścātyarthaṃ lābhāya bhavet hiraṇyaghoṣo bahuvidhadhanaprado vahnibṛṃhitaghoṣo brāhmaṇasya vāñchitārthasiddhido dhruvaṃ saṃsthānamasambhrāntaṃ karoti | snigdhaḥ śabdaḥ parijanapriyatvamādhatte | uccaiḥsvaro'pi balaṃ gambhīro vṛddhiṃ dūranādena sārasvatīṃ śriyaṃ samasthānasampattiṃ viśadaḥ siddhimatigambhīro vijayamiti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit