Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 7.p8

Vīramitrodaya 7.p8

Language
Sanskrit

7.p8.1

striyo'vatārayantyete mṛnmayā iva niścalāḥ | nāsti hastisamo bandhurnāsti hastisamo ripuḥ || nāsti hastisamaḥ kāyo nāsti hastisamo balī | vāraṇeṣu tu sāmarthyaṃ viśepeṇeha dṛśyate || trayāṇāmapi sainyānāṃ vidyante naiva te guṇāḥ | dṛśyante ye sadā rājan hiteṣvapi ca bandhuṣu || candrahīnā yathā rātriḥ sasyahīnā yathā mahī | nāgahīnā tathā sainyā vistīrṇāpi na śobhate || ye caivānye ca bahavo vāraṇānāṃ guṇāḥ smṛtāḥ | tasmātprayatnādrakṣettu svaputrāniva nityaśaḥ || teṣāmamitasattvānāṃ karttavyamanupālanam | iti | iti gajapraśaṃsā | atha gajotpattiḥ | pālakāpye, purā hi vāraṇā rājan kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ | caranti mānuṣe loke devaloke ca pārthiva || athottare himavati mahānnyagrodhapādapaḥ | dviyojanaśataṃ rājannucchritastadvadāyataḥ || ṛṣirdīrghatamā nāma tasyāsītsa parigrahaḥ | nyagrodhaṃ te kadācittu samājagmuranekadhā || nipetustasya śākhāyāṃ sarve te sahitā gajāḥ | atibhāreṇa teṣāṃ tu sā śākhā śatayojanā || vidārayantī taṃ deśaṃ nipapāta mahītale | te cāpi vāraṇāḥ sarve śākhāmanyāṃ samāśritāḥ || tataḥ kopasamāviṣṭastān gajānṛṣirabravīt | maddadārpocchrayādyasmānmama bhagnaḥ parigrahaḥ || vimuktāḥ kāmacāreṇa bhaviṣyatha na saṃśayaḥ | narāṇāṃ vāhanatvaṃ ca tasmātprāpsyatha vāraṇāḥ || athāntarikṣānmahatī vāṇī rājan vinirgatā | yaiḥ kṣayaṃ dānavā nītāstān hitvā munisattama || vāṇīṃ śrutvā śubhāmetāmevamastviti so'bravīt | atha te vāraṇāḥ śrutvā śāpamātmāparādhajam || paraṃ dainyamupāgamya brahmāṇamupatasthire | atha tān pūrvamevāha brahmā lokapitāmahaḥ ||

7.p8.2

tyajadhvaṃ vāraṇāḥ śokaṃ na hi śāpo madanyathā | kartuṃ yatnena muninā vacanaṃ samudāhṛtam || etadvākyaṃ tataḥ śrutvā pratyūcuste diśāṃ gajāḥ | asmākamanvayānāṃ tu gajānāṃ grāmavāsinām || rogāḥ prādurbhāviṣyanti viṣamābhyaśanādibhiḥ | diggajānāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca pitāmahaḥ || na viṣāde manaḥ kāryaṃ vyastaṃ prati mataṅgajāḥ | utpatsyate cireṇātha gajabandhurmahāmuniḥ || āyurvedasya vijñātā matkṛtasya bhaviṣyati | teṣāṃ rogān samutpannān hariṣyatyauṣadhībalāt || evamuktvā tu diṅnāgān visasarja yathādiśam | tataste prayayuḥ sthānaṃ svaṃ svamairāvatādayaḥ || digvāraṇānvayāste tu lokaṃ mānuṣamāśritāḥ | vicaranti mahīṃ kṛtsnāṃ padbhiḥ sāgaramekhalām || śatadhā yūthasaṅkhyābhiḥ pravṛddhāśca sahasraśaḥ | rājan himavataḥ pārśve maharṣiḥ sāmagāyanaḥ || sāgaraṃ prati lauhityaṃ tapastīvramatapyata | tasyāśramapadābhyāśamājagāma yadṛcchayā || sa vṛddhabālaṃ sumahat gajayūthaṃ sayūthapam | taṃ svapne dharṣayāmāsa yakṣiṇī kāmarūpiṇī || kā tviyaṃ śayanāttūrṇamutthitaḥ sa vyacintayat | āśramādabhitaḥ kramya munirmūtraṃ cakāra saḥ || tasya mūtreṇa saṃsṛṣṭaṃ tatraivendriyamasravat | praviṣṭamātre nilayaṃ tasmiṃstu munisattame || athājagāma taṃ deśaṃ gajayūthaṃ sayūtham | daivātkareṇusaṃyuktaṃ tatra tadretasānvitam || apibaddhastinī mūtraṃ tato garbhamadhatta sā | tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā vacanamabravīt || kathaṃ kareṇustacchukraṃ pītvā garbhamadhatta sā | ko hetuḥ karaṇaṃ kiṃvā bhagavan vaktumarhasi || tasya tadvacanaṃ śrutvā pālakāpyastato'bravīt |

7.p8.3

śṛṇu sarvaṃ mahārāja śukraṃ pītavatī ca sā || garbhavatī yadarthaṃ ca sā śukreṇa ca hastinī | brahmaṇā vihitā mūrttī rucirā nāmadevatā || ādikāle prajāsarge vijitya bhagavān prabhuḥ | devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca rakṣasām || gṛhītvā'sau sṛjaṃstejaḥ svayaṃ svāyambhavīmiva | tāṃ dṛṣṭvā rucirāṃ devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ || ityūcuramṛtaṃ prāpya vismayaṃ sarvapāragāḥ | ruciretyabhivikhyātā lokeṣu bhavitā triṣu || acintayitvā sā devān prajāpatipurogamān | yauvanasyaiva garvādvā kevalaṃ līlayāpi vā || tatraiva munibhiḥ khyātā kīrtyamānā yayau tadā | tāṃ ruṣṭo bhagavān brahmā śaśāpa vasudhādhipa || bhaviṣyasi kareṇustvaṃ kadācidvasudhātale | rucirovāca | mama śāpavaśātprāptiṃ brūhi nātha kṣitau tadā | ityuktvā brahmaṇaḥ sā tu pādayorapatattadā || tāmuvācāśrupūrṇākṣīṃ pramadāṃ pramadāṃ śubhām | kareṇubhāvo medinyāṃ mataṅgātte bhaviṣyati || prasūya bhārgavākhyāte vasuvaṃśe ca kanyakāḥ | bhaviṣyasi tadā bhadre punaḥ śāpavaśādvaśā || prāptaśāpā vasukule janma kāmayate tadā | upāyaṃ cintayatyatra janmārthaṃ paścimāṃ gatā || maharṣerbhārgavasyātha vṛkṣavyālaniṣevitam | āśramaṃ munibhiḥ śreṣṭhaiḥ śobhitaṃ brahmaniḥsvanaiḥ || brahmasadmanibhaṃ citraṃ siddhagandharvasevitam | śailarājasya pāṣṇisthaṃ maṇirājivirājitam || apsarobhiḥ samākīrṇaṃ kinnarīgītanāditam | ākulaṃ yajñadhūmaiśca svādhyāyasvarasaṃyutaiḥ || pāvakādityasaṅkāśairaśokastabakairapi | śobhitaṃ vṛkṣakhaṇḍaiśca nīladhārādharopamaiḥ || kamalotpalanaddhaiśca sarobhirupaśobhitam | dadarśa tatra dhīmantaṃ pāvakopamatejasam ||

7.p8.4

suvarṇastambhavarṣmāṇaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam | taṃ meruśikharākāraṃ śriyā vigatakalmaṣam || uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ kṛtvā mūrddhani cāñjalim | ṛṣīṇāṃ bhārgavaśreṣṭha krodhasyāntaṃ kadā bhavet || ityuktvā brahmaṇastasya sā'patatpādyostadā | mā bhaiṣīḥ kena vitrastā kaluṣā vā śubhānane || tāmuvāca mahāprājño hyavasthāṃ cintayaṃstadā | dadarśa sarvaṃ nirvṛttaṃ divyacakṣuḥsamanvitaḥ || vasūnāmuttame vaṃśe jananaṃ te bhaviṣyati | tatra varṣasahasraṃ tu nītvā śāpamavāpsyasi || etatte kathitaṃ rājan punaścedaṃ nigadyate | iti | viṣṇudharmottare, mārkaṇḍeya uvāca | pulahasya prajāsargaṃ śrutvā gandharvasattamaḥ | bhūyaḥ papraccha taṃ vipraṃ gajotpattiṃ suvistarāt || śailūṣa uvāca | kuñjarāṇāṃ samutpattiṃ śrotumicchāmi vistarāt | kuñjarā hi mahābhāgā bhṛśaṃ ca dayitā mama || nārāyaṇa uvāca | yadā prasūtā mārttaṇḍamaditirbhāskarāraṇiḥ | tadā tadaṇḍamudbhāvya dṛṣṭavān kaśyapaḥ svayam || tejo'dhikatvādaṇḍasthaṃ nāpaśyata yadā śiśum | uvāca devyā aṇḍe'smin kimaso bālako mṛtaḥ || tataḥ sabhāsaḥ sakalaṃ tejasā bhāsayan jagat | tena mārttaṇḍanāthasya kathitā dvijasattamaiḥ || tatastvaṇḍakapāle dve gṛhītvā tu prajāpatiḥ | pṛthakpṛthagavasthāpya rathantaramagāyata || rathantaraṃ sāma | manuḥ praveśayāmāsa iḍāyāstāviḍepsayā | udare pulahāttena janayāmāsa sā gajān || aṣṭau mahābalān nāgān teṣāṃ nānāni me śṛṇu | airāvatastathā padmaḥ puṣpadantaśca vāmanaḥ || supratīko'ñjano nīlaḥ kumudaśca mataṅgajāḥ | śakrādyānāṃ digīśānāṃ yathāsaṅkhyena vāhanāḥ || catvāro jātayasteṣāmekaikasyānvaye smṛtāḥ |

7.p8.5

bhadrā mandā mṛgā caiva saṅkīrṇā ca narādhipa || iti | iti gajotpattiḥ | atha gajajātinirdeśaḥ| tatra gajā bhadramandamṛgamiśrajātibhedena caturvidhā jāyante | taduktamparāśara saṃhitāyām, tatra jātayaścatasro bhavanti | bhadrā mandā mṛgā miśrā ceti | tathā ca, bhadro mando mṛgo miśraścaturddhā jāyate gajaḥ | iti | viṣṇudharmottare, airāvatādyaṣṭau diggajānanukramya-catvāro jātayasteṣāmekaikasyānvaye smṛtāḥ | bhadrā mandā mṛgā caiva saṅkīrṇā ca narādhipa || iti | etāsāmuttamamadhyamakaniṣṭhatvamapi smaryatetatraiva, bhadrā teṣāṃ bhavecchreṣṭhā mandā madhyā kanīyasī | mṛgā jñeyā ca bāhulyātsaṅkīrṇā pārthivottama || iti | parāśara saṃhitāyāmapi, bhadrā śreṣṭhā bhavettāsāṃ mandā madhyā kanīyasī | mṛgā miśrādhikairjñeyā guṇadoṣaiḥ samāsataḥ || iti | iti gajajātinirdeśaḥ | atha bhadrādigaja lakṣaṇam | tatra bhadragaja lakṣaṇamuktamviṣṇudharmottare, vyūḍhoñcamastako'svacchapṛthvāyatamukhāṅguliḥ

Commentaries (2)

Linked texts (1)