Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 11: atha bhagaṇādhyāyaḥ

Upapattiśekhara 11

Language
Sanskrit

Contents

atha bhagaṇādhyāyaḥ

11.p1.1

“ pauliśaromaka vāsiṣṭhasaurapaitāmahāstu siddhāntāḥ
pañcabhyo dvāvādyau vyākhyātau lāṭadevena
puliśavihitaḥ sphuṭo'sau tasyāsannastu romakaproktaḥ
spaṣṭataraḥ sāvitraḥ pariśeṣau dūravibhraṣṭau || ”
ityanena pitāmahavasiṣṭhasiddhāntayoḥ khilatvameva pratipāditavān | tatra pitāmahasiddhāntaḥ eva brahmasiddhāntaḥ | yaṃ brahmaguptaḥ saṃskṛtavān | tatsaṃskārastu—“brahmoktaṃ
grahagaṇitaṃ mahatākālena yat khilībhūtam| abhidhīyate sphuṭaṃ tajjiṣṇusuta brahmaguptena||”
iti lekhena sphuṭa eva | brahmagupta āryabhaṭavat svayaṃ vedhakṛdāsīditi-“ jñātaṃ kṛtvā madhyaṃ bhūyo'nyadine tadantaraṃ bhuktiḥ
trairāśikena bhuktyā kalpagrahamaṇḍalānayanam || ”
iti vāsanābhāṣyalekhena, tathā—‘ mayāryabhaṭajiṣṇujāḥ khacaravedhane vedhasaḥ ’
iti siddhāntarājoktyā, ‘ dhyānagrahopadeśād bījaṃ nalikādi yantrebhyaḥ | tatsaṃskṛtagrahebhyaḥ kartavyau nirṇayādeśau || ’ iti mallāridaivajñādilikhita brahmasiddhāntavākyena ca sphuṭam | yadyapi-‘ dhyānagrahopadeśādi ’ tyāryā saṃprati sudhākarapaṇḍitamudrite brāhmasphuṭasiddhānte na dṛśyate tathāpi tatratyaiva | ayaṃ ‘ brāhmasphuṭasiddhāntaḥ ’ kvacit kvacit truṭita iti prācīnalekhitapustakasaṃva़ādādapi
vijñāyata iti sarvaṃ maduktaṃ bhṛśaṃ vicāraṇīyam
(1) vāsanābhāṣye | kuṭṭakena vā kalpitā iti | atra saṃśodhakaiḥ sāṃprataṃ
ravimandoccasya svalpāntarāṣṭādvibhāgamitasyopalabdhau kuṭṭakayuktyā tadgaṇānayanaṃ
pradarśitam | tathāhi—

11.p1.2

saptāṣṭātyaṣṭimite 1787 śālivāhanaśake kalpagatavarṣagaṇaḥ 1972948966 | atha ravimandoccabhagaṇapramāṇaṃ yāvattāvat | tato'nupātaḥ | yadi kalpavarṣaiḥ
kalpabhagaṇā labhyante tadā gatavarṣaiḥ kimiti phalaṃ gatamandoccabhagaṇāḥ tatpramāṇaṃ
kālakaḥ
yāmyottarā bhavati saiva, tadutthamatsyapucchāsyatastvaparapūrvadiśau bhavetām
stambhasya śobhanataruprabhavasya mūladhārā yathā yamakuberadigāyatā syāt
lambopamasya susamasya tu pūrvabhāge
kīlaṃ niveśya, śithilāṃ nalikāṃ ca kīle
yāmyottarā, matha tayā pravilokya sūryaṃ
turyādiyantrata ihonnatabhāgamānam
jñātvā, viśodhya navaternatabhāgakāḥ syustatsvākṣakāntarayutī samabhinnadiktve
krāntyaṃśāstajjyā jinajyāvibhaktā
trijyānighnī taddhanurdorlavāḥ syuḥ
tigmāṃśo, stadvāsare rātrivaktre
dṛṣṭvā dhiṣṇyaṃ kalpayettatpadaṃ hi
evaṃ sūryaṃ sāyanaṃ prāg viditvā
spaṣṭaṃ, bhūyo vāsare'nyatra, bhuktiḥ
spaṣṭā bhāmbvorantare, tallaghutve
yāvān sūryastatsamaṃ tasya tuṅgam
madhyā bhuktiḥ syād dalaṃ spaṣṭatattadmuktyalpatvānalpasaṃkhyāyuteryat
pṛthvī bhuktiḥ syāttadā spaṣṭatulyo
madhyārkastaṃ rāśipūrvaṃ viditvā
tataḥ pratidinaṃ madhyamatyā madhyaṃ pracālya yat
kālāntareṇa tanmadhyasphuṭayorantaraṃ phalam
sāmyaṃ yatra bhavenmadhyasphuṭagatyoḥ paraṃ phalam
jñeyaṃ tajjyāsa maṃ vyāsaddalaṃ nīcoccamaṇḍale
evaṃ yāvān bhavati savitā rāśibhāgādirūpastāvān yaiḥ syāt savikaladinaiste bhabhogābhidhāḥ syuḥ
ebhistveko bhavati bhagaṇaścettadā bhūdinaiḥ kiṃ,
kalpe sādhyā iti budhajanaiḥ paryayāste'nupātāt
yāmyodgvalayāgataṃ śaśadharaṃ turyeṇa pūrvoktavad

11.p1.3

viddhvā sāyakasaṃskṛtāṣama iti jñeyo'tha tatkālajaḥ
yātā rātrighaṭīḥ sphuṭīkṛtaghaṭīyantreṇa buddhvā raveḥ
kāryaṃ madhyavilagnamatra vidhinā laṅkodayaiḥ prasphuṭam
tatṃsamo himagurāyandṛṣṭikarmasaṃskṛta itīritabhādyaiḥ
prasphuṭāpamakhamavyalagnakāpakramāntaramiṣuhiṃmagoḥ syāt
dakṣiṇabāṇābhāve yaścandro bhagaṇaśodhitaḥ pātaḥ
punarapyenaṃ pātaṃ jñātvā kālāntare gatiḥ kāryā
sūryoccavad vidhūccaṃ māndaṃ jñeyaṃ, gatistathaivāsya
anayā bhagaṇāḥ sādhyā mahāyuge brāhmakalpe vā
vakravaktrakhacaraikaparyaye
pūrvavad dinagatiṃ samānayet
tanmahatvalaghutaikyakhaṇḍakaṃ
tena kalpabhagaṇāṃśca sādhayet
vedhasiddhakhagamadhyamāntare
mandaśīghraphalasaṃskṛtiḥ sadā
vyastaśīghraphalasaṃskṛto sato
kevalaṃ bhavati mandajaṃ phalam
nijāśunīcoccasame khagendre
phalasya nāśe'pi na madhyatulyaḥ
sphuṭagrahaḥ syādata eva manda—
muccaṃ grahasyāpyaparaṃ ca kiṃcit
svaśīghranīcoccasameṣu na syācchīghraṃ phalaṃ vyomacareṣu nūnam
tadā sphuṭo yaḥ sa mṛdusphuṭo'tha
tanmadhyayorantaramatra māndam
saurāramantriṣu raveḥ purataḥ sthiteṣu
madhyagrahāt sphuṭakhago'lpaka eva dṛṣṭaḥ
pṛṣṭhasthiteṣvadhika eva, tatastrayāṇāṃ
pūrvaiścaloccaminatulyamiti pradiṣṭam
māndābhāve mandanīcoccatulyaṃ
kheṭaṃ jñātvā tanmitiḥ sādhanīyā
daityejyajñau lagnatulyau kujasthau
jñeyau, tābhyāṃ tadgatī sādhanīye
atha sauram
yuge sūryajñaśukrāṇāṃ khacatuṣkaradārṇavāḥ
kujārkiguruśīghrāṇāṃ bhagaṇāḥ pūrvayāyinām
indo rasāgnitritrīṣusaptabhūdharamārgaṇāḥ
dasratryaṣṭarasāṅkākṣilocanāni kujasya tu
budhaśīghrasya śūnyartukhādritryaṅkanagendavaḥ

11.p1.4

bṛhaspateḥ khadastrākṣivedaṣaḍvahnayastathā
sitaśīghrasya ṣaṭsaptatriyamāśrikhabhūdharāḥ
śanerbhujaṅgaṣaṭpañcarasavedaniśākarāḥ
candroccasyāgniśūnyāśvivasusarpārṇavā yuge
vāmaṃ pātasya vasvagniyamāśriśikhidasrakāḥ
tathā—
prāggateḥ sūryamandasya kalpe saptāṣṭavahnayaḥ
kaujasya vedakhayamā baudhasyāṣṭartuvanhayaḥ
khakharandhrāṇi jaivasya śaukrasyārthaguṇeṣavaḥ
go'gnayaḥ śanimandasya pātānāmatha vāmataḥ
manudastrāstu bhaujasya baudhasyāṣṭāṣṭasāgarāḥ
kṛtādricandrā jaivasya trikhāṅgāgnibhṛgostathā
śanipātasya bhagaṇāḥ kalpe yamarasartavaḥ
bhagaṇāḥ pūrvamevātra proktāścandroccapātayoḥ

11.p2

sūrya. madhya.

11.p3

candramandasya
darpaṇe candramandasya
candrapātasya
darpaṇe candrapātasya
evamubhayatra sūryamandasya
bhaumamandasya
budhamandasya
gurumandasya
śukramandasya
śanimandasya
bhaumapātasya
budhapātasya
gurupātasya
śukrapātasya
śanipātasya
athāryam
yugaravibhagaṇāḥ ( khyughṛ ) śaśi
( ca ya gi ṣi ṅu śu chūṛ ) ku ( ṅi śi bu ṇlṛ khpṛ ) prāk
kha + u = 20000
ya + u = 300000
gha + ṛ = 4000000
ravibhagaṇāḥ = 4320000
śani ( du dviśva ) guru ( khricyubha ) kuja ( bhadlibhnukht ) bhṛgubudha-saurāḥ
candrocca ( ju ṣkhi dha ) budha
( sugu śi ghṛ na ) bhṛgu ( ja ṣa bi khu chṛ ) śeṣā''rkāḥ
( bu phi na ca ) pātavilomā
budhānhyārkodayācca laṅkāyām
' vargākṣarāṇi varge
'varge'vargākṣarāṇi kāt ṅmau yaḥ
khadvinavake svarā nava
varge'varge navāntyavarge vā ||' ( gītikāpāde )
atha sauram
bhānāmaṣṭākṣivasvadritridvidvyaṣṭaśarendavaḥ
bhodayā bhagaṇaiḥ svaiḥ svairūnāḥ svasvodayā yuge
bhavanti śaśino māsāḥ sūryendubhagaṇāntaram
ravimāsonitāste tu śeṣāḥ syuradhimāsakāḥ
sāvanāhāni cāndrebhyo dyubhyaḥ prohya (iya) tithikṣayāḥ
udayādudayaṃ bhānorbhūmisāvanavāsarāḥ
vasudvyaṣṭādrirūpāṅkasaptādvitithayo yuge
cāndrāḥ khāṣṭakhavyomakhāgnikhartuniśākarāḥ
ṣaḍvahnitrihutāśāṅkatithayaścādhimāsakāḥ
tithikṣayā yamārthāriśvidyvaṣṭavyomaśarāśvinaḥ
khacatuṣkasamudrāṣṭakupañca ravimāsakāḥ
bhavanti bhodayā bhānubhagaṇairūnāitāḥ kuhāḥ
adhimāsonarātryūkṣacāndrasāvanavāsarāḥ
ete sahasraguṇitāḥ kalpe syurbhagaṇādayaḥ

11.p4

sūrya0 madhya0

11.p5

adhimāsāḥ = 1593336,000
tithikṣayāḥ = 25082252,000
ravimāsāḥ = 51840000,000
eta eva siddhāntadarpaṇe 'kṣisiddhāḥ
athāryam
yuge sāvanāhāḥ = 1577917500
saurahāḥ = 1555200000
cāndrāhāḥ = 1603000080
sauramāsāḥ = 51840000
cāndramāsāḥ = 53433336
adhimāsāḥ = 1593336
kṣayāhāḥ = 25082580
adhidi & = & 47799’000000 \\
i sau di & = & 71025984’0000 \\
adhidi × isaudi = 3394971009216’0000000000
atrādhiśeṣābhāvaḥ | adhidināni tu sauradinānāmadhastād draṣṭavyāni
atrāvamaśeṣābhāvaḥ | avamadināni tu cāndradinānāmadhastāt
atha sauram
ata ūrdhvamamī yuktā gatakālābdasaṃkhyayā
māsīkṛtā yutā māsairmadhuśuklādibhirgataiḥ
pṛthaksthāste'dhimāsaghnāḥ sūryamāsavibhājitāḥ
labdhādhimāsakairyuktā dinīkṛtya dinānvitāḥ
dviṣṭhāstithikṣayābhyastāścāndravāsarabhājitāḥ
labdhonarātrirahitā laṅkāyāmārdharātrikaḥ
sāvano dyugaṇaḥ sūryād dinamāsābdapāstataḥ
saptabhiḥ kṣayitaḥ śeṣaḥ sūryādyo vāsreśvaraḥ

11.p6

sūrya madhya.

11.50

yugādhimāsāḥ—
yugasauramāsāḥ—
yugāvamāni—
yugacāndradināni—
= 1045093

Linked texts (8)