Upapattishekhara 20.0
Upapattiśekhara 20.0
- Language
- Sanskrit
20.0
90
20.0.p1
0
etā eva vyatyāsena
pratyaṃśakoṭijyāḥ
etā eva vyatyāsena
pratyaṃśakoṭisparśarekhāḥ
‘svāṅgāṅgeṣu ṣaḍaṃśena 6766 varjitā bhujaśiñjinī’ ityādinā 3438
vyāsārdhe pratyaṃśajyānayanam
kojyā.tri/jyā = koṭisparśarekhā |
(tri²)/jyā = koṭicchedanarekhā |
‘doḥ koṭyaṃśānāṃ kramajye pṛthak te trijyāśuddhe koṭidotkramajye’ ityena
koṭidoṣṇorutkramajye
yathā kila 30 aṃśānīṃ sparśarekhādi sādhanīyam—
10-12| idānīmindravajrābhyāṃ jyādhanuṣī ānayati, paramakrāntijyāṃ ca
paṭhati—tattvāśvibhaktā ityādi | yadi kālasya jyāsādhanamiṣyate tadā tasya
pūrvaparibhāṣayā asavaḥ = prāṇāḥ kāryāḥ | yadi punargraharāśyādikasya tadā tasya
kalāḥ kāryāḥ amūnāṃ kalānāṃ ca pradeśataḥ sāmyam | tathā ca paṭhyate—
13--15| idānīmindravajropajātibhyāṃ ca svarūpasaṃkhyābhyāṃ lāghavena
16—17 | idānīmupajātikābhyāṃ bhogyakhaṇḍaspaṣṭīkaraṇārthamāha—yātaiṣyayorityādi | atra vāsanābhāṣye ‘gataiṣyayoḥ khaṇḍayoryogārthaṃ khaṇḍasandhau khaṇḍaṃ
bhavitumarhati bhogyakhaṇḍaṃ tu bhogyāntasthāna’ ityādau—
etena ' viśodhyakhaṇḍāni ' iti dhanuḥsphuṭīkaraṇamapyupapadyate
bhavati cātra-'dhanuṣojryāvargāntaramantarajīvāhṛtaṃ tadaikyajyā
aikyajyayā ca bhaktaṃ taccāpāntaraguṇo bhavati ||'
itthaṃ bhogyakhaṇḍaspaṣṭīkaraṇasya nirāsārthaṃ siddhāntatatvaviveke kamalākareṇa
yat prapañcitaṃ tat sarvamanādaraṇīyam
(5) atra saṃśodhakopapattiḥ
'śreḍhyāḥ pratyekarāśīnāṃ tattaduttarāśitaḥ
śodhane yā bhavedanyaśreḍhī sā'ḍadyaparaṃparā
punastasyā dvitīyādyā api sādhyāḥ paramparāḥ
tataḥ śreḍhīpadādekadvyādibhedān prasādhya, te
śreḍhyāḥ paramparāṇāṃ ca krameṇādyaiḥ samāhatāḥ
kāryā,steṣāṃ ca saṃyogaḥ śreḍhyā sarvadhanaṃ bhavet ||'
iti tadīyena prakāreṇa yatra paramparāṇāmiyattā syāt tasyāḥ śreḍhyāḥ sarvadhanaṃ
nirantaramavagantuṃ śakyate | yatraca paramparāṇāmānantyaṃ tatra yathā yathā paramparā
adhikā gṛhītvā sarvadhanaṃ sādhyate tathā tathā tadāsannaṃ sūkṣmataraṃ ca bhavati
ityanayaivāsannasarvadhanānayanayuktyā laghujyākhaṇḍarūpaśreḍhyā yeṣāmaṃśānāṃ jyā sādhyā
teṣāṃ daśamāṃśena same gacche yat sarvadhanaṃ syāt saiva sphuṭā jyā bhavet tasyā vilomena bhogyakhaṇḍāvagamaḥ sugama iti pūrvaṃ samyaṅ manasi vicintyam | tato lāghavārthaṃ
yadi laghujyākaraṇe yad gatakhaṇḍaṃ tadeva śreḍhyā ādiḥ kalpyeta tarhi śeṣāṃśadaśāṃśena sahitaṃ rūpaṃ gacchaḥ syāt | tata ekameva paraṃparāṃ gṛhītvā sādhitāt sarvadhanāt
śreḍhyādyarāśirūpe gatakhaṇḍe viśo
khaṇḍāni viśodhyātho śeṣaṃ yātaiṣyakhaṇḍavivaraghnam
dviguṇena tena yātaiṣyaikyārdhakṛtervihīnayuktāyāḥ
mūlena tadaikyārdhaṃ yuktaṃ dalitaṃ bhavet spaṣṭam
bhogyaṃ kramotkramadhanuḥ karaṇāyaivaṃ gurutvato na kṛtam
jyādyaṣṭapadārthārthadarśanārthaṃ kṣetram (4)
‘grahaṃ saṃśodhya mandoccāt tathā śīghrād viśodhya ca
śeṣaṃ kendrapadaṃ tasmād bhujajyā koṭireva ca
ajādikendre sarveṣāṃ śaighye māndye ca karmaṇi
dhanaṃ grahāṇāṃ liptādi tulādāvṛṇameva ca || (sūrya. spaṣṭā.)
atha sauram
adṛśyarūpāḥ kālasya mūrtayo bhagaṇāśritāḥ
śīghramandoccapātākhyā grahāṇāṃ gatihetavaḥ
tadvātaraśmibhirbaddhāstaiḥ savyetarapāṇibhiḥ
prākpaścādapakṛṣyante yathāsannaṃ svadiṅmukham
pravahākhyo marut tāṃstu svoccābhimukhamīrayet
pūrvāparādhakṛṣṭāste gatiṃ yānti pṛthagvidhām
grahāt prāgbhagaṇārdhasthaḥ prāṅmukhaṃ karṣati graham
uccasaṃjño'parārdhasthastadvatpaścānmukhaṃ graham
svoccāpakṛṣṭā bhagaṇaiḥ prāṅmukhaṃ yānti yad grahāḥ
tat teṣu dhanamityuktamṛṇaṃ paścānmukheṣu tu
dakṣiṇottarato'pyevaṃ pāto rāhuḥ svaraṃhasā
vikṣiptyeṣa vikṣepaṃ candrādīnāmapakramāt
uttarābhimukhaṃ pāto vikṣipatyaparārdhagaḥ
grahaṃ prāgbhagaṇārdhastho yāmyāyāmapakarṣati
budhabhārgavayoḥ śīghrāt tadvat pāto yadā sthitaḥ
tacchīghrākarṣaṇāt tau tu vikṣipyete yathoktavat
mahatvānmaṇḍalasyārkaḥ svalpamevāpakṛṣyate
maṇḍalālpatayā candrastato bahvapakṛṣyate
bhaumādayo'lpamūrtitvācchīghramandoccasaṃjñakaiḥ
daivatairapakṛṣyante sudūramativegitāḥ
ato dhanarṇaṃ sumahat teṣāṃ gativaśād bhavet
ākṛṣyamāṇāstairevaṃ vyomni yāntyanilāhatāḥ
vakrātivakrā vikalā mandā mandatarā samā
tathā śīghratarā śīghrā grahāṇāmaṣṭadhā gatiḥ
tatrātiśīghrā śīghrākhyā mandā mandatarā samā
ṛjvīti pañcadhā jñeyā yā vakrā sātivakragā
20.0.p2
sūrya. spaṣṭā;
Linked texts (6)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit
- Siddhāntadarpaṇa — Nīlakaṇṭha Somayājī, Sanskrit
- Golādhyāya of Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskarācārya, Sanskrit
- Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskara II, Sanskrit