Viramitrodaya 7.p37
Vīramitrodaya 7.p37
- Language
- Sanskrit
7.p37.1
mandāddhīnaṃ mṛgākhyasya ṣaḍbhāgena prakīrttitam || evaṃ krameṇa yoktavyaṃ mānaṃ mānaviśāradaiḥ | kiñcinnyūne'dhike vāpi na doṣaḥ pratipadyate || doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca vṛddhiraiva phalapradā | iti | iti gajamānalakṣaṇam | atha kṣetralakṣaṇam | pālakāpye gajahṛdaye, kṣetrāṇi hastauṣṭhamukhaṃ dantau śīrṣaṃ ca cakṣuṣī | karṇau grīvā ca gātraṃ ca vakṣaḥ kāyaśca bhedataḥ || etāni daśa kṣetrāṇi daśa daśā tatra yadaṅgaṃ śubhāśubhalakṣaṇayutaṃ yatkṣetrāntargataṃ taddaśāyāmeva tat śubhāśubhaphalaṃ bhavati | tathā ca— pālakāpya gajahṛdaya , daśāyāṃ ca tadākhyātaṃ prabhūtamiti sūribhiḥ | lakṣaṇaṃ dakṣiṇāṅgasthaṃ hastinaḥ puṇyapāpadam || tathā vāmāṅgagaṃ tacca hastinyāḥ phaladaṃ matam | daśāyāṃ lakṣaṇaṃ prabhūtaṃ phaladamiti sambandhaḥ | lakṣaṇaviṣaye viśeṣo'pi smaryate— tatraiva, mahadvyaktaṃ bhavedyacca lakṣaṇaṃ tanmahāphalam | yadalpamaprakāśaṃ ca tadalpaphaladaṃ matam || madhyamena phalaṃ madhyaṃ lakṣaṇena samādiśet | śubhāśubhena miśreṇa bahutvenādiśetphalam || iti | idaṃ ca gajalakṣaṇaphalaṃ rājñāṃ bhavati | kareṇulakṣaṇaphalaṃ ca rājñaḥ strīṇām | tadapyuktam— pālakāpye gajahṛdaye, lakṣaṇācca gajāṅgasthātphalaṃ bhūmibhujāṃ matam | phalaṃ bhūpāvarodhānāṃ kareṇvaṅgasthalakṣaṇāt || iti | gajānāmaśubhalakṣaṇamapi rājārohaṇe śubhaphaladaṃ bhavati | taduktam— pālakāpye gajahṛdaye, kadācicchubhadaṃ ca syādgajānāmapyalakṣaṇam | śubhakarmāṇamāsādya rājānamatha vā dvijam || yathā hi sarvasaritaḥ samudraṃ samupatya hi | svarasena viyujyante bhavanti lavaṇāmbhasaḥ ||
7.p37.2
evamāsādya bharttāraṃ bahulakṣaṇalakṣitam | bhavanti bādhitānīha durlakṣaṇaphalāni ca || rājārūḍhe ca yāni syuḥ pāpacihnāni hastinām | vighnattānyaphalānyevaṃ gīyate somasūnunā || rājādhirūḍhasya gajasya yāni bhavanti pāpāni tu lakṣaṇāni | sarvāṇi tāni pralayaṃ prayānti rājā hi loke paramaṃ pavitram || iti | iti kṣetralakṣaṇam | atha chāyālakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām, sarveṣāmeva nāgānāṃ chāyālakṣaṇamuttamam | tadyathā jāyate yasya tattathaivābhidhīyate || sattvāṃśakatvādvadrasya pāṭalā bhavati prabhā | navapūgaphalacchāyā snigdhā tanutanūruhā || tathā tamoṃ'śakatvācca kṛṣṇā mandasya jāyate | taruṇāmbudasaṅkāśā sthūlakṛṣṇakacāvilā || rajoṃ'śakatvācca tathā mṛgasyāpi hi dhūsarā | malināmbudasaṅkāśā rūkṣā tanutanūruhā || evaṃ chāyāviśeṣāstu bhadrādīnāṃ mayoditāḥ | chāyā sammiśrabhāvācca miśrā bhavati dantinām || sattvaṃ rajastamaśceti kramo'yaṃ śrūyate kila | bhadramandamṛgāṇāṃ ca krameṇaiva hi yujyate || tathaiva yattvayā proktaṃ yato mandastamoṃ'śakaḥ | rajoṃ'śako mṛgaśceti mamedaṃ vaktumarhasi || tacchrutvā vacanaṃ tasya pratyuvāca bṛhaspatiḥ | vanajātiguṇaireva bhadraḥ śreṣṭho narottama || tamoṃ'śakatvaṃ mandasya te yaduktaṃ nibodha me | durgatitvaṃ tathā''lasyaṃ nidrālutvaṃ ca mūḍhatā || gambhīraveditā caiva duṣṭatvaṃ ca tamoguṇāḥ | ete mandasya jāyante tena mandastamoṃ'śakaḥ || tejasvitā ca caṇḍatvaṃ cañcalatvaṃ tathaiva ca | śīghratvaṃ krīḍitatvaṃ ca tathā cottānaveditā || ete rajoguṇā rājanmṛgastena rajoṃ'śakaḥ |
7.p37.3
dhairyaṃ sthairyaṃ paṭutvaṃ ca vinītatvaṃ sukarmatā || anvarthaveditā caiva bhayasthāneṣu mūḍhatā | subhagatvaṃ ca dhīmattvaṃ sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ || ataḥ sattvāṃśako rājan bhadrajātirudāhṛtaḥ | iti | hastihṛdayaprabandhe, bhūkhāmyambumarujjātā bhavecchāyā bisāśinām | praśastā cāpraśastā ca saphalā niṣphalāpi ca || chāyāyāḥ sambhavaḥ pūrvaṃ parataḥ paritaḥ prabhā | chāyayā hi vṛtaṃ dehaṃ prabhā tatparataḥ sthitā || varṇamātramatarucchāyā prabhā varṇaprakāśinī | utkṛṣṭe lakṣyate chāyā nikṛṣṭe bhā prakāśate || snigdhatā sāndratā sthairyaṃ vyaktā ca śubhavarṇatā | dīptatā ceti kathitāśchāyāyāḥ ṣaḍguṇā budhaiḥ || lakṣaṇāni tu nāgānāṃ pāpāni ca śubhāni ca | chāyāvaśātphalantyeva chāyāyāmatilakṣaṇam || yasya syāllakṣaṇaṃ bhadraṃ chāyā bhadrā bhavenna tu | naivāsau śubhado hastī chāyopahatalakṣaṇaḥ || pāpalakṣaṇayukto'pi śubhacchāyāyuto gajaḥ | phalaṃ lakṣaṇajaṃ hitvā chāyāphalamavāpnuyāt || nīrājane'bhiṣeke ca dhvajocchrāye raṇodaye | teṣu teṣu ca kāleṣu bhavecchāyāvalokanam || vakṣasi pratimāne ca kumbhakarṇakaṭeṣu ca | niryāṇamastakasthāne veṣṭayośca kapolayoḥ || piṇḍikājaghanābhoge teṣu teṣu padeṣu ca | moditeṣu pradhāneṣu chāyāyā vīkṣaṇaṃ bhavet || śasyate pārthivī chāyā vahnijā jalajāpi ca | neṣyate vyomajā chāyā mātariśvabhavasya ca
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit