Matsya 143
Matsya 143
- Language
- Sanskrit
Contents
- 143.77 — 1 part
143.1
cha || || ṛṣaya ūcuḥ || || caturyugāni yāni syuḥ pūrvve svāyambhuve'ntare || eṣāṃ nisargaṃ saṃkhyāñca śrotumicchāma vistarāt
143.2
sūta uvāca || || pṛthivīdyuprasaṅgena mayā tu prāgudāhṛtam || etaccaturyugantvevaṃ tadvakṣyāmi nibodhata || tatpramāṇaṃ prasaṃkhyāya vistarāccaiva kṛtsnaśaḥ
143.3
laukikena pramāṇena niṣpādyābdantu mānuṣam || tenāpīha prasaṃkhyāya vakṣyāmi tu caturyugam
143.4
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhāṃ
gaṇayetkalāntu || triṃśatkalāścaiva bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete
143.5
ahorātre vibhajate sūryyo mānuṣalaukike || rātriḥ svapnāya
bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmmaṇāmahaḥ
143.6
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ || kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvvarī
143.7
triṃśadye mānuṣā māsāḥ paitro māsaḥ sa ucyate || śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cābhyadhikāni tu || paitraḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate
143.8
mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet || pitṝṇāṃ tāni varṣāṇi saṃkhyātāni tu trīṇi vai || daśa ca dvyadhikā māsā pitṛsaṃkhyeha kīrttitā
143.9
laukikena pramāṇena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ || etaddivyamahorātramityeṣā vaidikī śrutiḥ
143.10
divyai rātryahanī varṣe pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastu yadudakcaiva rātriryā dakṣiṇāyanam || ete rātryahanī divye prasaṃkhyāte tayoḥ punaḥ
143.11
triṃśadyāni tu varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ
mānuṣāṇāṃ śataṃ yacca divyā māsāstrayastu vai || tathaiva saha saṃkhyāto divya eṣa vidhiḥ smṛtaḥ
143.12
trīṇi varṣaśatānyevaṃ ṣaṣṭirvarṣāṃstathaiva ca
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ
143.13
trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ || triṃśadanyāni varṣāṇi smṛtaḥ saptarṣivatsaraḥ
143.14
nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca || varṣāṇi navatiścaiva dhruvasaṃvatsaraḥ smṛtaḥ
143.15
ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca || ṣaṣṭi
ścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā || divyaṃ varṣasahasrantu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
143.16
ityetadṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyayā dvijāḥ
divyeneva pramāṇena yugasaṃkhyā prakalpitā
143.17
catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo'bruvan || kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliścaivaṃ caturyugam
143.18
pūrve kṛtayugaṃ nāma tatastretābhidhīyate || dvāparañca kaliścaiva yugāni parikalpayet
143.19
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
143.20
itareṣu sasandhveṣu sasandhyāṃśeṣu ca triṣu || ekapādai nivarttante sahasrāṇi śatāni ca
143.21
tretā trīṇi sahasrāṇi yugasaṃkhyāvido viduḥ || tasyāpi triśatī sandhyā sandhyāṃśaḥ sandhyayā samaḥ
143.22
dve sahasre dvāparantu sandhyāṃśau tu catuḥśatam
sahasramekaṃ varṣāṇāṃ kalireva prakīrttitaḥ || dve śate ca tathānye ca sandhyāsandhyāṃśayoḥ smṛte
143.23
eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā tu saṃjñitā
kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliśceti catuṣṭayam
143.24
tatra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣāstānnibodhata || niyutāni daśa dve ca pañca caivātra saṃkhyayā || aṣṭā
viṃśatsahasrāṇi kṛtaṃ yugamathocyate
143.25
prayutantu tathā pūrṇaṃ dve cānye niyute punaḥ || ṣaṇṇavatisahasrāṇi saṃkhyātāni ca saṃkhyayā
tretāyugasya saṃkhyeṣā mānuṣeṇa tu saṃjñitā
143.26
aṣṭau śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu || catuḥṣaṣṭisahasrāṇi varṣāṇāṃ dvāparaṃ yugam
143.27
catvāri niyutāni syurvarṣāṇi tu kaliyugam || dvātriṃśacca tathānyāni sahasrāṇi tu saṃkhyayā || etatkaliyugaṃ proktaṃ mānuṣeṇa pramāṇataḥ
143.28
eṣā
caturyugāvasthā mānuṣeṇa prakīrttitā || caturyugasya saṃkhyātā sandhyā sandhyāṃśakaiḥ saha
143.29
eṣā caturyugākhyā tu sādhikā tvekasaptatiḥ || kṛta
tretādiyuktā sā manorantaramucyate
143.30
manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata || ekatriṃśat tathā koṭyaḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ
143.31
tathā śatasahasrāṇi daśa cānyāni bhāgaśaḥ || sahasrāṇi tu dvātriṃśacchatānyaṣṭādhikāni ca
143.32
aśītiścaiva varṣāṇi māsāścaivādhikāstu ṣaṭ
manvantarasya saṃkhyeṣā mānuṣeṇa prakīrttitā
143.33
divyena ca pramāṇena pravakṣyāmyantaraṃ manoḥ || sahasrāṇāṃ śatānyāhuḥ sa ca vai parisaṃkhyayā
143.34
catvāriṃśatsahasrāṇi manorantaramucyate || manvantarasya kālastu yugaiḥ saha prakīrttitaḥ
143.35
eṣā caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ
krameṇa parivṛttā sā manorantaramucyate
143.36
etaccaturdaśaguṇaṃ kalpamāhustu tadvidaḥ || tatastu pralayaḥ kṛtsnaḥ sa tu sampralayo mahān
143.37
kalpapramāṇo dviguṇo yathā bhavati saṃkhyayā || caturyugākhyā vyākhyātā kṛtaṃ tretāyugañca vai
143.38
tretāsṛṣṭi pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca
yugapattatsamavetau dvau dvidhā vaktuṃ na śakyate
143.39
kramāgataṃ mayāpyetattubhyaṃ noktaṃ yugadvayam || ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathākramāt
143.40
noktaṃ tretāyuge śeṣaṃ tadvakṣyāmi nibodhata || atha tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye || śrautasmārttaṃ bruvandharmmaṃ brahmaṇā tu pracoditāḥ
143.41
dārāgnihotrasambandhamṛgyajuḥsāmasaṃhitāḥ || ityādibahulaṃ śrautaṃ dharmmaṃ saptarṣayo'bruvan
143.42
paramparāgataṃ dharmmaṃ smārttantvācāralakṣaṇam || varṇāśramā
cārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt
143.43
satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā tathā || teṣāṃ sutaptatapasāmārṣeṇānukrameṇa ha
143.44
saptarṣīṇāṃ
manoścaiva ādau tretāyuge tataḥ || abuddhipūrvvakaṃ tena sakṛtpūrvvakameva ca
143.45
abhivṛttāstu te mantrā darśanaistārakādibhiḥ || ādikalpe tu devānāṃ
prādurbhūtāstu te svayam
143.46
pramāṇeṣvatha siddhānāmanyeṣāmca pravarttate || mantrayogo vyatīteṣu kalpeṣvatha sahasraśaḥ || te mantrā vai punasteṣāṃ
pratibhāyāmupasthitāḥ
143.47
ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvvaṇāstu ye || saptarṣibhiśca ye proktāḥ smārttantu manurabravīt
143.48
tretādau
saṃhatā vedāḥ kevalaṃ dharmmasetavaḥ || saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpare ca te || ṛṣayastapasā vedānahorātramadhīyata
143.49
anādinidhanā
divyāḥ pūrvvaṃ proktāḥ svayambhuvā || svadharmmasaṃvṛtāḥ sāṅgā yathādharmmaṃ yuge yuge || vikriyante svadharmmantu vedavādāhyathāyugam
143.50
ārambhayajñaḥ
kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ || paricārayajñā śūdrāśca japayajñāśca brāhmaṇāḥ
143.51
tataḥ samuditā varṇāstretāyāṃ dharmmaśālinaḥ || kriyāvantaḥ
prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinaśca vai
143.52
brāhmaṇaiśca vidhīyante kṣatriyāḥ kṣatriyairviśaḥ || vaiśyācchūdrānuvarttante śūdrān paramanugrahāt
143.53
śubhāḥ prakṛtayasteṣāṃ dharmmā varṇāśramāśrayāḥ || saṅkalpitena manasā vācā vā hastakarmmaṇā || tretāyuge hyavikale karmmārambhaḥ prasiddhyati
143.54
āyu rūpaṃ balaṃ medhā ārogyaṃ dharmmaśīlatā || sarvvasādhāraṇaṃ hyetadāsītretāyuge tu vai
143.55
varṇāśramavyavasthānameṣāṃ brahmā tathā'karot || saṃhi
tāśca tathā mantrā ārogyaṃ dharmmaśīlatā
143.56
saṃhitāśca tathā mantrā ṛṣibhirbrahmaṇaḥ sutaiḥ || yajñaḥ pravarttitaścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ
143.57
yāmaiḥ śukairjayaiścaiva sarvvasādhanasambhṛtaiḥ || viśvasṛgbhistathā sārddhaṃ devendreṇa mahaujasā || svāyambhuve'ntare devaiste yajñāḥ prāk pravarttitāḥ
143.58
satyaṃ japastapo dānaṃ pūrvvadharmmo ya ucyate || yadā dharmmasya hsate śākhā dharmmasya varddhate
143.59
jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ
nyastadaṇḍā mahāyogā yajvāno brahmavādinaḥ
143.60
padmapatrāyatākṣāśca pṛthuvaktrāḥ susaṃhatāḥ || siṃhoraskā mahāsattvā mattamātaṅgagāminaḥ
143.61
mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ || sarvvalakṣaṇapūrṇāste nyagrodhaparimaṇḍalāḥ
143.62
nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate || vyāmena
tūcchrayo yasya ata ūrddhantu dehinaḥ || samucchrayaḥ parīṇāho nyagrodhaparimaṇḍalaḥ
143.63
cakraṃ ratho maṇirbhāryyā nidhiraśvo gajastathā || proktāni sapta
ratnāni pūrvvaṃ svāyambhuve'ntare
143.64
viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ || manvantareṣu sarvveṣu hyatītānāgateṣu vai
143.65
bhūtabhavyāni
yānīha varttamānāni yāni ca || tretāyugāni teṣvatra jāyante cakravarttinaḥ
143.66
bhadrāṇīmāni teṣāñca vibhāvyante mahīkṣitām || atyadbhutāni catvāri
balaṃ dharmaṃ sukhaṃ dhanam
143.67
anyonyasyāvirodhena prāpyante nṛpateḥ samam || artho dharmmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca
143.68
aiśvaryeṇāṇimādyena
prabhuśaktibalānvitāḥ || śrutena tapasā caiva ṛṣīṃste'bhibhavanti hi
143.69
balenābhibhavantyete tena dānavamānavān || lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthair
mānuṣaiḥ
143.70
keśāḥ sthitā lalāṭena jihvā ca parimārjanī || śyāmāprabhāśrutaddvaṃṣṭrāḥ śravasāścorddharetasaḥ
143.71
ājānubāhavaścaiva tālahastau
vṛṣākṛtī || pariṇāhapramāṇābhyāṃ siṃhaskandhāśca medhinaḥ
143.72
pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadme ca hastayoḥ || pañcāśītisahasrāṇi jīvanti hyajarā
mayāḥ
143.73
asaṅga gatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām || antarikṣe samudreṣu pātāle parvateṣu ca
143.74
ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretādharmāstu vai smṛtāḥ
tadā pravarttate dharmmo varṇāśramavibhāgaśaḥ || maryādāsthāpanārthañca daṇḍanītiḥ pravṛttate
143.75
hṛṣṭapuṣṭā janāḥ sarve arogāḥ pūrṇamānasāḥ || eko veda
ścatuṣpādastretāyāntu vidhiḥ smṛtaḥ || trīṇi varṣasahasrāṇi jīvante tatra tāḥ prajāḥ
143.76
putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tāḥ || eṣa tretāyuge
bhāvastretāsaṃkhyāṃ nibodhata
143.77
tretāyugasvabhāvena sandhyāpādena varttate || sandhyāpādaḥ svabhāvācca yoṃ'śaḥ pādena tiṣṭhati
143.77.p1
iti śrīmatsye mahāpurāṇe manvantarānukalpo nāma dvicatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (5)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit