Viramitrodaya 9.p50
Vīramitrodaya 9.p50
- Language
- Sanskrit
9.p50.1
sapakṣaṃ bāśu bharttāraṃ nīhārāmbu yathāmbujam | nāśayediti śeṣaḥ | kūrcasyādhaḥpradeśastu kukṣiborderśca parikīrttitaḥ || adhanyastatra vāhasya jaṅghayorjānunośca yaḥ | nābhijo muṣkajaścaiva trikajaśca viśeṣataḥ || pucchamūlagataścāpi naiva dhanyaḥ prakīrttitaḥ | kukṣau vyādhikṣayaṃ yāti romajāḥ kukṣisambhavāḥ || pāyutrivalimadhyasthā naiva dhanyāḥ prakīrttitāḥ| sphicijaḥ khurajaścaiva yasyānartto hi dāruṇaḥ || talāvarttaśca turago bharttuḥ sarvārthanāśanaḥ | śatapādīti vikhyātastathā ca mukulo'paraḥ || āvattaścaiva saṅghātaḥ pādukā sārdhapādukā | śuktiścaivāvalīḍhaśca āvarttaḥ kīrttito'ṣṭadhā || vājidehagataḥ samyak śubhāśubhanivedakaḥ | śatapādasamākāraḥ śatapādī prakīrttitaḥ || jātīmukulasaṅkāśo mukulaḥ samudāhṛtaḥ | āvatrtto bhramito vālaiḥ saṅghāto romapuñjakaḥ || pādukā pādukākārastathā caivārdhapādukaḥ | śuktiśca śuktisaṃsthāno romabhirvyaktalakṣaṇaiḥ || eteṣāmavalīḍhastu avalīḍhaḥ prakīrttitaḥ | bālairviśeṣasaṃsthānairnirdiśenmatimān bhiṣak || śāstramārgānusāreṇa yathā proktaṃ tapodhānaiḥ | eteṣāmeva sarveṣāmāvarttānāṃ vicakṣaṇaiḥ || romajeti kṛtā saṃjñā vājilakṣaṇavedibhiḥ | śubhāśubhau tu yatra dvau tatraiko na phalapradaḥ || ekaṃ hemnā dahetpāpaṃ tena doṣo na duṣyati | (?) atha vā vājino mukhyā javādiguṇāsindhavaḥ || dattvā grāhyāḥ krayeṇaiva durāvarttastu kākudī | śrīvṛkṣo romajaścaiva rocamānastathaiva ca || aṅgadī mekhalī nāma rājyaratnapradaḥ sadā | śrīvṛkṣādilakṣaṇamagre vakṣyate | prapāne mārutaṃ vidyāllalāṭe ca hutāśanam ||
9.p50.2
urasi cāśvinau devau candrasūryau ca mūrddhani | randhre skandaviśākhau ca uparandhre hariharau || ityevaṃ pūjitāstvete daśāvarttāstu vājinām | athaikena vihīnā ye bhaveyuraśubhāvahāḥ || iti | gaṇakṛte aśvāyurveda, āvartaśuktisaṅghātamukulānyavalīḍhakam | śatapadī pādukā'rdhapādukā cāṣṭamī smṛtā || āvartākṛtayaścaitā aṣṭau samparikīrtitāḥ | rūpamāsāṃ viśeṣeṇa punaśca kathayāmyaham || tatra pradhāno hyāvarttaḥ śuktiścāpi śubhā matā | śatapadī pādukā ca śuktiścāpi ṣaḍaṅgulā || pādukārddhāṅgulā caiva mukulaṃ tadvaducyate | vibhāgo'ṅgulamāvarttamānameṣāmiti smṛtam || tatra pradhāno hyāvarttaḥ śuktiścāpi śubhā matā | śrīvṛkṣo vakṣasi prokto hyāvarttaiḥ pañcabhirbhavet || iti | āvarttau sṛkvisyau śuktī vā yasya vājinaḥ syātām | prāpnoti miṣṭamannaṃ bharttā putrāṃśca pautrāṃśca || yasyāśvasya bhavetāṃ lalāṭajau dvau pradakṣiṇāvarttau | tasya svāmī vijayī bahuprajo jayati ripusainyam || yasya tretāgninibhāḥ pradakṣiṇā vai trayo lalāṭasthāḥ | tasya svāmī vijayī santiṣṭhati mūrdhni śatrūṇām || niḥśreṇī yasya bhavettribhirāvarttairlalāṭamadhye tu | rājā tenāśvena ca labhate vijayañca dhanadhānyam || savyāvarttairvājī caturdikṣu saṃsthitairlalāṭe tu | kurute svāminamacirānmahīpatiṃ putravantañca || āvartau mukulo vā sruvapradeśe pradakṣiṇo yasya | tasya turagasya bhartā saṅgrāme jayati ripusainyam || āvartau vṛṣabhākhyau jñeyau turagasya karṇamūlasthau | tābhyāṃ svāmī vijayī labhate'laṅkāranikarāṃśca || āvartastu nigāle devamaṇiḥ sarvakāmadaścāsau |
9.p50.3
rāṣṭrasutakośasampatsaukhyāni dadāti vijayañca || āvartau hantyaśubhānagrimakāye kakudbhavaṃ muktvā | tatrārūḍho nṛpatirjayati raṇe śatrusainyāni || yasyoparandhrabhāge kṣemāvartaḥ prajāyate śrīmān | tasya svāmī vijayī raṇamūrdhni bhavati śatrūṇām || āvartaḥ kaṇṭhasthaḥ śuktirvā rocamāna ityuktaḥ | rājñastenāśvena tu kośo mitrāṇi varddhante || rocamānastu pūrvārddhe niḥśreṇī śirasi sthitā | paścārddhe mekhalī sarvānaśubhān hanti romajaḥ || vekṣāntayośca śuktī dve turagasya dṛśyete | tasya svāmī vijayī varddhate putrapautraiśca || āvartā varṣmasthāścatasṛṣvapi dikṣu yasya catvāraḥ | kaṇṭhe ca rocamānaḥ so'śvaḥ śrīvatsakī nāma || tenājau ripusainyaṃ vijitya vinivarttate rājā | prāpnotyarthān svabalādrāṣṭraṃ saukhyaṃ yaśaścaiva || vakṣasi yasyāvarttāścatvārastasya vājinaḥ svāmī | prāpnoti raṇe vijayaṃ vittaṃ niṣkaṇṭakaṃ rājyam || śuktayo vakṣasi tisro yasya syuḥ sarvakāmadaḥ so'śvaḥ | tenāsau vijitāriḥ svastho vinivarttate rājā || bāhoryasyāvarttau śuktī vā so'ṅgadī hayaḥ proktaḥ | prāpnoti tasya bharttā ratnānyābharaṇanikarāṃśca || āvartau randhropari yasya sto mūrdhni mekhalī nāma | tenaiśvaryaṃ bhavati hi putrāḥ pautrāśca varddhante || ete śubhāḥ praśastāḥ saptatriṃśadromajāḥ kathitāḥ | iti | śālihotre'pi, āvartastvadharoṣṭhasthaḥ svāmino mātṛghātakaḥ | svāminaḥ pitaraṃ hanyātprapānopari dakṣiṇaḥ || vāme bhrātṛvadhaṃ vidyādbharttāramupasaṃsthite | prothā''varttī prothayati bharttāraṃ sakulaṃ dahan || nāsāpuṭasthāvāvartau bharturvintavināśakau |
9.p50.4
yasyāvarttau ca dṛśyete gaṇḍayorubhayoḥ sthitau || svāminaṃ jyeṣṭhaputraṃ vā sa khādati turaṅgamaḥ | āvartau cāśrupātasthau dṛśyete yasya vājinaḥ || nityāśrupatanaṃ vidyātkule yasyedṛśo hayaḥ | kūṭayoryasya cāvata dṛśyete vyaktarūpiṇau || bhartuḥ kulaṃ pātayati yāvadgotraparigraham | dṛśyete yasya cāvarttau bhruvormadhyagatāvubhau || sa hayo bhukuṭirnāma jñātimitravirodhakṛt | śaṅkhayorubhayoryasya dṛśyete romajāvubhau || kulaṃ sa bhakṣayetsarvaṃ bharturvyasanado hayaḥ | manyāyāṃ hanucakre ca pādayoḥ skandhasandhiṣu || āvarttā yasya dṛśyante kakṣāvarttitaromajāḥ | prāṇaghātī bhavedbhartuḥ skandhabhāgakalādiṣu || agrakarṇāśritau yasya dṛśyete romajāvubhau | mantrāviśrāvaṇakṛtairdoṣairbharttā vipadyate || āvarttau viṃdumarmasthau dṛśyete yasya vājinaḥ | nārthasiddhikaro bharturmarmāvarttī turaṅgamaḥ || yasyāvarttaḥ pradṛśyeta galamadhye pratiṣṭhitaḥ | svāmī tasyāpyanetraśca nānnapānasya bhājanam || yasyāvarttau vahasthau tu sa hayo ghātayedyudhi | svāminaṃ caiva netāraṃ na ca karmasu sidhyati || yasyāvarttastu kakude kakurdī sa prakīrttitaḥ | bharttāraṃ sānvayaṃ hanyāttathā bhartuḥ kulodvaham || vāhanānāṃ vināśāya rājño rāṣṭravadhāya ca | sarvārthanāśanaṃ raudraṃ jātamātraṃ vivāsayet || na taṃ śālāsu badhnīyāddhayaṃ vaidyavigarhitam | avatīrya ca saṅgrāmaṃ sa jīvannābhivarttate || hastasparśanacakṣurbhyāṃ harataḥ parivarjayet | dvijebhyo vā pradātavyaḥ pararāṣṭreṣu votsṛjet || dṛṣṭvā sūryaṃ nirīkṣeta spṛṣṭvā snāyātsavāsasā | eṣo hyāvarttarūpeṇa dhūmraketurivotthitaḥ ||
9.p50.5
kākasāvarttino'śvasya vāyasairbhakṣyate patiḥ | nānāsattvairaniṣṭaiśca hatasainyo raṇe hataḥ || pārśvayoryasya cāvarttau bharttā tasya sabāndhavaḥ | kṣayamāyātyakāle tu grīṣmakāle yathā jalam || āsanāvarttino bharttā śūlena vadhamarhati | pṛṣṭhajāvarttino bharttā raṇamadhye 'sya vājinaḥ || atha dūṣaṇadūṣārthaṃ kṣipraṃ śastreṇa vadhyate | yasyāvarttastu dṛśyeta kroḍamadhye pratiṣṭhitaḥ || bharttāraṃ saparīvāraṃ raṇe so'śvastu ghātayet | nāsāvartī skhalan saṅkhye dviṣatsainye samākulaḥ || rājacaiaurāmridaṃṣṭraiśca kulaṃ bhartturvināśayet | saṅkhye saṅgrāme | daṃṣṭrairvyāghrādibhirdaṃṣṭribhiḥ | tatra viddhi mahādoṣaṃ jānvāvarttasturaṅgamaḥ || sa pātayati bhogācca sthānācca vasudhādhipam | jaṅghayorubhayoryasya dṛśyete romajāvubhau || nigaḍairbadhyate tasya bharttā tu saha bāndhavaiḥ | kukṣikāvarttino'śvasya bharttā vadhyeta saṃyuge || satataṃ bahubhiḥ kliṣṭo vyasanairatidāruṇaiḥ | hṛdayāvarttino'śvasya hṛcchokaparipīḍitaḥ || vadhabandhaparikliṣṭaḥ sānvayastu vinaśyati | bharteti śeṣaḥ | hayastu kakṣasaṃsiddhaḥ saṅghāte vadhyate paraiḥ || sa hayo yasya bharttāsya svastimānna nivarttate | kakṣasaṃsiddhaḥ kakṣāvarttaḥ | saṅghāte saṅgrāme | ekakakṣo'lpadoṣastu garhitaścobhayoḥ smṛtaḥ || ubhayoḥ kakṣayorāvartte uktaḥ sampūrṇo doṣaḥ, ekatrālapa nābhyāmāvarttarūpaṃ tu dṛśyate yasya vājinaḥ | bharttā tasya sasantāno vyādhibhiḥ pīḍyate bhṛśam || āvattau mūtrakośasthau bharturdāridyadūṣaṇau | bahuprajā na cāyuṣyaṃ yasyāvarttau tu muṣkajau || trikāvarttinamāsthāya saṅgrāme yo vrajennaraḥ |
9.p50.6
saśalyastyajati prāṇān sādī sa ca sahāyavān || āvattau pucchamūlasthau dṛśyete yasya vājinaḥ | kulaghātī bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā || phyupradeśe kukṣau ca sīvanībhāgamāśritaḥ | kukṣivyādhikaro bhartuḥ kacicca ca sukhāvahaḥ || sphikpiṇḍayoruparijau yasyāvarttau tu vājinaḥ | sa piṇḍapātī vijñeyo bhartṛghnaḥ kulanāśanaḥ || sthulāvarttī ca yo vājī nityamadhvani pūjyate | śastravadhyo bhavati ca saha bhartrā turaṅgamaḥ || jaṅghādibhiḥ pūrvamuktaṃ vyākhyātaṃ pṛṣṭhataḥ phalam | ityapraśastā vyākhyātāḥ praśastānaparān śṛṇu || lalāṭe yasya cāvarttau samau syātāṃ pradakṣiṇau | saṅgrāme tena jayati putrapautraiśca vardhate || pradakṣiṇāḥ pramāṇasthāstrayo yasya lalāṭajāḥ | naikākṛtiviśeṣāstu agnihotranibhāstathā || naikākṛtiviśeṣāḥ sadṛśākṛtayaḥ | kṣatriyastādṛśaṃ labdhvā śatrūṇāṃ mūrdhni tiṣṭhati || yajñāṃścaiva samādhatte vipulān bhūridakṣiṇān | lalāṭe yasya dṛśyeta paṅktirūdhrvāyitā samā || tribhiḥ pradakṣiṇāvarttairniḥśreṇatyābhisaṃjñitā | tayā tu niḥśreṇikayā jayedrājā ripūn raṇe || nityaṃ hi vijayaścaiva svacakraṃ cāsya vartate | dhanadhānyasamṛddhiṃ ca tenāśvena samāpnuyāt || lalāṭe yasya cāvartāścatvāraḥ syuścaturdiśam | nāpasavyāḥ samā vyaktāścaturaṅgeti taṃ viduḥ || tena rājā vijayate niḥsapannāṃ vasundharām | raṇe ca vijayī nityaṃ vasumān putrapautravān || āvartò mukulo vāpi sruve yasya pradakṣiṇaḥ | yastena yāti saṅgrāmaṃ jitvā śatrūnivarttate || āvartau karṇamūlasthau dṛśyete yasya vājinaḥ | vṛṣabhāviti tau jñeyau bharturīpsitakāmadau ||
9.p50.7
alaṅkāraiśca bharttāsya vardhate putrapautravān | āvartastu nigālastho suvyūhaḥ supradakṣiṇaḥ || sa vai devamaṇirnāma sarvakāmārthasādhakaḥ | nihanti cāśubhān sarvvānāvarttān pūrvakāyajān | tamāruhya nṛpaḥ saṅkhye labhate śāśvataṃ padam || kaṇṭhe hyathā''yatā śuktirāvartto vāpi yo bhavet | sa rocamāno vijñeyo bharturmitrāvivarddhanaḥ || keśānte yasya śuktī dve ūrdhve prācīnamāyate | kṣatriyastena jayati putrapautraiśca vardhate || yasyāvarttāstu dṛśyante vakṣaḥsthāḥ susthitāstrayaḥ | pradakṣiṇā vyaktarūpāḥ śuktayo vāṅgaromajāḥ || bhartā tasya raṇe śatrūn jitvā svastho nivartate | bāhujau yasya cāvarttau śuktī syātāṃ haṃyasya tu || so'ṅgadī nāma turago bharturābharaṇapradaḥ | randhrayorupariṣṭāttu yasyāvarttau pradakṣiṇau || sa mekhalī vardhayate koṣṭhāgāraṃ vasūni ca | vittaṃ cāpyāyate tasya putrapautraiśca vardhate || śrīvṛkṣaḥ svastikaṃ padmaṃ varddhamānagadādhvajāḥ | nandyāvartto halaṃ cakraṃ śaṅkho vajramasirdhanuḥ || matsyaścandro'rdhacandro vā patākā muśalaṃ tathā | evamādyāḥ śubhāvarttā dṛśyante yasya vājinaḥ || vakṣasi syurlalāṭe vā rājño rājyamavāpayet | ityāvartāḥ praśastāḥ syurvyākhyātā ninditāśca ye || iti || ityāvarttalakṣaṇam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit