Matsya 217

Language: Sanskrit

217.38 — 1 part

217.1

cha || || matsya uvāca || || yathā
na varttitavyaṃ syānmano rājño'nujīvinā || tathā te kathayiṣyāmi nibodha gadato mama

217.2

rājā yattu vadedvākyaṃ śrotavyaṃ tatprayatnataḥ || ākṣipya
vacanaṃ tasya na vaktavyaṃ tathā vacaḥ

217.3

anukūlaṃ priyaṃ tasya vaktavyaṃ janasaṃsadi || rahogatasya vaktavyamapriyaṃ yaddhitaṃ bhavet

217.4

parārthamasya vaktavyaṃ
same cetasi pārthiva || svārthaḥ suhṛdbhirvaktavyo na svayantu kathañcana

217.5

kāryyātipātaḥ sarvveṣu rakṣitavyaḥ prayatnataḥ || na ca hiṃsyaṃ dhanaṃ kiñcitriyu
ktena ca karmmaṇi

217.6

nopekṣyastasya mānaśca tathā rājñaḥ priyo bhavet || rājñaśca na tathā kāryyaṃ veśabhāṣitaceṣṭitam

217.7

rājalīlā na karttavyā
tadviṣṭañca varjjayet || rājñaḥ samo'dhiko vā na kāryyo veśo vijānatā

217.8

dyūtādiṣu tathaivānyatkauśalantu pradarśayet || pradarśya kauśalañcāsya
rājānantu viśeṣayet

217.9

antaḥpurajanādhyakṣairvairidūtairnirākṛtaiḥ || saṃsargaṃ na vrajedrājanvinā pārthivaśāsanāt

217.10

niḥsnehatāñcāvamānaṃ prayatnena tu
gopayet || yacca guhyaṃ bhavedrājño na talloke prakāśayet

217.11

nṛpeṇa śrāvitaṃ yatsyādvācyāvācyaṃ nṛpottama || na tatsaṃśrāvayelloke tathā rājño'priyo
bhavet

217.12

ājñāpyamāne vānyasminsamutthāya tvarānvitaḥ || kimahaṃ karavāṇīti vācyo rājā vijānatā

217.13

kāryyāvasthāñca vijñāya kāryya
meva yathā bhavet || satataṃ kriyamāṇe'smiṃllāghavantu vrajedbruvam

217.14

rājñaḥ priyāṇi vākyāni na cātyarthaṃ punaḥpunaḥ || na hāsyaśīlastu bhavenna
cāpi bhukuṭīmukhaḥ

217.15

nātivaktā na nirvvaktā na ca mātsarikastathā || ātmasambhāvitaścaiva na bhavettu kathañcana

217.16

duṣkṛtāni narendrasya
na tu saṅkīrttayetkvacit || vastramastramalaṅkāraṃ rājñā dattantu dhārayet

217.17

audāryeṇa na taddeyamanyasmai bhūtimicchatā || tatraivopāsanaṃ kāryyaṃ divā svapnaṃ
na kārayet

217.18

nānirdiṣṭastathā dvāre praviśettu kathañcana || na ca paśyettu rājānamayogyāsu ca bhūmiṣu

217.19

rājñastu dakṣiṇe pārśve vāme copa
viśettadā || purastācca tathā paścādāsanantu vigarhitam

217.20

jṛmbhāṃ niṣṭhīvanaṃ kāsaṃ kopaṃ paryyastikāśrayam || bhukuṭiṃ vāntamudgāraṃ tatsamīpe vivarja
yet

svayaṃ tatra na kurvīta svaguṇākhyāpanaṃ budhaḥ||svaguṇākhyāpane yuktvā parameva prayojayet||21||hṛdayaṃ nirmalaṃ kṛtvā parāṃ bhaktimupāśritaiḥ
anujīvigaṇairbhāvyaṃ nityaṃ rājñāmatandritaiḥ||22||śāṭhyaṃ laulyañca paiśunyaṃ nāstikyaṃ kṣudratā tathā||cāpalyañca parityājyaṃ nityaṃ rājño'nujīvibhiḥ

217.24

śrutividyāsuśīlaiśca saṃyojyātmānamātmanā || rājasevāṃtataḥ kuryāddhūtaye bhūtivarddhanīm

217.25

namaskāryāḥ sadā cāsya putravallabhamantriṇaḥ
sacivaiścāsya viśvāso na tu kāryyaḥ kathañcana

217.26

apṛṣṭaścāsya na brūyātkāmaṃ brūyāttathā yadi || hitaṃ tathyañca vacanaṃ hitaiḥ saha suniścitam

217.27

cittañcāsya vijñeyaṃ nityamevānujīvinā || bharturārādhanaṃ kuryyāccittajño mānavaḥ sukham

217.28

rāgāparāgau caivāsya vijñeyau bhūtimicchatā
tyajedvirakto nṛpatī rakto vṛttintu kārayet

217.29

viraktaḥ kārayennāśaṃ vipakṣābhyudayaṃ tathā || āśāvarddhanakaṃ kṛtvā phalanāśaṃ karoti ca

217.30

akopo'pi sakopābhaḥ prasanno'pi ca niṣkalaḥ || vākyañca samadaṃ vakti vṛtticchedaṃ karoti vai

217.31

pradeśavākyamudito na sambhāvayate'nyathā
ārādhanāsu sarvvāsu suptavacca viceṣṭate

217.32

kathāsu doṣaṃ kṣipati vākyabhaṅgaṃ karoti ca || lakṣyate vimukhaścaiva guṇasaṅkīrttane'pi ca

217.33

dṛṣṭiṃ kṣipati cānyatra kriyamāṇe ca karmmaṇi || viraktalakṣaṇañcaitacchṛṇu raktasya lakṣaṇam

217.34

dṛṣṭvā prasanno bhavati vākyaṃ gṛhṇāti cādarāt
kuśalādiparipaśnaṃ samprayacchati cāsanam

217.35

viviktadarśane cāsya rahasyenaṃ na śaṅkate || jāyate hṛṣṭavadanaḥ śrutvā tasya tu tatkathām

217.36

apriyāṇyapi vākyāni taduktānyabhinandate || upāyanañca gṛhṇāti stokamapyādarāttathā

217.37

kathāntareṣu smarati prahṛṣṭavadanastathā || iti
raktasya karttavyā sevā ravikulodvaha

217.38

mitraṃ na cāpatsu tathā ca bhṛtyā bhajanti ye nirguṇamaprameyam || vibhuṃ viśeṣeṇa ca te vrajanti sure
ndradhāmāmakhṛndajuṣṭam

217.38.p1

iti śrīmātsye mahāpurāṇe rājadharme'nujīvivarttanaṃ nāma ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (6)

Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Śukranīti (Śukrācārya) — Śukrācārya, Sanskrit
Vīramitrodaya — Rāmamiśra, Sanskrit
Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
Rājanītiprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit