Upapattishekhara 19: athādhimāsādinirṇayaḥ
Upapattiśekhara 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.55-2 — 1 part
athādhimāsādinirṇayaḥ
19.16
yuktasya amāntādamāntaparyantasya cāndramāsasya caitrādisaṃjñālābhe sati saṃkrāntirahitasya tasya adhikamāsatvaṃ nyāyyameva | so'yaṃ yadyapi pūrvamāsaśeṣayogī bhavitumarhastathāpi bādarāyaṇādiviśeṣavacanāduttaramāsasaṃjñī kṛtaḥ | brahmaguptavākye'pi
antyaśabdāduktārthaḥ pariṇamati | yathā khalu śake 1810 caitrādhikakṛṣṇapakṣe'māyāṃ
budhe 22
19.18
aśvinyormeṣeṣvarkaḥ 33
19.14
tatra caitrādhikaśuklakṛṣṇapakṣau pūrvamardha malaḥ; caitraśuklakṛṣṇapakṣau ( pūrṇāntamānena caitraśuklavaiśākhakṛṣṇapakṣau )
uttaramardhaṃ śuddha iti bodhyam
dve saṃkrāntī ravisaṃkramaṇe yasmin sa dvisaṃkrāntiḥ dvisaṃkrāntimāsaḥ kṣayākhyaḥ kṣayamāsa saṃjñaḥ kadācit, na tvadhimāsa iva niyatakālaḥ syāt | tasya kādācitkatā
'prāyaśo'yaṃ kuvedenduvarṣaiḥ kvacid gokubhibhra' ityanena pratipādayiṣyate | evamaniyatakālatve svasattākālikaravimandoccānurodhena tasya māsān pradarśayati—
kṣayaḥkārtikāditraya iti | sāṃprataṃ kārtika ādiryasya tādṛśe traye
kārtikamārgaśīrṣapauṣamādyanyatame iti marīcikārāśayaḥ | kṣayaḥ kṣayamāsaḥ
syāt, nānyataḥ | tadā kṣayamāsāt prāk paścād varṣamadhye adhimāsadvayam =
ekaiko'dhimāsaśca syāt | tatra pūrvaḥ saṃsarpaḥ, uttaraḥ aṃhaspatiriti
smaryate | tathā ca paṭhyate—' sarveṣu māseṣvadhimāsakaḥ syāta tulādiṣaṭke'pi ca
śūnyamāsaḥ | saṃsarpakaḥ sarpabhavo hi māsaḥ sarve'pi caite khalu nindyamāsāḥ ||'
ityādi
atropapattiḥ | yugādhimāsairyugasauramāsāstadaikena kimiti sāvayavaiḥ sauramāsairekatriṃśattithyātmakaścāndro'dhimāsaḥ | atra brāhmeṇaite = (51840000 × 1)/1583300
= 32|16|5
19.55
sauraiṇaite (51840000 × 1)/1583336 = 32|16|3
19.14-2
palāvadhikāḥ sauramāsāḥ
ata ekaścāndramāsaḥ saurāpekṣayā adhiko dhanuḥsaṃkrānteḥ 16 gatāṃśeṣu kṛṣṇadvitīyāyāḥ 5
19.55-2
vā 3
19.55-2.p1
gataghaṭīpaleṣu pūrṇaḥ | soyaṃ gauṇa iṣṭatithyavayavāvadhitvān
mukhyastu darśāvadhika eva | etadabhiprāāyeṇaiva 'spaṣṭodhimāsaḥ patitaḥ—, ityādau
gṛhītasya spaṣṭādhimāsasya 'asaṃkrāntimāso'dhimāsaḥ' ityanena lakṣaṇapraṇayanaṃ
saṃgacchate | athātra vastutaḥ sauracāndrayoḥ svasvāntargatasvasvavarṣamāsādikaṃ samānaṃ
' darśāgrato maṇḍalanāḍikāntaṃ
māsaḥ sa sūryendusamāgamantaḥ
tadantare cedravisaṃkramaḥ syāttadā sa śuddhastvadhiko'nyathāsau ||' iti
' arkendugatyantaraliptikābhiḥ
ṣaṣṭirghaṭīnāṃ yadi tarhi kā syāt
tadvimbayogārdhakalābhirevaṃ
trairāśikādāptaghaṭībhirantaḥ
amāgrato'rkenduyuteḥ sphuṭo'sau
tadantarātmā śaśimāsa uktaḥ