Pramāṇa · Search · About · API

Kalasara 5.p31

Kālasāra 5.p31

Language
Sanskrit

5.p31.1

iti jñāyate | pañcamaṣaṣṭhayorapi paraiva | sāyaṃkālasya gauṇasya tattithivyāptatvāt | 'rātrinaktabhojane nār̤ītrayamuttamaḥ kālaḥ,pradoṣo'stamayādūrddhaṃ ghaṭikātrayamiṣyate | iti smṛteḥ | muhūrttatrayaṃ madhyamaḥ kālaḥ,trimuhūrttaḥ pradoṣaḥ syādbhānāvastaṃ gate sati | iti vyāsokteḥ | niśīthaparyyanto jaghanyaḥ kālaḥ, "naktaṃ niśārddhāṃ kurvīta" iti sāmānyenābhidhānāt || nanu, -sāyaṃsandhyā trighaṭikā astādupari bhāsvataḥ | tathā, -catvārīmāni karmāṇi sandhyāyāṃ parivarjayet | āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ svādhyāyañca caturthakam || iti smṛteśca sandhyākāle kathaṃ bhojanamiti cet, na| kratvarthena vratārthanaktacaturthabhojanavidhinā puruṣārthasya sandhyākālaniṣedhasya bādhāt | yathā puruṣārthaprāṇihiṃsāpratiṣedhaḥ kratvarthāgniṣṭomīyahiṃsāvidhinā bādhyate || yatta saptamībhānuvāsarādau sauranaktaṃ vihitam | tatra pūrvvoktaviparyyāsena sāyaṃkālavyāptirmukhyaḥ kalpaḥ | pradoṣavyāptira nukalpaḥ | tatra ṣor̤āmede pūrvasminneva parasminneva vā sāyaṃkālavyāptau na sandehaḥ | ubhayatra sāyaṃkālavyāptau pūrvatithireva | ubhayatrāpi tattithervidyamānatvāt | nobhayatra tadyāptau pūrvatithiraiva | sāyaṃkāle tadabhāve'pi pradoṣakāle'pi tattitheḥ sattvāt | ubhayatra sāmyena vaiṣamyeṇa vā tadekadeśavyāptau pūrvaiva | gauṇasya pradoṣakālasya tattithivyāptatvāt | sauranaktabhojane divasasyāntimamuhūrttaḥ uttamaḥ | "muhūrttānnaṃ dinaṃ naktam” ityukteḥ | antimādho muhartto madhyamaḥ,— yada divākaraṃ yatroktamantrime ghaṭikādvaye | ityukteḥ |

5.p31.2

tataḥ prācīno jaghanyaḥ,— trimuhūrttaṃ smṛtedāhni niśi caitāvatī tithiḥ | tasyāṃ khairaṃ bhavennaktamahnyeva tu bhojanam || iti sumantūkteḥ | "ātmano dviguṇāṃ chāyāṃ" ityādi atreva paryyavasyati,— ye lādityadine brahyannaktaṃ kurvvanti mānavāḥ | te dinānte'pi bhuñjīran niṣedhādrācibhojane || iti bhaviṣye ravivāsare rātribhaktasya niṣedhāt gṛhasthasyāpi diveva bhojanam | evaṃ ravisaṃkrāntyādiṣvapi jñeyam || mādhavācāryyaistu ekasminneva dine ekabhaktanaktayoḥ prasaktau gauṇakālasyāpyasambhavapace bhāryyāputrādinā karttantareṇa naktaṃ karaṇīyamiti likhitamanusandheyam || dhavalasaṃgrahe, - haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam | brahmacaryyamadhaḥ śayyāṃ naktabhojī ṣar̤ācaret || bhaviṣye,—"agnikāryyamadhaḥśayyām” iti paṭhitvā agnikāryyaṃ vyāhṛtibhirāvyahoma iti lakṣmīdharaḥ | skānde,—etāni varjayet nakta annyāni surasundari | niṣpāvā ār̤hakī mudgā māṣāścaiva kulutthakāḥ || masūrā rājamāṣāśca godhūmā stripuṭāstathā | caṇakā vartulāścāpi sumuktāścaivamādayaḥ || etadupalakṣaṇam | nakta haviṣyadravyameva bhoktavyamityarthaḥ | sa vicāro haviṣyaprakaraṇe lekhyaḥ || iti naktanirṇayaḥ || atha ayācitaṃ nirṇīyate | prājāpatyakṛcchrādau saptamauvratādau ca tadvihitam | tasya dvāvathau | na yācitamayācitamityekaḥ pratiṣedharūpaḥ | tathāca prājāpatyakṛcchravyākhyāne gautamaḥ | athāparaṃ tryahaṃ kañcana na yāceteti | ataḥ upavāsavadahorātrameva viṣayīkaroti | ata eva saṃkalpo'pyasminnahorātre yācitamannaṃ na bhokṣya iti vācyam | tathā paryudāso'pi |

5.p31.3

tathā ca vṛhaspatiḥ, — tryahaṃ prātaḥ tryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam | tryahaṃ parañca nāśnīyāt prājāpatyañcaran dvijaḥ || smṛtyantare'pi, — ayācitāśī mitabhuk parāṃ siddhimavāpnuyāt | iti | daśagrāsabhojitvaṃ mitabhojitvam | "ayācite ddau grāhyau” iti caturviṃśatimatokteḥ | tathāca, yācitādanyadayācitamityatnāprayatnalabdhasya paradattasya bhojanaṃ vivakṣyate | tadāpi parādhīnatvādeva kālaviśeṣavidhānasyāgrah lādahorātrameva viṣayīkaroti | svagṛhasthitavastunaḥ idānīmayācitatve'pi pūrvayatnasañcitatvādayācitameva| tathāca paryudāsaḥ | yadā niṣedhasya prasaktipūrvakatvādayāñcāprasakteśca paradravyaviṣayatvādayācitaśabdo'pi paradravyameva viṣayīkaroti | tacca bhovyadravyaṃ parakīyamathalopanītañca | tathāca yājñavalkyaḥ,— ayācitnāhṛtaṃ grāhyamapi duṣkṛtakarmaṇaḥ | . yatidharmabhūṣaṇeḥ,– bhikṣāśanasamudyogāt prāṅkenāpi nimantritam | ayācitaṃ hi tadbhavyaṃ bhoktavyaṃ manurabravīt || yadi pratiṣedho yadi vā paryudāsa ubhayathāpi ekabhaktādivanna kālo viśeṣaṇīyaḥ| pratiṣedhe'nuṣṭheyābhāvāt paryudāse parādhīnatvācca | asati kālaviśeṣavidhau na karmakālavyāptivacanamatra pravarttate | tathā sati kālaviśeṣavidhibhāvāt śuklakṛṣṇapratipadādau upavāsavat pūrvvottaraviddhe grāhye | evamayācite sarvatithiṣu upavāsavat nirṇayaḥ iti susthitam || ityayācitanirṇayaḥ

Linked texts (5)