Matsya 221
Matsya 221
- Language
- Sanskrit
Contents
- 221.47 — 1 part
221.1
cha
matsya uvāca || || rājan putrasya rakṣā ca karttavyā pṛthivīkṣitā || ācāryyaścātra karttavyo nityayuktaśca rakṣibhiḥ
221.2
dharmmakāmārtha
śāstrāṇi dhanurvvedañca śikṣayet || rathe ca kuñjare cainaṃ vyāyāmaṃ kārayet sadā
221.3
śilpāni śikṣayeccainaṃ nāpto mithyā priyaṃ vadet || śarīrarakṣā
vyājena rakṣiṇo'sya niyojayet
221.4
na cāsya saṅgo dātavyaḥ kruddhalubdhāvamānitaiḥ || tathā ca vinayedenaṃ yathā yauvanagocare
221.5
indriyairnāpakṛ
ṣyeta satāṃ mārgāt sudurgamāt || guṇādhānamaśakyantu yasya kartuṃ svabhāvataḥ
221.6
bandhanaṃ tasya karttavyaṃ guptadeśe sukhānvitam || avinīta
kumāraṃ hi kulamāśu viśīryyate
221.7
adhikāreṣu sarvveṣu vinītaṃ viniyojayet || ādau svalpe tataḥ paścāt krameṇātha mahatsvapi
221.8
mṛgayāpānamakṣāṃśca varjjayet pṛthivīpatiḥ || etāṃstu sevamānāstu vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ
221.9
bahavo nṛpaśārdūla teṣāṃ saṃkhyā na vidyate || vṛthāṭanaṃ
divāsvapnaṃ viśeṣeṇa vivarjjayet
221.10
vākpāruṣyaṃ na karttavyaṃ daṇḍapāruṣyameva ca|| parokṣanindā ca tathā varjjanīyā mahīkṣitā
221.11
arthasya dūṣaṇaṃ rājā dviprakāraṃ vivarjjayet || arthānāṃ dūṣaṇañcaikaṃ tathārtheṣu ca dūṣaṇam
221.12
prākārāṇāṃ samucchedo durgādīnāmasatkriyā || arthānāṃ
dūṣaṇaṃ proktaṃ viprakīrṇatvameva ca
221.13
adeśakāle yaddānamapātre dānameva ca|| artheṣu dūṣaṇaṃ proktamasatkarmmapravarttanam
221.14
kāmaḥ krodho
mado māno lobho harṣastathaiva ca || ete varjyāḥ prayatnena sādaraṃ pṛthivīkṣitā
221.15
eteṣāṃ vijayaṃ kṛtvā kāryyo bhṛtyajayastataḥ|| kṛtvā bhṛtyajayaṃ
rājā paurān jānapadān jayet
221.16
kṛtvā ca vijayaṃ teṣāṃ śatrūn bāhyāṃstato jayet || bāhyāśca vividhā jñeyāstulyābhyantarakṛtrimāḥ
221.17
guravaste yathāpūrvaṃ teṣu yatnaparo bhavet || pitṛpaitāmahaṃ mitramamitrañca tathā ripoḥ
221.18
kṛtrimañca mahābhāga mitraṃ trividhamucyate
tathāpi ca guruḥ pūrve bhavet tatrāpi cāhataḥ
221.19
svāmyamātyo janapado durgaṃ daṇḍastathaiva ca || kośo mitrañca dharmmajña saptāṅgaṃ rājyamucyate
221.20
saptāṅgasyāpi rājyasya mūlaṃ svāmī prakīrttitaḥ || tanmūlatvāt tathāṅgānāṃ sa tu rakṣyaḥ prayatnataḥ
221.21
ṣaḍaṅgarakṣā karttavyā tathā tena prayatnataḥ
aṅgebhyo yastvathaikasya drohamācarate'lpadhīḥ
221.22
vadhastasya tu karttavyaḥ śīghrameva mahīkṣitā || na rājñā mṛdunā bhāvyaṃ mṛdurhi paribhūyate
221.23
na bhāvyaṃ dāruṇenāti tīkṣṇādudvijate janaḥ || kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ
221.24
rājā lokadvayāpekṣī tasya lokadvayaṃ bhavet
bhṛtyaiḥ saha mahīpālaḥ parihāsaṃ vivarjjayet
221.25
bhṛtyāḥ paribhavantīha nṛpaṃ harṣavaśaṃ gatam || vyasanāni ca sarvāṇi bhūpatiḥ parivarjayet
221.26
lokasaṃgrahaṇārthāya kṛtakavyasanī bhavet || śauṇḍīrasya narendrasya nityamudriktacetasaḥ
221.27
janā virāgamāyānti sadā duḥsevyabhāvataḥ || smita
pūrvābhibhāṣī syātsarvvasyaiva mahīpatiḥ
221.28
vadhyeṣvāpe mahābhāga bhrukuṭiṃ na samācaret || bhāvyaṃ dharmmabhṛtāṃ śreṣṭha sthūlalakṣeṇa bhūbhujā
221.29
sthūlalakṣyasya vaśagā sarvvā bhavati medinī || adīrghasūtraśca bhavet sarvvakarmmasu pārthivaḥ
221.30
dīrghasūtrasya nṛpateḥ karmmahānidhruvaṃ bhavet || rāge
darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmmaṇi
221.31
apriye caiva karttavye dīrghasūtraḥ praśasyate || rājñā saṃvṛtamantreṇa sadā bhāvyaṃ nṛpottama
221.32
tasyāsaṃvṛtamantrasya rājñaḥ sarvvāpado dhruvam || kṛtānyeva tu kāryāṇi jñāyante yasya bhūpateḥ
221.33
nārabdhāni mahābhāgā tasya syādvasudhā vaśe
mantramūlaṃ sadā rājyaṃ tasmānmantraḥ surakṣitaḥ
221.34
karttavyaḥ pṛthivīpālairmantrabhedabhayātsadā || mantravitsādhito mantraḥ sampattīnāṃ sukhāvahaḥ
221.35
mantracchalena bahavo vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ || ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca
221.36
netravaktravikāraiśca gṛhyate'ntargataṃ manaḥ || nayasya
kuśalastasya vaśe sarvā vasundharā
221.37
bhavatīha mahīpāle sadā pārthivanandana || naikastu mantrayenmantraṃ rājā na bahubhiḥ saha
221.38
nāro
hedviṣamāṃ nāvamaparīkṣitanāvikam || ye cāsya bhūmijayino bhaveyuḥ paripanthinaḥ
221.39
tānānayedvaśe sarvvānkāmādibhirupakramaiḥ || yathā na
syātkṛśībhāvaḥ prajānāmabhavekṣayā
221.40
tathā rājñā prakarttavyaṃ svarāṣṭraṃ parirakṣatā || mohādrājā svarāṣṭraṃ yaḥ karṣayatyanavekṣayā
221.41
so'
cirādbhraśyate rājyājjīvitācca sabāndhavaḥ || bhṛto vatso jātabalaḥ karmmayogyo yathā bhavet
221.42
tathā rāṣṭraṃ mahābhāga bhṛtaṃ karmmasahaṃ bhavet
yo rāṣṭramanugṛhṇāti rājyaṃ sa parirakṣati
221.43
sañjātamupajīvettu vindate sa mahatphalam || rāṣṭrāddhiraṇyaṃ dhānyañca mahīṃ rājā surakṣitām
221.44
mahatā tu prayatnena svarāṣṭrasya ca rakṣitā || nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca yathā mātā yathā pitā
221.45
gopitāni sadā kuryyātsaṃyatānīndriyāṇi ca
ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ tebhyastathaiva ca
221.46
sarvvaṃ karmmedamāyattaṃ vidhāne daivamānuṣe || tayordaivamacintyañca pauruṣe vidyate kriyā
221.47
evaṃ mahīṃ pālayato'sya bharturlokānurāgaḥ paramo bhavettu || lokānurāgaprabhavā ca lakṣmīrlakṣmīvataścāpi parā ca kīrttiḥ
221.47.p1
iti śrīmātsye mahāpurāṇe rājadharmmānukīrttane viṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Puruṣārthasudhānidhi — Sāyaṇācārya, Sanskrit