Pramāṇa · Search · About · API

Matsya 221

Matsya 221

Language
Sanskrit

Contents

221.1

cha
matsya uvāca || || rājan putrasya rakṣā ca karttavyā pṛthivīkṣitā || ācāryyaścātra karttavyo nityayuktaśca rakṣibhiḥ

221.2

dharmmakāmārtha
śāstrāṇi dhanurvvedañca śikṣayet || rathe ca kuñjare cainaṃ vyāyāmaṃ kārayet sadā

221.3

śilpāni śikṣayeccainaṃ nāpto mithyā priyaṃ vadet || śarīrarakṣā
vyājena rakṣiṇo'sya niyojayet

221.4

na cāsya saṅgo dātavyaḥ kruddhalubdhāvamānitaiḥ || tathā ca vinayedenaṃ yathā yauvanagocare

221.5

indriyairnāpakṛ
ṣyeta satāṃ mārgāt sudurgamāt || guṇādhānamaśakyantu yasya kartuṃ svabhāvataḥ

221.6

bandhanaṃ tasya karttavyaṃ guptadeśe sukhānvitam || avinīta
kumāraṃ hi kulamāśu viśīryyate

221.7

adhikāreṣu sarvveṣu vinītaṃ viniyojayet || ādau svalpe tataḥ paścāt krameṇātha mahatsvapi

221.8

mṛgayāpānamakṣāṃśca varjjayet pṛthivīpatiḥ || etāṃstu sevamānāstu vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ

221.9

bahavo nṛpaśārdūla teṣāṃ saṃkhyā na vidyate || vṛthāṭanaṃ
divāsvapnaṃ viśeṣeṇa vivarjjayet

221.10

vākpāruṣyaṃ na karttavyaṃ daṇḍapāruṣyameva ca|| parokṣanindā ca tathā varjjanīyā mahīkṣitā

221.11

arthasya dūṣaṇaṃ rājā dviprakāraṃ vivarjjayet || arthānāṃ dūṣaṇañcaikaṃ tathārtheṣu ca dūṣaṇam

221.12

prākārāṇāṃ samucchedo durgādīnāmasatkriyā || arthānāṃ
dūṣaṇaṃ proktaṃ viprakīrṇatvameva ca

221.13

adeśakāle yaddānamapātre dānameva ca|| artheṣu dūṣaṇaṃ proktamasatkarmmapravarttanam

221.14

kāmaḥ krodho
mado māno lobho harṣastathaiva ca || ete varjyāḥ prayatnena sādaraṃ pṛthivīkṣitā

221.15

eteṣāṃ vijayaṃ kṛtvā kāryyo bhṛtyajayastataḥ|| kṛtvā bhṛtyajayaṃ
rājā paurān jānapadān jayet

221.16

kṛtvā ca vijayaṃ teṣāṃ śatrūn bāhyāṃstato jayet || bāhyāśca vividhā jñeyāstulyābhyantarakṛtrimāḥ

221.17

guravaste yathāpūrvaṃ teṣu yatnaparo bhavet || pitṛpaitāmahaṃ mitramamitrañca tathā ripoḥ

221.18

kṛtrimañca mahābhāga mitraṃ trividhamucyate
tathāpi ca guruḥ pūrve bhavet tatrāpi cāhataḥ

221.19

svāmyamātyo janapado durgaṃ daṇḍastathaiva ca || kośo mitrañca dharmmajña saptāṅgaṃ rājyamucyate

221.20

saptāṅgasyāpi rājyasya mūlaṃ svāmī prakīrttitaḥ || tanmūlatvāt tathāṅgānāṃ sa tu rakṣyaḥ prayatnataḥ

221.21

ṣaḍaṅgarakṣā karttavyā tathā tena prayatnataḥ
aṅgebhyo yastvathaikasya drohamācarate'lpadhīḥ

221.22

vadhastasya tu karttavyaḥ śīghrameva mahīkṣitā || na rājñā mṛdunā bhāvyaṃ mṛdurhi paribhūyate

221.23

na bhāvyaṃ dāruṇenāti tīkṣṇādudvijate janaḥ || kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ

221.24

rājā lokadvayāpekṣī tasya lokadvayaṃ bhavet
bhṛtyaiḥ saha mahīpālaḥ parihāsaṃ vivarjjayet

221.25

bhṛtyāḥ paribhavantīha nṛpaṃ harṣavaśaṃ gatam || vyasanāni ca sarvāṇi bhūpatiḥ parivarjayet

221.26

lokasaṃgrahaṇārthāya kṛtakavyasanī bhavet || śauṇḍīrasya narendrasya nityamudriktacetasaḥ

221.27

janā virāgamāyānti sadā duḥsevyabhāvataḥ || smita
pūrvābhibhāṣī syātsarvvasyaiva mahīpatiḥ

221.28

vadhyeṣvāpe mahābhāga bhrukuṭiṃ na samācaret || bhāvyaṃ dharmmabhṛtāṃ śreṣṭha sthūlalakṣeṇa bhūbhujā

221.29

sthūlalakṣyasya vaśagā sarvvā bhavati medinī || adīrghasūtraśca bhavet sarvvakarmmasu pārthivaḥ

221.30

dīrghasūtrasya nṛpateḥ karmmahānidhruvaṃ bhavet || rāge
darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmmaṇi

221.31

apriye caiva karttavye dīrghasūtraḥ praśasyate || rājñā saṃvṛtamantreṇa sadā bhāvyaṃ nṛpottama

221.32

tasyāsaṃvṛtamantrasya rājñaḥ sarvvāpado dhruvam || kṛtānyeva tu kāryāṇi jñāyante yasya bhūpateḥ

221.33

nārabdhāni mahābhāgā tasya syādvasudhā vaśe
mantramūlaṃ sadā rājyaṃ tasmānmantraḥ surakṣitaḥ

221.34

karttavyaḥ pṛthivīpālairmantrabhedabhayātsadā || mantravitsādhito mantraḥ sampattīnāṃ sukhāvahaḥ

221.35

mantracchalena bahavo vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ || ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca

221.36

netravaktravikāraiśca gṛhyate'ntargataṃ manaḥ || nayasya
kuśalastasya vaśe sarvā vasundharā

221.37

bhavatīha mahīpāle sadā pārthivanandana || naikastu mantrayenmantraṃ rājā na bahubhiḥ saha

221.38

nāro
hedviṣamāṃ nāvamaparīkṣitanāvikam || ye cāsya bhūmijayino bhaveyuḥ paripanthinaḥ

221.39

tānānayedvaśe sarvvānkāmādibhirupakramaiḥ || yathā na
syātkṛśībhāvaḥ prajānāmabhavekṣayā

221.40

tathā rājñā prakarttavyaṃ svarāṣṭraṃ parirakṣatā || mohādrājā svarāṣṭraṃ yaḥ karṣayatyanavekṣayā

221.41

so'
cirādbhraśyate rājyājjīvitācca sabāndhavaḥ || bhṛto vatso jātabalaḥ karmmayogyo yathā bhavet

221.42

tathā rāṣṭraṃ mahābhāga bhṛtaṃ karmmasahaṃ bhavet
yo rāṣṭramanugṛhṇāti rājyaṃ sa parirakṣati

221.43

sañjātamupajīvettu vindate sa mahatphalam || rāṣṭrāddhiraṇyaṃ dhānyañca mahīṃ rājā surakṣitām

221.44

mahatā tu prayatnena svarāṣṭrasya ca rakṣitā || nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca yathā mātā yathā pitā

221.45

gopitāni sadā kuryyātsaṃyatānīndriyāṇi ca
ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ tebhyastathaiva ca

221.46

sarvvaṃ karmmedamāyattaṃ vidhāne daivamānuṣe || tayordaivamacintyañca pauruṣe vidyate kriyā

221.47

evaṃ mahīṃ pālayato'sya bharturlokānurāgaḥ paramo bhavettu || lokānurāgaprabhavā ca lakṣmīrlakṣmīvataścāpi parā ca kīrttiḥ

221.47.p1

iti śrīmātsye mahāpurāṇe rājadharmmānukīrttane viṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (4)