Pramāṇa · Search · About · API

Kalasara 8.p34

Kālasāra 8.p34

Language
Sanskrit

8.p34.1

atrāpi viśeṣaḥ smṛtyantare,mātaryagre pramītāyāmaśuddhau mriyate pitā | pituḥ śeṣeṇa śuddhiḥ syāt mātuḥ kuryāttu pakṣiṇīm || iti mātari mṛtāyāṃ paścāt pitṛmaraṇe uttarabhāvināpi pitṛmaraṇena eva śuddhiḥ| dvayorekādaśāhakṛtyaṃ piturekādaśāhadine kāryam | “pitṛmaraṇāśaucamadhye paścānmātṛmaraṇe tu piturāśaucaṃ samāpya paścāt pakṣiṇīṃ prakṣipya śuddhiḥ, na pūrvaśeṣamātreṇa, daśāhānantaraṃ pakṣiṇīṃ samāpya dvayorekādaśāhakṛtyaṃ kāryyaṃ” iti vijñāneśvarāḥ| etadanye'pyasaṅgṛhīyā nivandhakṛtaḥ saṃmenire| atra yat kecit “pūrvāṃ vā parato'pyaivamanayormātuḥ pitāśrodhikaḥ” | iti kārikāṃ nivadhya pitṛviyogamadhye yatra kutrāpi dine mātṛviyoge mātṛviyogamadhye yatra kutrāpi dine pitṛviyoge cobhayathāpi pitṛviyogadinamārabhya daśāhorātraiḥ śuddhiḥ| tathāca mahābhārate,mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ | bhastrā carmapuṭikā, etena pitṛputrayorekātmatvapradarśanena mātṛrapekṣayā pitureva paramāntaraṅgatvaṃ sūcitaṃ iti yuktimūcuḥ | tanna ruciram | “mātuḥ kuryāttu pakṣiṇīṃ” iti vācanike'rthe nyāyāvatārasyānucitatvāt yuktiviruddhatvācca | tathāca mātā, bhastrā, iti nāśaucaprakaraṇe'bhihitam | tathāpi piturādhikyoktiryadyapyaśaucaprayojikā ca syāt | śrīrāmāyaṇe, smṛtau, ca, “upādhyāyāddaśapitā” ityādyuktvā, garbhadhāraṇapoṣābhyāmebhyo mātā garauyasau | ityādinā, upādhyāyāddaśācāryā ācāryāṇāṃ śataṃ pitā | sahasraṃ tu piturmātā gauraveṇātiricyate ! iti mānavabhaviṣyapurāṇavākyena ca vandanādau māturādhikyadarśanena ca mātraśaucaṃ kimiti balavattaraṃ na syāt |

8.p34.2

kiñca “antaraṅgabhāvena śuddhivicāro na kalau” ityapyuktaṃ kiñca pitṛdaśame'hani pitṛkarmasamāptau svalpāvaśiṣṭāyāṃ eva mātṛmaraṇe māturdaśadinavihitakarmaṇāṃ svalpakālena karttumaśakyatvena pakṣiṇīprakṣepaṃ vinā'nirvāhāt pitṛviyogamadhye mātṛmaraṇe pakṣiṇīprakṣepo yuktatamaḥ | sarvatrāpyaśaucapāte ekādaśāhakarmānuṣṭhānasya aśaucāntadine siddhāntitatvāt pakṣiṇyanantaradine dvayorapyekādaśāhakṛtyaṃ kāryamiti vijñāneśvarābhiprāyaḥ | māsikādīni tu svasvamaraṇatithyavaṣṭeva kāryāṇi | traipakṣikaṃ svamaraṇadinamavaṣṭeva | atra vimātṛviśeṣo dakṣeṇoktaḥ,— pitṛpalyāmatītāyāṃ mātṛvarjaṃ dvijottamaḥ | saṃvatsare vyatīte tu trirātramaśucirbhavet || iti saṃvatsarāt pūrvaṃ daśarātramityarthaḥ | vimāturmātṛtvasatvāt śravaṇadine snānopavāsāvutsargasiddhau | aṅgirāḥ,— dvisandhyaṃ sadya ityāhustrisandhyamaharucyate | ekā rātrirdine dve ca pakṣiṇītyabhidhīyate || pakṣiṇyāṃ yathā piṇḍavyavasthā, sā pūrvapathe nibaddhā | taca smatiḥ vyahāśauce,– prathame'hni cayaḥ piṇḍā dvitīye'hni catuṣṭayam | tṛtīye'hni cayaḥ piṇḍāḥ paciṣyāṃ prathame cayam || dvitīye'hni ca saptasyuriti khaṇḍāśṛcaiau vidhiḥ | sadyaḥśauce jñānamācasamācārāt padye'smābhirna nivaddham, cisandhyamaharityuktam| taca rācau sūtakādipāte gaṇanaṃ kathaṃ syāt ? ityapekṣāyāṃ jābāliḥ,– rātrāveva samutpanne mṛte rajasi sūtake | pūrvameva dinaṃ grāhyaṃ yāvannābhyudito raviḥ || caturṇāṃ pramāṇāni | patnau patyā sahāgniṃ praviśati yadi vāśaucamadhye'nugacchetbhede'pyubhobhayatrobhayamṛtadinayoḥ patyaśaucena śuddhiḥ |

8.p34.3

āśauce cedatīte'pyanugamanamihāśaucameva cirācam viprānevānugacchettaravanitā anvayyuḥ kṣatriyādyāḥ || vyāghrapādaḥ,– mṛtaṃ patimanuvrajya patnī cet jvalanaṃ gatā | tatrāpi dāhastantreṇa pṛthagasthikriyā bhavet || navaśrāddhaṃ sapiṇḍāntaṃ samāpyaṃ syāt sahahṛdvayoḥ | aca mṛtyahabhede'pi navaśrāddhāni yaddine || bhartturyat kriyate patyā api tatraiva tatkriyā | caturthyādiśrāddhaṃ, navaśrāddhamiti pūrvamuktam | vaiśampāyanaḥ,– ekacityāṃ samārūr̤hau dampatau nidhanaṃ gatau | pṛthak piṇḍaṃ ca śrāddhaṃ ca odanaṃ na pṛthak pṛthak || ekapātre annaṃ paktvā dvidhā vibhajya dadyāt ityarthaḥ | ekacityāṃ samārūr̤hau mriyete dampatī yadi | tantreṇa śrapaṇaṃ kṛtvā pṛthak piṇḍaṃ samāpayet || iti vākyāntarāt | atrāpi piṇḍapadaṃ pūrvavākyāt śrāddhopalakṣakam | ekāṃ citiṃ samāsādya bharttāraṃ yānugacchati | tadbhartturyaḥ kriyākarttā sa tasyāśca kriyāṃ caret || ityādivākyairmaraṇadinabhede'pi sapiṇḍāntakṛtyasya patnyā sahoktau patyaśaucena śuddhiḥ kaimutikanyāyasiddhā | pūrvedyuḥ svalpāvaśiṣṭāyāṃ rātrau bharttṛmṛttau paredyurdāhārambhe sahagamane'pi dinabhedaḥ sambhavati | evamagnipraveśaṃ vinā patnyā dāhādyaṃpaskāraṇe'pyannamekabhāṇḍe sampādya pṛthak dadyāt | ekāhe tithibhede tu navaśrāddheṣu tantratā | śrāddhāni māsikādīni mṛtatithyorddayoḥ pṛthak || iti vākyāt | sahagamanānugamanayorekavidhitvāt daśāhamadhye'nugamane patyaśaucena śuddhiḥ | daśā hottaramanugamane tu putrādīnāṃ cirācamaśaucam | anvitāyāḥ pradātavyā daśapiṇḍāstvahena tu | svāmyaśauce vyatīte tu tasyāḥ śrāddhaṃ vidhīyate ||

8.p34.4

iti paiṭhīnasukteḥ | anvitāyā anugamakartavyāḥ | punaḥ paiṭhīnadhiḥmṛtānugamanaṃ nāsti brāhmaṇyā brahmaśāsanāt | itareṣāṃ tu varṇānāṃ strīdharmo'yaṃ paraḥ smṛtaḥ || pṛthak citiṃ samāruhya na viprā gantumarhati | anyāsāṃ caiva nārīṇāṃ strīdharmo'yaṃ vyavasthitaḥ || śrotāgneḥ parṇadāho yadi bhavati daśāhāntare vā tadūrddhaṃ, jñātīnāṃ cātmajānāṃ tadavadhi tadaghaṃ sarvvathaiva trirātram | parṇo dāho niragneryadi bhavati daśāccāntare śeṣaghasraiḥ, śuddhiḥ syānna tryahaiḥ syāt yadi bhavati tadūrddhaṃ tadaiva tryahaiḥ syāt

Linked texts (5)