Viramitrodaya 6.p38
Vīramitrodaya 6.p38
- Language
- Sanskrit
6.p38.1
tacca daṇḍe patrabhaṅgādicitrānvitaṃ nāgabandhairbadhnīyāt | athottamāyāḥ śakteḥ phalāgreṇa śatapalavarddhitaṃ gauravaṃ bhavati | madhyamāyāstvaśītipalaṃ kaniṣṭhāyāḥ ṣaṣṭipalamivi śaktilakṣaṇamuktamiti | iti śaktilakṣaṇam | atha cotthakalakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukraḥ provāca | śṛṇu cotthakānāṃ lakṣaṇam| cotthakasyārthe daṇḍamupakalpayet| tasya grahaṇavidhirvakṣyate | nātibālo na vṛddho na kīṭaiḥ kaśito na chinno na bhinno na savraṇo na sagarbhādhānakāle nāpi phalakāle na puṣpakāle gṛhītaḥ proktadrumāṇāṃ madhye drumo'nyatamaḥ praśasto yaḥ syāttasya daṇḍastamevaṃvidhaṃ drumamuktakrameṇa gṛhītvā samāhito nātyuṣṇe nātiśītale ca deśe vinyasya viparyāsena saṃsthāpya dravyaṃ praśānto rakṣattato'gnikarmāṇi susamāhitaṃ vidhāya caturasraṃ kṛtvā punaraṣṭāsraṃ ṣoḍaśāsraṃ ca kṛtvā taptavarṇamayaṃ kārayetsamantādibi daṇḍakalpaḥ | etenaiva ca vidhinā sarvān prakalpayet | daśahasto daṇḍaḥ śreṣṭho navahasto madhyamaḥ kaniṣṭhāṣṭahasto bhavati | tasya daṇḍasyobhayoḥ pakṣayoḥ samyakprayojayedāgamānurūpamayaumaya mambhojakaṇikāsaṃsthānaṃ vṛttaṃ vā caturasraṃ vā pramāṇena yatheṣṭaṃ phaladvayam | tathā hastamātrapraveśena pramāṇato dvau kośau syātāṃ dvyaṅgulahīnau madhyamasya caturaṅgulahīnau kaniṣṭhasya | teṣāṃ trayāṇāmapi madhye kalpanā bhavati | cotthakānāṃ palamānaṃ vakṣyate | tatra palānāṃ śatamuttamasya navatiḥ palāni madhyamasyāśītipalānyadhamasya bhavantīti | iti cotthakalakṣaṇam | atha gadālakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukra uvāca |
6.p38.2
gadālakṣaṇaṃ vakṣyate| samāhito nibodha | tatra gadā pañcāśadaṅgulāyāmā śreṣṭhā catvāriṃśadaṅgulāyāmā madhyamā triṃśadaṅgulāyāmā nikṛṣṭā bhavediti trividhā gadā budhairupadiṣṭā | palānāṃ sahastramuttamāyāḥ śatānyaṣṭau madhyamāyāḥ ṣaṭśatāni kaniṣṭhāyā iti gadāyāḥ trividhaṃ gauravaṃ bhavati | saiva lakṣaṇalakṣitā gadā prapautraśāstrato grahītavyā| yastu baladarpitaḥ samarthagauravo deva devavarādhiṣṭhitaḥ sa tāṃ gṛhṇāti | tasya muktasya ca doṣāḥ sambhaveyuḥ | tathā yā gadā laghīyasī bhavati na sā saṅgrāme yuddhaviśāradaiḥ praśasyate | tasmātsamā sarveṣāṃ praśastā bhavati | yā hi pratīcāre prahāre cārikāsu ca sañcāramokṣā sametyabhidhīyate | tryastrā vṛttāśrirvā sugātrā vraṇarahitā suvihitā priyadarśanā karttavyā | graho daśāṅgulāyāmo daśāṅgulapariṇāhaśca trayāṇāṃ puruṣāṇām|mūlataḥ sudravyāṇi padmagarbhopamaṃ pūrṇacandropamaṃ vā grahamūlaṃ citraṅgaiścitritaṃ bhavati | sthūlāgrā viśiṣṭā caturasrā madhyamā tālamūlākṛtirnikṛṣṭā bhavati | taptakāñcanapadai rajatapadairvā bahucitritarūpairmūlamadhyāgrabandhanairvicitrīkṛtā gadā śreṣṭhā bhavati sarvaśāstreṣu | sā hi kriyāvidhau vapuṣmatvādvahvalatvācca sukhayogā bhavati | nānācitrairasaṅkṛtā sarvebhyaḥ śastrebhyaścākṣayyā | sā hi gadā śastrajñairāyudhavaretyabhidhīyate iti | rājavijaye, pañcāśadaṅgulo daṇḍo daleṣvarkāṅgulā gadā | dalāni ṣoḍaśaiva syuḥ kalaśo'ṅgulimātrakaḥ | iti | iti gadālakṣaṇam | atha kuntalakṣaṇam | auśanase dhanurvede, uktā kuntotpattiranantaraṃ kuntadravyaṃ vakṣyate |
6.p38.3
veṇuvetratālacandanaśiṃśapāsanakhadiradevadāruśceti kuntasya daṇḍadravyāṇi | tatra daṇḍaḥ saptahastapramāṇaḥ śreṣṭhaḥ ṣaḍbhirhastairmadhyamaḥ pañcahastaśca nikṛṣṭo bhavati | lohasyākarau dvau bhavataḥ | ekaṃ puṣkalāvarttaṃ dvitīyaṃ vīnotthitaṃ ceti| tatra vīnotthitaṃ yallohaṃ tīkṣṇam| yattu puṣkalāvarttakaṃ tallohaṃ mṛdu| tayostviyaṃ parīkṣā yattāḍitaṃ nadati tattīkṣṇam | yanniḥśabdaṃ tanmṛdu | nipāte ca yadbhajyate tat vīnotthitaṃ tīkṣṇam, yannamati tatpuṣkalāvarttaṃ mṛdu bhavet | kuntasya ca phalaṃ mṛdunā lohena karttavyaṃ tīkṣṇena lohena dhārā kāryā | tayoralābhe śeṣāṇi lohāni śodhayitvā kuntaphalaṃ taiḥ kārayet | tacca saptaparṇaśākakharjūravetrakaravīraveṇutālānām | ketakyāstu patrākāraṃ kuśāgrasannibhaṃ tathā karṇasaṃsthānaṃ vā karttavyam | tacca nirvraṇaṃ manodṛṣṭiharaṃ tīkṣṇaṃ śubhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca ṣoḍaśāṅgulāyāmaṃ madhyamaṃ caturdaśāṅgulāyāmamadhamaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ bhavati | tryaṅgulavistāraṃ dvyaṅgulavistāraṃ ca kramādbhavati | dviyavabāhulyaṃ sārddhaikayavabāhulyamekayavabāhulyaṃ ca | tatra ślokāḥ— veṇvādikramajātīnāṃ kāryo daṇḍaḥ sa ca tridhā | saptaṣaṭpañcahasto'sāvuttamo madhyamo'dhamaḥ || tasyākarau ca dvau syātāṃ vīnapuṣkalāvarttakau | tatraikastīkṣṇalohasya dvitīyo mṛdunastathā || tatphalaṃ mṛdulohena dhārāṃ tīkṣṇena kārayet | saptaparṇādipatrāṇāṃ samākāraṃ phalaṃ bhavet || ṣoḍaśāṅgulamāyāmaṃ dvyaṅgulaṃ cāpi vistṛtam | yavadvitayabāhulyaṃ śreṣṭhaṃ kuntaphalaṃ bhavet || madhyamādhamayorhānirdvyaṅgulādhārṅgulena ca | āyāmo vistṛto vatsa bāhulyena yathākramam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (2)
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit