Matsya 216
Matsya 216
- Language
- Sanskrit
Contents
- 216.96 — 1 part
216.1
cha || || manuruvāca || || rājño'bhiṣiktamātrasya kiṃ nu kṛtyatamaṃ bhavet || etanme sarvvamācakṣva
samyagvetti yato bhavān
216.2
matsya uvāca || || abhiṣekārdraśirasā rājñā rājyāvalokinā || sahāyavaraṇaṃ kāryyaṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam
216.3
yadapyalpataraṃ karmma tadapyekena duṣkaram || puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ mahodayam
216.4
tasmāt sahāyān varayet kulīnān nṛpatiḥ svayam
śūrān kulīnajātīyān balayuktānddhigyānvitān
216.5
rūpasattvaguṇopetān sajjanān kṣamayānvitān || kleśakṣamān mahotsāhān dharmajñāṃśca priyaṃ
vadān
216.6
hitopadeśakālajñān svāmibhaktān yaśo'rthinaḥ || evaṃvidhān sahāyāṃśca śubhakarmmasu yojayet
216.7
guṇahīnānapi tathā vijñāya nṛpatiḥ
svayam || karmmasveva niyuñjīta yathāyogyeṣu bhāgaśaḥ
216.8
kulīnaḥ śīlasampanno dhanurvedaviśāradaḥ || hastiśikṣāśvaśikṣāsu kuśalaḥ ślakṣṇa
bhāṣitaḥ
216.9
nimitte śakune jñāte vettā caiva cikitsite || kṛtajñaḥ karmmaṇāṃ śūrastathā kleśasahastvṛjuḥ
216.10
vyūhatattvavidhānajñaḥ phalgusāra
viśeṣavit || rājñā senāpatiḥ kāryo brāhmaṇaḥ kṣatriyo'thavā
216.11
prāṃśuḥ surūpo dakṣaśca priyavādī na coddhataḥ || cittagrāhaśca sarvveṣāṃ pratīhāro
vidhīyate
216.12
yathoktavādī dūtaḥ syāddeśabhāṣāviśāradaḥ || śaktaḥ kleśasaho vāgmī deśakālavibhāgavit
216.13
vijñātadeśakālaśca dūtaḥ
sa syānmahīkṣitaḥ || vaktā nayasya yaḥ kāle sa dūto nṛpaterbhavet
216.14
prāṃśavo vyāyatāḥ śūrā dṛḍhabhaktā nirākulāḥ || rājñā tu rakṣiṇaḥ kāryāḥ
sadā kleśasahā hitāḥ
216.15
anāhāryo'nṛśaṃsaśca dṛḍhabhaktiśca pārthive || tāmbūladhārī bhavati nārī vāpyatha tadguṇā
216.16
ṣāḍguṇyavidhitattvajño
deśabhāṣāviśāradaḥ || sāndhivigrahikaḥ kāryo rājñā nayaviśāradaḥ
216.17
kṛtākṛtajño bhṛtyānāṃ jñeyaḥ syāddeśarakṣitā||āyavyayajño lokajño deśotpatti
viśāradaḥ
216.18
surūpastaruṇaḥ prāṃśurdṛḍhabhaktiḥ kulocitaḥ|| śūraḥ kleśasahaścaiva khaḍgadhārī prakīrttitaḥ
216.19
śūraśca balayuktaśca gajāśvarathakovidaḥ
dhanurddhārī bhavedrājñaḥ sarvvakleśasahaḥ śuciḥ
216.20
nimittaśakunajñānī hayaśikṣāviśāradaḥ || hayāyurvvedatattvajño bhuvo bhāgavicakṣaṇaḥ
216.21
balābulajño rathinaḥ sthiradṛṣṭiḥ priyaṃvadaḥ || śūraśca kṛtavidyaśca sārathiḥ parikīrttitaḥ
216.22
anāhāryyaḥ śucirdakṣaścikitsitavidāṃ varaḥ || sūpa
śāstraviśeṣajñaḥ sūdādhyakṣaḥ praśasyate
216.23
sūdaśāstravidhānajñāḥ parābhedyāḥ kulodgatāḥ || sarvve mahānase dhāryyāḥ kṛttakeśanakhā narāḥ
216.24
samaḥ śatrau ca mitre ca dharmaśāstraviśāradaḥ || vipramukhyaḥ kulīnaśca dharmādhikaraṇo bhavet
216.25
kāryāstathāvidhāstatra dvijamukhyāḥ sabhāsadaḥ
sarvvadeśākṣarābhijñaḥ sarvvaśāstraviśāradaḥ
216.26
lekhakaḥ kathito rājñaḥ sarvvādhikaraṇeṣu vai || śīrṣopetānsasampūrṇānsamaśroṇigatānsamān
216.27
āntarānvai likhedyastu lekhakaḥ sa varaḥ smṛtaḥ || upāyavākyakuśalaḥ sarvvaśāstraviśāradaḥ
216.28
bahvarthavaktā cālpena lekhakaḥ syānnṛpottama
puruṣāntaratattvajñāḥ prāṃśavaścāpyalolupāḥ
216.29
dharmādhikāriṇaḥ kāryā janā dānakarā narāḥ || evaṃvidhāstathā kāryā rājñā dauvārikā janāḥ
216.30
lohavastrājinādīnāṃ ratnānāñca vidhānavit || vijñātā phalgusārāṇāmanāhāryyaḥ śuciḥ sadā
216.31
nipuṇaścāpramattaśca dhanādhyakṣaḥ prakī
rttitaḥ
216.32
āyadvāreṣu sarvveṣu dhanādhyakṣasamā narāḥ || vyayadvāreṣu ca tathā karttavyāḥ pṛthivīkṣitā
216.33
paramparāgato yaḥ syādaṣṭāṅge śuci
cikitsite || anāhāryyaḥ sa vaidyaḥ syāddharmātmā ca kulodgataḥ
216.34
prāṇācāryyaḥ sa vijñeyo vacanaṃ tasya bhūbhujā || rājñā sadā kāryya yathā kāryyaṃ
pṛthagjanaiḥ
216.35
hastiśikṣāvidhānajño vanajātiviśāradaḥ || kleśakṣamastathā rājño gajādhyakṣaḥ praśasyate
216.36
etaireva guṇairyuktaḥ svāsanaśca viśeṣataḥ
gajārohī narendrasya sarvvakarmasu śasyate
216.37
hayaśikṣāvidhānajñaścikitsitaviśāradaḥ || aśvādhyakṣo mahībharttuḥ svāsanaśca praśasyate
216.38
anāhāryyaśca śūraśca tathā prājñaḥ kulodgataḥ || durgādhyakṣaḥ smṛto rājña udyuktaḥ sarvvakarmasu
216.39
vāstuvidyāvidhānajño laghuhasto jitaśramaḥ
dīrghadarśī ca śūraśca sthapatiḥ parikīrttitaḥ
216.40
yantramukte pāṇimukte vimukte muktadhārite || astrācāryyo nirudvegaḥ kuśalaśca viśiṣyate
216.41
vṛddhaḥ kulodbhūtaḥ sūktaḥ pitṛpaitāmahaḥ śuciḥ || rājñāmantaḥpurādhyakṣo vinītaśca tatheṣyate
216.42
evaṃ sattādhikāreṣu puruṣāḥ sapta te pure || parīkṣya
cādhikāryāḥ syū rājñā sarvveṣu karmmasu || sthāpanājātitattvajñāḥ satataṃ pratijāgratāḥ
216.43
rājñaḥ syādāyyudhāgāre dakṣaḥ karmmasu codyataḥ
karmmāṇyaparimeyāni rājño nṛpakulodvaha
216.44
uttamādhamamadhyāni buddhvā karmmāṇi pārthivaḥ || uttamādhamamadhyeṣu puruṣeṣu niyojayet
216.45
narakarmmaviparyyāsānnājñā nāśamavāpnuyāt || niyogaṃ pauruṣaṃ bhaktiṃ śrutaṃ śauryyaṃ kulaṃ nayam
216.46
jñātvā vṛttirvidhātavyā puruṣāṇāṃ mahīkṣitā
puruṣāntaravijñānatattvasāranibandhanāt
216.47
bahubhirmantrayetkāmaṃ rājā mantraṃ pṛthakpṛthak || mantriṇāmapi no kuryyānmantrimantraprakāśanam
216.48
kvacinna kasya viśvāso bhavatīha sadā nṛṇām || niścayastu sadā mantre kāryya ekena sūriṇā
216.49
bhavedvā niścayāvāptiḥ parabuddhyupajīvanāt
ekasyaiva mahībhartturbhūyaḥ kāryyo viniścayaḥ
216.50
brāhmaṇānparyupāsīta trayīśāstrasuniścitān || nāsacchāstravato mūḍhāste hi lokasya kaṇṭakāḥ
216.51
vṛddhāṃnhi nityaṃ seveta viprānvedavidaḥ śucīn || tebhyaḥ śikṣeta vinayaṃ vinītātmā ca nityaśaḥ || samagrāṃ vaśagāṃ kuryyātpṛthivīṃ nātra saṃśayaḥ
216.52
bahavo'vinayādbhraṣṭā rājānaḥ saparicchadāḥ || vanasthāścaiva rājyāni vinayātpratipedire
216.53
traividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiñca śāśvatīm
ānvīkṣikīntvātmavidyāṃ vārttārambhāṃśca lokataḥ
216.54
indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭhedivāniśam || jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ
216.55
yajeta rājā bahubhiḥ kratubhiśca sadakṣiṇaiḥ || dharmmārthañcaiva viprebhyo dadyādbhogān dhanāni ca
216.56
sāṃvatsarikamāptaiśca rāṣṭrādāhārayedbalim || syāt
svādhyāyaparo loke vartteta pitṛbandhuvat
216.57
āvṛttānāṃ gurukulāddvijānāṃ pūjako bhavet || nṛpāṇāmakṣayo hyeṣa vidhirbrāhmo'bhidhīyate
216.58
tatastenānavā mitrā haranti na vinaśyati || tasmādrājñā vidhātavyo brāhmo vai hyakṣayo vidhiḥ
216.59
samottamādhamai rājā hyāhūya pālayet prajāḥ
na nivartteta saṃgrāmāt kṣātraṃ vragamanusmaran
216.60
saṃgrāmeṣvanivarttitvaṃ prajānāṃ paripālanam || śuśrūṣā brāhmaṇānāñca rājñāṃ niḥśreyasaṃ param
216.61
kṛpaṇānāñca vṛddhānāṃ vidhavānāñca pālanam || yogakṣemañca vṛttiñca tathaiva parikalpayet
216.62
varṇāśramavyavasthānaṃ tathā kāryyaṃ viśeṣataḥ
svadharmmapracyutān rājā svadharmme sthāpayet tathā
216.63
āśrameṣu tathā kāryyamannaṃ tailañca bhājanam || svayamevānayedrājā satkṛtānnāvamānayet
216.64
tāpase sarvvakāryāṇi rājyamātmānameva ca || nivedayet prayatnena devavacciramarcayet
216.65
dve prajñe veditavye ca ṛjvī vakrā ca mānavaiḥ
vakrāṃ jñātvā na seveta pratibādheta cāgatām
216.66
nāsya cchidraṃ paro vindyācchidrānvyācchidraṃ parasya tu || gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ
216.67
na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset || viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlādapi nikṛntati
216.68
viśvāsayeccāpyaparaṃ tattvabhūtena hetunā
vakavaccintayedarthān siṃhavacca parākramet
216.69
vṛkavaccāpi lumpeta śaśavacca vinikṣipet || dṛḍhaprahārī ca bhavet tathā śūkaravannṛpaḥ
216.70
citrākāraśca śikhivaddṛḍhabhaktastathā śvavat || tathā ca madhurābhāṣī bhavet kokilavannṛpaḥ
216.71
kākaśaṅkī bhavennityamajñātavasatiṃ vaset
nāparīkṣitapūrvvañca bhojanaṃ śayanaṃ vrajet || vastraṃ puṣpamalaṅkāraṃ yaccānyanmanujottama
216.72
na gāhejanasambādhaṃ na cājñātajalāśayam
aparīkṣitapūrvvañca puruṣairāptakāribhiḥ
216.73
nārohetkuñjaraṃ vyālaṃ nādāntaṃ turagaṃ tathā || nāvijñātāṃ striyaṃ gacchennaiva devotsave vaset
216.74
narendralakṣmyā dharmajña trātā yatto bhavennṛpaḥ || saṅgatyāśca tathā puṣṭāḥ satataṃ pratimānitāḥ
216.75
rājñā sahāyāḥ karttavyāḥ pṛthivīṃ jetumicchatā
yathārhāñcāpyasubhṛto rājā karmmasu yojayet
216.76
dharmmiṣṭhāndharmmakāryeṣu śūrānsaṃgrāmakarmmasu || nipuṇānarthakṛtyeṣu sarvvatraiva tathā śucīn
216.77
strīṣu ṣaṇḍaṃ niyuñjīta tīkṣṇaṃ dāruṇakarmmasu || dharmme cārthe ca kāme ca naye ca ravinandana
216.78
rājā yathārhaṃ kuryyācca upadhābhiḥ parīkṣaṇam
samatītopadānbhṛtyānkuryyācchastavanecarān
216.79
tatpādānveṣiṇo yattāṃstadadhyakṣāṃstu kārayet || evamādīni karmmāṇi nṛpaiḥ kāryyāṇi pārthiva
216.80
sarvvathā neṣyate rājñastīkṣṇopakaraṇakramaḥ|| karmmāṇi pāpasādhyāni yāni rājño narādhipa
216.81
santastāni na kurvvanti tasmāttāni tyajennṛpaḥ
neṣyate pṛthivīśānāṃ tīkṣṇopakaraṇakriyā
216.82
yasminkarmmaṇi yasya syādviśeṣeṇa ca kauśalam || tasminkarmmaṇi taṃ rājā parīkṣya viniyo
jayet || pitṛpaitāmahānbhṛtyānsarvvakarmmasu yojayet
216.83
vinādāyādakṛtyeṣu parīkṣāṃ svakṛtāntarān || niyuñjīta mahābhāga tasya te hitakāriṇaḥ
216.84
pararājagṛhātprāptāñjanasaṃgrahakāmyayā || duṣṭānvāpyathavāduṣṭānāśrayīta prayatnataḥ
216.85
duṣṭaṃ vijñāya viśvāsaṃ na kuryyāttatra bhūmipaḥ || vṛttiṃ
tasyāpi varttata janasaṃgrahakāmyayā
216.86
rājā deśāntaraprāptaṃ puruṣaṃ pūjayedbṛśam || mamāyaṃ deśasamprāpto bahumānena cintayet
216.87
kāmaṃ
bhṛtyārjanaṃ rājā naiva kuryyānnarādhipa || na ca vā saṃvibhaktāṃstānbhṛtyānkuryyātkathañcana
216.88
śatravo'gniviṣaṃ sarpoṃ nistriṃśa iti cintayet
bhṛtyā manujaśārdūla ruṣitāśca tathaikataḥ
216.91
teṣāṃ cāreṇa cāritraṃ rājā vijñāya nityaśaḥ || guṇināṃ pūjanaṃ kuryyānnirguṇānāñca śāsanam
kathitāḥ satataṃ rājan rājānaścāracakṣuṣaḥ||89||svake deśe pare deśe jñānaśīlānvicakṣaṇān|| anāhāryyānkleśasahānniyuñjīta tathā carān||90||janasyā'
viditānsaumyāṃstathājñātānparasparam || vaṇijo mantrakuśalāṃtsāṃvatsaracikitsakān || tathā prabrājitākārāṃścārānrājā niyojayet
216.92
naikasya
rājā śraddadhyāccārasyāpi subhāṣitam || dvayoḥ sambandhamājñāya śraddadhyānṛpatistadā
216.93
parasparasyāviditau yadi syātāñca tāvubhau || tasmā
drājñā prayatnena gūḍhāṃścārānniyojayet
216.94
cārāṇāmapi yatnena rājñā kāryyaṃ parīkṣaṇam || rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān || sarvvaṃ rājñāṃ
carāyattaṃ teṣu yatnaparo bhavet
216.95
karmmaṇā kena me loke janaḥ sarvvo'nurajyate || virajyate kena tathā vijñeyaṃ tanmahīkṣitā || virāgajanakaṃ loke
varjanīyaṃ viśeṣataḥ
216.96
tathā ca rāgaprabhavā hi lakṣmī rājñāṃ matā bhāskaravaṃśacandra || tasmātprayatnena narendra mukhyaḥ kāryyo'nurāgo bhuvi mānaveṣu
216.96.p1
iti śrīmatsye mahāpurāṇe rājñāṃ sahāyasampattirnāma pañcadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (19)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Rājanītiprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nītikalpataru — Kṣemendra, Sanskrit
- Vīramitrodaya — Rāmamiśra, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Puruṣārthasudhānidhi — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Rājanītiratnākara — Caṇḍeśvara Ṭhakkura, Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Saṃskārasāra — Dalapatirāja, Sanskrit