Viramitrodaya 7.p31
Vīramitrodaya 7.p31
- Language
- Sanskrit
7.p31.1
atha vanaviśeṣeṇa gajaviśeṣalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gajānāṃ te vrāṣṭakam | himavatprayāgalauhityagaṅgāmadhye mahadvanam || prācyamairāvatasyoktaṃ vanaṃ yatra mataṅgajāḥ | kiñcitkamalavarṇābhāścapalāḥ pṛthumastakāḥ || kunakhā rūpavantaśca tathā mandamadā gajāḥ | unmattagaṅgā tripurī daṃśārṇaṃ mekalāṃstathā || teṣāṃ madhye karūṣākhyaṃ vanaṃ padmasya kīrttitam | hrasvāśvaṇḍāstathā śyāmāḥ śīghrognā mahāsvanāḥ || sūkṣmabinducitāstatra bhavantyanvarthavedinaḥ | bilve śailaṃ vetravatī daśārṇaṃ ca mahāgiriḥ || teṣāṃ daśārṇakaṃ madhye puṣpadantasya kānanam | suvṛttajaghanaśyāmāḥ sūkṣmabinduvicitritāḥ || sthūlahastaśirogrīvāstatra jātā mataṅgajāḥ | pāriyātrakavaideśyau narmadā brahmabardhanam || vāmanasya vanaṃ madhye teṣāṃ vai mārgaraiyakam | supramāṇāśca madhvakṣāḥ śīghragāśca suvigrahāḥ || madhvakṣā mṛdutvacaḥ | kareṇūnāmadheyāśca tatoktāścālpayodhinaḥ | vindhyasahyotkalānāṃ ca dakṣiṇasyārṇavasya ca || vanaṃ ca madhye kāleśaṃ supratīkasya kīrttitam | cāpṛvaṃśā vṛttatakhāḥ pīnā hrasvaśirodharāḥ || tanutvagudarā dīrghāḥ padmābhāstatra dantinaḥ | revādeśaḥ samudraśca premahāraṃ ca narmadā || teṣāṃ madhye'ñjanākhyasya vanaṃ khalvaparāntikam | pīnāyataviṣāṇāsyā mahākāyā balādhikāḥ || raktālvoṣṭhajihvāśca jāyante tatra dantinaḥ | kṛṣṇasthalī mahīpāla āvantyo'rbudanarmadāḥ || teṣāṃ madhye tu saurāṣṭraṃ vanaṃ nīlasya kīrttitam | kṛṣṇasthalī dvārakā | arbudāvāntinarmadāntarataḥ saurāṣṭrakaṃ vanamiti parāśarokteḥ | tasya vaṃśe tu jāyante caṇḍā vaikalyadehakāḥ ||
7.p31.2
sūkṣmā rūkṣatvacaścaiva tathā śikṣātyajo gajāḥ | himavatkālikāsindhukurujāṅgalameva ca || teṣāṃ pañcanadaṃ madhye kumudasya mahadvanam | sphuṭitāgradvijāstatra jāyante kavaladviṣaḥ || dhyānaśīlāśca bhūtāśca durvidheyāśca vāraṇāḥ | etattavoktaṃ ca mataṅgajānāṃ kulāṣṭakaṃ caiva vanāṣṭakaṃ ca | ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa||iti | bārhaspatyasaṃhitāyāṃ viśeṣaḥ | taducyate— vanānāṃ madhye prācyaṃ kāliṅgakamaparāntikaṃ trīṇi vanāni śobhanāni | trayāṇāmapi prācyaṃ vanaṃ śobhanam | tatra kṛtayugotpannā airāvatakulaprasūtisambhavāḥ prāyeṇa mṛgamiśrabhadralakṣaṇā mahākāyāḥ kariṇo bhavanti| nātikrodhanāḥ samudvejitāḥ sattvaṃ darśayanti | te ca vṛkṣakavalaiḥ kāyopacayātiśayena madābhimukhāḥ karttavyāḥ | kāliṅgake cāparāntike ca tretāyugotpannā mandamahāgāvayavā gajā mandābhidhānāḥ prāyaśo mṛgāvayavāḥ saṅkīrṇagajāḥ samutpadyante| nātyudagrā jaladaprabhā nātimadā buddhipriyāśca gajā bhavanti | tathā ca karūṣadaśārṇakamārgareyakābhidhāneṣu madhyamā gajāḥ samutpadyante mṛgamandajātayaḥ| te ca madhyamabalā madhyamapramāṇāḥ sthūlaromāvilaśarīrā mandagatayaḥ| tathā ca saurāṣṭre pāñcanadābhidhāne dvāparayugotpannā mṛgamandagajānvayā mṛgaprāyā gajā bhavanti | bhīravaḥ kutsitamadā nāticaṇḍā durddamā durhṛttāśca evaṃvidhā gajāḥ samutpadyante | vanācca vanāntaragajeṣu durhṛtteṣu dhenukāsamparkeṇa prācyavane'pi kāliṅgake'pi aparāntike'pi | hrasvāsanaśca bhīruśca balavān hīnamastakaḥ | hīnāgrabhāgo duḥśīlastvaṃsaṃhataśarīrabhṛt || samutthitastvanāyāmapariṇāhavivarjitaḥ |
7.p31.3
bhārabhīrurvāladhinā tanunā śrīvivarjitaḥ || mṛgasvarūpo dīnaśca mṛgajātirgajādhamaḥ | iti | śreṣṭhavaneṣvapi vanāntarasthadurvṛttagajasamparkeṇa gajādhama utpadyata ityarthaḥ | iti vanaviśeṣeṇa gajaviśeṣalakṣaṇam | atha girinadyubhayacaragajalakṣaṇam | bāīspatyasaṃhitāyām, ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ giricāriṇām | tathā nadīcarāṇāṃ ca tathaivobhayacāriṇām || mahābalā mahākāyāḥ samastaguṇasaṃyutāḥ | supārśvāścārudigdhāṅgā dṛḍhapādā gataklamāḥ || udagrā nirbhayāścaiva sallakīkavalapriyāḥ | sadā ghātavibhinnāgradantadāritabhūtalāḥ || śārdūlādimahāsattvasaṃsphoṭātaṅkavarjitāḥ | madasrāvakṛtotsāhā durddamā vāribhīravaḥ || pāṃsukrīḍāratā nityaṃ vṛkṣonmūlanatatparāḥ | viṣāṇaceṣṭanāsaktāḥ śūrā giricarā gajāḥ || snigdhacchāyā nakhaiḥ snigdhaiḥ pṛthupādā mahodarāḥ | dīrghahastaviṣāṇāśca channagātrāparāstathā || asthirā bhinnaśīlāśca khedasantāpanāśakāḥ | karāgrasphoṭaniratāścītkārakaraṇapriyāḥ || anudagrā ghanaśyāmāḥ sīkarodkiraṇapriyāḥ | toyakarmaṇi niḥśaṅkāste gajāśca nadīcarāḥ || ubhayeṣu carantyete nadīparvatasānuṣu | ye gajā hṛṣṭamanasaste bhavantyatiśobhanāḥ || iti | iti girinadyubhayacaragajalakṣaṇam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit