Pramāṇa · Search · About · API

Matsya 216

Matsya 216

Language
Sanskrit

Contents

216.1

cha || || manuruvāca || || rājño'bhiṣiktamātrasya kiṃ nu kṛtyatamaṃ bhavet || etanme sarvvamācakṣva
samyagvetti yato bhavān

216.2

matsya uvāca || || abhiṣekārdraśirasā rājñā rājyāvalokinā || sahāyavaraṇaṃ kāryyaṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam

216.3

yadapyalpataraṃ karmma tadapyekena duṣkaram || puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ mahodayam

216.4

tasmāt sahāyān varayet kulīnān nṛpatiḥ svayam
śūrān kulīnajātīyān balayuktānddhigyānvitān

216.5

rūpasattvaguṇopetān sajjanān kṣamayānvitān || kleśakṣamān mahotsāhān dharmajñāṃśca priyaṃ
vadān

216.6

hitopadeśakālajñān svāmibhaktān yaśo'rthinaḥ || evaṃvidhān sahāyāṃśca śubhakarmmasu yojayet

216.7

guṇahīnānapi tathā vijñāya nṛpatiḥ
svayam || karmmasveva niyuñjīta yathāyogyeṣu bhāgaśaḥ

216.8

kulīnaḥ śīlasampanno dhanurvedaviśāradaḥ || hastiśikṣāśvaśikṣāsu kuśalaḥ ślakṣṇa
bhāṣitaḥ

216.9

nimitte śakune jñāte vettā caiva cikitsite || kṛtajñaḥ karmmaṇāṃ śūrastathā kleśasahastvṛjuḥ

216.10

vyūhatattvavidhānajñaḥ phalgusāra
viśeṣavit || rājñā senāpatiḥ kāryo brāhmaṇaḥ kṣatriyo'thavā

216.11

prāṃśuḥ surūpo dakṣaśca priyavādī na coddhataḥ || cittagrāhaśca sarvveṣāṃ pratīhāro
vidhīyate

216.12

yathoktavādī dūtaḥ syāddeśabhāṣāviśāradaḥ || śaktaḥ kleśasaho vāgmī deśakālavibhāgavit

216.13

vijñātadeśakālaśca dūtaḥ
sa syānmahīkṣitaḥ || vaktā nayasya yaḥ kāle sa dūto nṛpaterbhavet

216.14

prāṃśavo vyāyatāḥ śūrā dṛḍhabhaktā nirākulāḥ || rājñā tu rakṣiṇaḥ kāryāḥ
sadā kleśasahā hitāḥ

216.15

anāhāryo'nṛśaṃsaśca dṛḍhabhaktiśca pārthive || tāmbūladhārī bhavati nārī vāpyatha tadguṇā

216.16

ṣāḍguṇyavidhitattvajño
deśabhāṣāviśāradaḥ || sāndhivigrahikaḥ kāryo rājñā nayaviśāradaḥ

216.17

kṛtākṛtajño bhṛtyānāṃ jñeyaḥ syāddeśarakṣitā||āyavyayajño lokajño deśotpatti
viśāradaḥ

216.18

surūpastaruṇaḥ prāṃśurdṛḍhabhaktiḥ kulocitaḥ|| śūraḥ kleśasahaścaiva khaḍgadhārī prakīrttitaḥ

216.19

śūraśca balayuktaśca gajāśvarathakovidaḥ
dhanurddhārī bhavedrājñaḥ sarvvakleśasahaḥ śuciḥ

216.20

nimittaśakunajñānī hayaśikṣāviśāradaḥ || hayāyurvvedatattvajño bhuvo bhāgavicakṣaṇaḥ

216.21

balābulajño rathinaḥ sthiradṛṣṭiḥ priyaṃvadaḥ || śūraśca kṛtavidyaśca sārathiḥ parikīrttitaḥ

216.22

anāhāryyaḥ śucirdakṣaścikitsitavidāṃ varaḥ || sūpa
śāstraviśeṣajñaḥ sūdādhyakṣaḥ praśasyate

216.23

sūdaśāstravidhānajñāḥ parābhedyāḥ kulodgatāḥ || sarvve mahānase dhāryyāḥ kṛttakeśanakhā narāḥ

216.24

samaḥ śatrau ca mitre ca dharmaśāstraviśāradaḥ || vipramukhyaḥ kulīnaśca dharmādhikaraṇo bhavet

216.25

kāryāstathāvidhāstatra dvijamukhyāḥ sabhāsadaḥ
sarvvadeśākṣarābhijñaḥ sarvvaśāstraviśāradaḥ

216.26

lekhakaḥ kathito rājñaḥ sarvvādhikaraṇeṣu vai || śīrṣopetānsasampūrṇānsamaśroṇigatānsamān

216.27

āntarānvai likhedyastu lekhakaḥ sa varaḥ smṛtaḥ || upāyavākyakuśalaḥ sarvvaśāstraviśāradaḥ

216.28

bahvarthavaktā cālpena lekhakaḥ syānnṛpottama
puruṣāntaratattvajñāḥ prāṃśavaścāpyalolupāḥ

216.29

dharmādhikāriṇaḥ kāryā janā dānakarā narāḥ || evaṃvidhāstathā kāryā rājñā dauvārikā janāḥ

216.30

lohavastrājinādīnāṃ ratnānāñca vidhānavit || vijñātā phalgusārāṇāmanāhāryyaḥ śuciḥ sadā

216.31

nipuṇaścāpramattaśca dhanādhyakṣaḥ prakī
rttitaḥ

216.32

āyadvāreṣu sarvveṣu dhanādhyakṣasamā narāḥ || vyayadvāreṣu ca tathā karttavyāḥ pṛthivīkṣitā

216.33

paramparāgato yaḥ syādaṣṭāṅge śuci
cikitsite || anāhāryyaḥ sa vaidyaḥ syāddharmātmā ca kulodgataḥ

216.34

prāṇācāryyaḥ sa vijñeyo vacanaṃ tasya bhūbhujā || rājñā sadā kāryya yathā kāryyaṃ
pṛthagjanaiḥ

216.35

hastiśikṣāvidhānajño vanajātiviśāradaḥ || kleśakṣamastathā rājño gajādhyakṣaḥ praśasyate

216.36

etaireva guṇairyuktaḥ svāsanaśca viśeṣataḥ
gajārohī narendrasya sarvvakarmasu śasyate

216.37

hayaśikṣāvidhānajñaścikitsitaviśāradaḥ || aśvādhyakṣo mahībharttuḥ svāsanaśca praśasyate

216.38

anāhāryyaśca śūraśca tathā prājñaḥ kulodgataḥ || durgādhyakṣaḥ smṛto rājña udyuktaḥ sarvvakarmasu

216.39

vāstuvidyāvidhānajño laghuhasto jitaśramaḥ
dīrghadarśī ca śūraśca sthapatiḥ parikīrttitaḥ

216.40

yantramukte pāṇimukte vimukte muktadhārite || astrācāryyo nirudvegaḥ kuśalaśca viśiṣyate

216.41

vṛddhaḥ kulodbhūtaḥ sūktaḥ pitṛpaitāmahaḥ śuciḥ || rājñāmantaḥpurādhyakṣo vinītaśca tatheṣyate

216.42

evaṃ sattādhikāreṣu puruṣāḥ sapta te pure || parīkṣya
cādhikāryāḥ syū rājñā sarvveṣu karmmasu || sthāpanājātitattvajñāḥ satataṃ pratijāgratāḥ

216.43

rājñaḥ syādāyyudhāgāre dakṣaḥ karmmasu codyataḥ
karmmāṇyaparimeyāni rājño nṛpakulodvaha

216.44

uttamādhamamadhyāni buddhvā karmmāṇi pārthivaḥ || uttamādhamamadhyeṣu puruṣeṣu niyojayet

216.45

narakarmmaviparyyāsānnājñā nāśamavāpnuyāt || niyogaṃ pauruṣaṃ bhaktiṃ śrutaṃ śauryyaṃ kulaṃ nayam

216.46

jñātvā vṛttirvidhātavyā puruṣāṇāṃ mahīkṣitā
puruṣāntaravijñānatattvasāranibandhanāt

216.47

bahubhirmantrayetkāmaṃ rājā mantraṃ pṛthakpṛthak || mantriṇāmapi no kuryyānmantrimantraprakāśanam

216.48

kvacinna kasya viśvāso bhavatīha sadā nṛṇām || niścayastu sadā mantre kāryya ekena sūriṇā

216.49

bhavedvā niścayāvāptiḥ parabuddhyupajīvanāt
ekasyaiva mahībhartturbhūyaḥ kāryyo viniścayaḥ

216.50

brāhmaṇānparyupāsīta trayīśāstrasuniścitān || nāsacchāstravato mūḍhāste hi lokasya kaṇṭakāḥ

216.51

vṛddhāṃnhi nityaṃ seveta viprānvedavidaḥ śucīn || tebhyaḥ śikṣeta vinayaṃ vinītātmā ca nityaśaḥ || samagrāṃ vaśagāṃ kuryyātpṛthivīṃ nātra saṃśayaḥ

216.52

bahavo'vinayādbhraṣṭā rājānaḥ saparicchadāḥ || vanasthāścaiva rājyāni vinayātpratipedire

216.53

traividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiñca śāśvatīm
ānvīkṣikīntvātmavidyāṃ vārttārambhāṃśca lokataḥ

216.54

indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭhedivāniśam || jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ

216.55

yajeta rājā bahubhiḥ kratubhiśca sadakṣiṇaiḥ || dharmmārthañcaiva viprebhyo dadyādbhogān dhanāni ca

216.56

sāṃvatsarikamāptaiśca rāṣṭrādāhārayedbalim || syāt
svādhyāyaparo loke vartteta pitṛbandhuvat

216.57

āvṛttānāṃ gurukulāddvijānāṃ pūjako bhavet || nṛpāṇāmakṣayo hyeṣa vidhirbrāhmo'bhidhīyate

216.58

tatastenānavā mitrā haranti na vinaśyati || tasmādrājñā vidhātavyo brāhmo vai hyakṣayo vidhiḥ

216.59

samottamādhamai rājā hyāhūya pālayet prajāḥ
na nivartteta saṃgrāmāt kṣātraṃ vragamanusmaran

216.60

saṃgrāmeṣvanivarttitvaṃ prajānāṃ paripālanam || śuśrūṣā brāhmaṇānāñca rājñāṃ niḥśreyasaṃ param

216.61

kṛpaṇānāñca vṛddhānāṃ vidhavānāñca pālanam || yogakṣemañca vṛttiñca tathaiva parikalpayet

216.62

varṇāśramavyavasthānaṃ tathā kāryyaṃ viśeṣataḥ
svadharmmapracyutān rājā svadharmme sthāpayet tathā

216.63

āśrameṣu tathā kāryyamannaṃ tailañca bhājanam || svayamevānayedrājā satkṛtānnāvamānayet

216.64

tāpase sarvvakāryāṇi rājyamātmānameva ca || nivedayet prayatnena devavacciramarcayet

216.65

dve prajñe veditavye ca ṛjvī vakrā ca mānavaiḥ
vakrāṃ jñātvā na seveta pratibādheta cāgatām

216.66

nāsya cchidraṃ paro vindyācchidrānvyācchidraṃ parasya tu || gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

216.67

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset || viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlādapi nikṛntati

216.68

viśvāsayeccāpyaparaṃ tattvabhūtena hetunā
vakavaccintayedarthān siṃhavacca parākramet

216.69

vṛkavaccāpi lumpeta śaśavacca vinikṣipet || dṛḍhaprahārī ca bhavet tathā śūkaravannṛpaḥ

216.70

citrākāraśca śikhivaddṛḍhabhaktastathā śvavat || tathā ca madhurābhāṣī bhavet kokilavannṛpaḥ

216.71

kākaśaṅkī bhavennityamajñātavasatiṃ vaset
nāparīkṣitapūrvvañca bhojanaṃ śayanaṃ vrajet || vastraṃ puṣpamalaṅkāraṃ yaccānyanmanujottama

216.72

na gāhejanasambādhaṃ na cājñātajalāśayam
aparīkṣitapūrvvañca puruṣairāptakāribhiḥ

216.73

nārohetkuñjaraṃ vyālaṃ nādāntaṃ turagaṃ tathā || nāvijñātāṃ striyaṃ gacchennaiva devotsave vaset

216.74

narendralakṣmyā dharmajña trātā yatto bhavennṛpaḥ || saṅgatyāśca tathā puṣṭāḥ satataṃ pratimānitāḥ

216.75

rājñā sahāyāḥ karttavyāḥ pṛthivīṃ jetumicchatā
yathārhāñcāpyasubhṛto rājā karmmasu yojayet

216.76

dharmmiṣṭhāndharmmakāryeṣu śūrānsaṃgrāmakarmmasu || nipuṇānarthakṛtyeṣu sarvvatraiva tathā śucīn

216.77

strīṣu ṣaṇḍaṃ niyuñjīta tīkṣṇaṃ dāruṇakarmmasu || dharmme cārthe ca kāme ca naye ca ravinandana

216.78

rājā yathārhaṃ kuryyācca upadhābhiḥ parīkṣaṇam
samatītopadānbhṛtyānkuryyācchastavanecarān

216.79

tatpādānveṣiṇo yattāṃstadadhyakṣāṃstu kārayet || evamādīni karmmāṇi nṛpaiḥ kāryyāṇi pārthiva

216.80

sarvvathā neṣyate rājñastīkṣṇopakaraṇakramaḥ|| karmmāṇi pāpasādhyāni yāni rājño narādhipa

216.81

santastāni na kurvvanti tasmāttāni tyajennṛpaḥ
neṣyate pṛthivīśānāṃ tīkṣṇopakaraṇakriyā

216.82

yasminkarmmaṇi yasya syādviśeṣeṇa ca kauśalam || tasminkarmmaṇi taṃ rājā parīkṣya viniyo
jayet || pitṛpaitāmahānbhṛtyānsarvvakarmmasu yojayet

216.83

vinādāyādakṛtyeṣu parīkṣāṃ svakṛtāntarān || niyuñjīta mahābhāga tasya te hitakāriṇaḥ

216.84

pararājagṛhātprāptāñjanasaṃgrahakāmyayā || duṣṭānvāpyathavāduṣṭānāśrayīta prayatnataḥ

216.85

duṣṭaṃ vijñāya viśvāsaṃ na kuryyāttatra bhūmipaḥ || vṛttiṃ
tasyāpi varttata janasaṃgrahakāmyayā

216.86

rājā deśāntaraprāptaṃ puruṣaṃ pūjayedbṛśam || mamāyaṃ deśasamprāpto bahumānena cintayet

216.87

kāmaṃ
bhṛtyārjanaṃ rājā naiva kuryyānnarādhipa || na ca vā saṃvibhaktāṃstānbhṛtyānkuryyātkathañcana

216.88

śatravo'gniviṣaṃ sarpoṃ nistriṃśa iti cintayet
bhṛtyā manujaśārdūla ruṣitāśca tathaikataḥ

216.91

teṣāṃ cāreṇa cāritraṃ rājā vijñāya nityaśaḥ || guṇināṃ pūjanaṃ kuryyānnirguṇānāñca śāsanam
kathitāḥ satataṃ rājan rājānaścāracakṣuṣaḥ||89||svake deśe pare deśe jñānaśīlānvicakṣaṇān|| anāhāryyānkleśasahānniyuñjīta tathā carān||90||janasyā'
viditānsaumyāṃstathājñātānparasparam || vaṇijo mantrakuśalāṃtsāṃvatsaracikitsakān || tathā prabrājitākārāṃścārānrājā niyojayet

216.92

naikasya
rājā śraddadhyāccārasyāpi subhāṣitam || dvayoḥ sambandhamājñāya śraddadhyānṛpatistadā

216.93

parasparasyāviditau yadi syātāñca tāvubhau || tasmā
drājñā prayatnena gūḍhāṃścārānniyojayet

216.94

cārāṇāmapi yatnena rājñā kāryyaṃ parīkṣaṇam || rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān || sarvvaṃ rājñāṃ
carāyattaṃ teṣu yatnaparo bhavet

216.95

karmmaṇā kena me loke janaḥ sarvvo'nurajyate || virajyate kena tathā vijñeyaṃ tanmahīkṣitā || virāgajanakaṃ loke
varjanīyaṃ viśeṣataḥ

216.96

tathā ca rāgaprabhavā hi lakṣmī rājñāṃ matā bhāskaravaṃśacandra || tasmātprayatnena narendra mukhyaḥ kāryyo'nurāgo bhuvi mānaveṣu

216.96.p1

iti śrīmatsye mahāpurāṇe rājñāṃ sahāyasampattirnāma pañcadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (19)