Kalasara 7.p54
Kālasāra 7.p54
- Language
- Sanskrit
7.p54.1
syāyāṃ dīpadāne | gayāyāmityacāpi nivapana dūtyanvayaḥ | anyeṣāṃ pitṭavyādīnāṃ dūvaśabdena yathā pitorvarṣamadhye pitṛvyāditarpaṇaśrāddhe na kārye, tathā janakavarṣe jananīvārṣikamapi na kāryamityarthaḥ | jananīvarṣe tu janakasāṃvatsarikaṃ kāryamitīyān mātṛtaḥ piturbhedaḥ dūti sūcanārthaṃ athaśabda upāttaḥ | viśvāmitraḥ, - pitā copaparamedyasya gṛhaṃ tasyāśucirbhavet | piteti mātāpyupalakṣyate | gṛhamiti deho'pi | tathā ca devīpurāṇe,pramṛtau pitarau yasya dehastasyāśucirbhavet | na daivaṃ nāpi pitryaṃ syādyāvatpūrṇo na vatsaraḥ || mahāgurunipāte ca sarvakarmāṇi varjjayet || mahāguruḥ mātāpitarau | punarviśvāmitraḥ,snānaṃ caiva mahādānaṃ svādhyāyañcānyatarpaṇam | prathame'bde na kurvīta mahāgurunipātane || snānamiti tīrthasnānam | "tīrthasnānaṃ mahādānaṃ" dūtyetat samānam, yamokteḥ| svādhyāyo॰ vedapāṭhaḥ | anyatarpaṇamiti pitṭavyādiśrāddhamupalakṣyate | śātātapaḥ,- anyaśrāddhaṃ parānnañca madhu māṃsañca maithunam | varjayedabdamekañca mahāgurunipātane || madhu kṣaudraṃ | maithunaṃ vivāhaḥ | yamaḥ,- “māṅgakhyamutsavaṃ kāmyam” dūti niṣedhaṃ prakṛtyovāca | dūti sāmānyato'śaucaprakaraṇe'pi “tathaiva kāmyam yatkarma vatsarāt prathamāhṛte" iti vyāghrokteḥ kāmyeṣvanadhikāro, na nityanaimittikayoḥ | tathā,- anyeṣāṃ pretakāryāṇi mahāgurunipātane | kuryuḥ saṃvatsarāt pūrvvaṃ naikoddiṣṭaṃ na pārvvaṇam || iti bṛhanmanūkteḥ | pitrādīnāṃ pretakāryāṇi "naikoddiṣṭaṃ na pārvvaṇaṃ" iti kulabhedena dvividhamapyābdikaṃ na kāryyam |
7.p54.2
vimātrādiviṣaye vṛddhamanuḥ,pitrorabdamaśaucaṃ syāt ṣaṇmāsān mātureva ca | māsatrayantu bhāryyāyāstadarddhaṃ bhrātṛputrayoḥ || mṛtāviti śeṣaḥ| māturiti vimātuḥ pitroriti pūrvamuktatvāt| kaniṣṭhamātuḥ ṣaṇmāsān mātāpitrośca vatsaram | iti vākyāntarāt apakṛṣya sapiṇḍīkaraṇe kṛte kāmyeṣvapyadhikāraḥ | tathā pratigrahādiṣvapi | tathā ca mātṛkhye,sapiṇḍīkaraṇādūrddhaṃ pretaḥ pārvvaṇabhāk bhavet | vṛttapūrttoṣṭiyogyaśca gṛhasthaśca tato bhavet || vṛttaṃ pratigrahādi dṛṣṭaṃ yāgādi gṛhastho bhavedityanena punaḥ svavivāhaṃ kuryyāt | gṛhasthapadasya saṃgṛhītadāra eva mukhyārthatvāt | nanu gṛhasthāśramavihitakarmānuṣṭhānayogyatāparatamastu ? iti cet na| lakṣaṇāprasaṅgeḥ mukhyārthasambhave lakṣaṇāyā anaṅgīkārāt | atra pūrteṣṭayoḥ parigaṇanaṃ pūrvvācāryyaiḥ kṛtam |, tathācāgneyapurāṇe,-vāpīkūpatar̤āgādidevatāyatanāni ca | annapradānamārāmaḥ pūrttadharmaṃ ca muktidam || tathā,– grahoparāge yaddānaṃ sūryyasaṅkramaṇepu ca | dvādaśyādau ca yaddānaṃ pūrttaṃ tadapi nākadama || kātyāyanaḥ | śrāhitāgneḥ pitṛrcanaṃ piṇḍaireva, tathā brāhmaṇānapi bhojayet pūrttairiti | dṛṣṭalacaṇaṃ mahābhārate,– ekāgnihotrahavanaṃ tretāyāṃ yacca hūyate | antarvedyāñca yaddānamiṣṭaṃ tadabhidhīyate || jātukarṇaḥ,– agnihocaṃ tapaḥ śaucaṃ vedānāñcānupālanam | śrātithyaṃ vaiśvadevañca dṛṣṭamityabhidhīyate || dvādaśyādautyādipadena janmāṣṭamīvratāṅgadānasaṃgrahaḥ | etena cecatīrthādiyānādīnāṃ atrānukterna tatkaraṇaṃ samācārastvevameva | tathā vacanabalāt bhāryyāyāṃ vidyamānāyāṃ vivāhāntarakaraṇābhāvaḥ |
7.p54.3
evaṃ mātāpicorvarṣe sapiṇḍīkaraṇe kṛte pitṛvyāditarpaṇaśrāddhādikaṃ na kāryyam | yamaḥ,– māṅgalyamutsavaṃ caiva parapāke ca bhojanam | prathame'bde na kurvīta yojane'pi kṛte sati || madhu māṃsaṃ parānnañca maithunaṃ cānyatarpaṇam | prathame'bde na kurvīta sapiṇḍīkaraṇe kṛte || vṛddhamanuḥ,– daupadānaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhañcāparapākṣikam | prathame'bde na kurvīta yojane'pi kṛte sati || maithunamatra vivāhaḥ, vivāhaṃ vinā mithunatvāsambhavāt | nanu “gṛhasthasya tato bhavet” ityuktau vivāhaḥ kāryya ityuktam | atra ca niṣedha ityubhayoḥ kathaṃ saṅgatiriti ceducyate | vidyamānapatnīkena patnyantarasvīkāro na kāryya ityubhayorna virodhaḥ | tathā ca pūrvvamavivāhito mṛtapatnīkañca vivahediti niṣkarṣaḥ| tadetat vivicya “nodvāhedārasatve” ityasmātkārikāyāṃ nividdham | vṛddhamanūktau aparapākṣikamiti aparapakṣe vihitāmāvāsyāśrāddham | etadaṣṭakāvvaṣṭakāyugādyādīnāmupalakṣaṇam | ataeva pretapakṣaśrāddhamapi na kāryyaṃ tasya nityakāmyatvāt | “pitaryuparate” iti vakṣyamāṇokteḥ | mātāpitṛviṣaye vṛhanmanuḥ,— pitaryuparate putro mātuḥ śrāddhānnivarttate | mātaryyapi ca vṛttāyāṃ pituḥ śrāddhādṛte samāḥ || samāḥ sāṃvatsarikaṃ varjayitvā ityarthaḥ | idaṃ sannihitavākyena sambadhyate, na pūrvvavākyenāpi | mātaryyapi ca vṛttāyāṃ śrāddhaṃ kurvīta paitṛkam | tasyā na vatsaraṃ kuryyāt prete pitari ca kvacit || iti śaṅkhokteḥ, iti kṛtyakaumudīkārādayaḥ | kuryyāditi punarupādānāt nañaḥ pūrvvavākye sambandhaśaṅkā nāstyeveti tanmataṃ samīcīnam | tasmāt janakamaraṇābde mātṛvārṣikamapi na kāryyam |
7.p54.4
mātṛmaraṇābde tu pitṛvārṣikaśrāddhamātraṃ kāryyamitīyāneva bhedaḥ | amāvāsyādinityaśrāddhāni ubhayorapyabde na kāryyāṇīti siddhāntaḥ| atra vipramiśraiḥ “ṛte samāḥ” ityubhayatrāpi yojayitvā asaddeśe nirvighnānaṃ mātṛsāṃvatsarikānuṣṭhānādyasambaddhavyavadhāyābhāvādanuṣaṅgādhikaraṇanyāyasambhavādubhayoḥ saṃvatsare ubhayoḥ sāṃvatsarikaṃ kāryamiti yallikhitaṃ tanna vicārasaham ityasmatpitṛcaraṇāḥ | tathāhi,anuṣaṅgādhikaraṇeṣu asambaddhavyavāyābhāvo nānuṣaṅganimittam | kintu ākāṅgādisadbhāva eva tannimittamiti vicāritaṃ “pitaryuparate” iti vākye ākāṅkṣādivirahānnānuṣaṅgaprasaṅgo'pi| anenaivākhārasyena “mātaryapi ca” iti vākyasya prāmāṇye mātṛsāṃvatsarike vikalpa iti tairapyuktam | śaṅkhasmṛtau tadvākyasyopalambhādaprāmāṇyaśaṅkā dūrāpāstaiva | yaccoktaṃ vikalpa iti tatrāpi praṣṭavyam | kiṃ vākyayorvirodhādvikalpa iti kalpanīyam ? athavā smṛtyācārayoriti ? tatra na prathamaḥ, ubhayorvākyayorapi saṃvatsare mātṛsāṃvatsarikānuṣṭhānābhāvasya spaṣṭamabhihitatvena virodhābhāvāt tasmād dvitīyaḥ pakṣa āśrayaṇīyaḥ | so'pyayuktaḥ | tathācārasya kṛtyakaumudyādiṣu alikhitatvena anādṛtatvāt | smṛtyapekṣayādyantaritaprāmāṇyenācārasya durbalatvamiti siddhāntāccetyalamativistareṇa | vistarastu asmatkṛte śuddhisāre draṣṭavyaḥ iti catuṣkasya
Linked texts (4)
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Nityācārapradīpa — Narasiṃha Vājapeyin, Sanskrit
- Śrāddhapradīpa (Madanamonohara Mahāmahopādhyāya) — Madanamonohara Mahāmahopādhyāya, Sanskrit