Upapattishekhara 26.30
Upapattiśekhara 26.30
- Language
- Sanskrit
26.30
śīghrakarṇabhaktā gateḥ śīghraphalamiti siddham = (śīkeṃg (kojyāpha-śīka))/śīka idaṃ phalakoṭijyātaḥ karṇe'dhike dhanam, ūne kṣaya ityupapadyate || ita ūrdhvaṃ vārtikopasaṃhāraḥśīghragatiphalam = (śīkeṃga . śīka - śīkeṃga . kojyāpha)/śīka
= śīkeṃga - (śīkeṃga . kojyāpha)/śīka
idaṃ gateḥ śīghraphalaṃ grahasya mandasphuṭabhuktau yojyate cet sphuṭabhuktiḥ syāt
tatra mandasphuṭabhuktiśīghrakendragatyoryogaḥ śīghroccabhuktireva | etena bhāsakaroktayupapādanapūrvakaṃ 'phalāṃśakhāṅkāntaraśiñjinīghnī-' iti bhāsakaroktirupapadyate
bhagavato bhāskarasya prakāre 'trijyāntyakarṇayoḥ' ityatra trijyāśabdataḥ 'tribhyo
rāśibhyo jyā' iti vyutpattyā śīghraphalakoṭijyā vyākhyātuṃ nyāyyeti jñāpyate
ca | tathā coktamanyatrāpi-'vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi saṃdehādalakṣaṇam'
iti | yaccātra kamalākareṇa trijyāśabdasya yathāśrutatablemarthaṃ gṛhītvā phalakoṭijyānirāsārthaṃ tattvavivekādau bahuktaṃ tat sarvaṃ gaṇitagolavirodhādupekṣyam
calakarṇahṛtaṃ bhuktau karṇe trijyādhike dhanam
ṛṇamūne'dhike projjhya śeṣaṃ vakragatirbhavet ||”
(12) atra saṃśodhakoktaṃ vakrārambhakālikaśīghrakendrāṃśānayanam—
trijyākṛtiḥ khacaramadhyamabhuktinighno
śīghroccabhuktiguṇato'ntyaphalasya vargaḥ
yogastayoḥ paraphalajyakayā vibhaktaḥ
śīghroccabhuktikhagavegasamāsahṛcca
labdhasya dhanuṣo bhāgā viyadaṅkasamanvitāḥ
vakrārambhe grahasya syuḥ śīghrakendralavāḥ sphuṭāḥ
samacchedacchedgamābhyām
uga • śīkam̐ = trri • kam̐ga - yā . jyāaṃ . kam̐ga
atra ' antyaphalatrimaurvyorvvargaikyarāśeśca tathā yutonāt koṭijyayā vāntyaphaladvinighnyā' iti bhāsrāroktyā karṇasvarūpam
śīkam̐ = trri + jyāaṃ - 2 yā . jyā aṃ
anena karṇavarge utthāpite jātam
trri . uga + jyāaṃ . uga - 2 yā . jyāaṃ . uga = trri . kam̐ga - yā .
jyāaṃ . kam̐ga.
pakṣāntaranayanena
2 yā . jyāaṃ . uga - yā . jyāaṃ . kam̐ga = trri . uga + jyāaṃ . uga
- trri . kam̐ga.
koṣṭhadānena
yā . jyāaṃ (2 uga - kam̐ga) = trri (uga - kam̐ga) + jyāaṃ . uga
atra prathamapakṣe uccagatirdviguṇā kendragatikarṇamiti tayorantare madhyagrahagatiruccagatiśca, dvitīyapakṣe madhyagrahagatiḥ, guṇakastūbhayatra yathāsthita eva
yā . jyāaṃ (graga + uga) = trri . graga + jyāaṃ . uga
\because yā = (trri . graga + jyāaṃ . uga)/(jyāaṃ (graga + uga))
labdhasya dhanuṣoṃ'śā navatisahitā dvitīyapade vakrārambhe sphuṭāḥ śīghrakendrabhāgā
ityuktamupapannam | eta eva vakrārambhakālikāḥ śīghrakendrabhāgā dvādaśarāśebhyaḥ
360 śuddhāstṛtīyapade vakratyāge sphuṭaśīghrakendrabhāgā bhaveyuriti spaṣṭaṃ gaṇitagolavidām
42-44| idānīṃ śīghrakendrāṃśebhya eva bhaumādīnāmudayāstadigvibhāgamupajātivasantatilakābhyāmavakravakrodyāstasamayamupajātyā cāha-prācyāmudetīti
kālāṃśāḥ paṭhitāḥ spaṣṭārkāt tairantarite grahe udayo'sto vā syāt sa sūkṣmaḥ
ayaṃ tu sthūlaḥ | parvasaṃbhavādhikāravadatrodayāstasaṃbhava ukto draṣṭavyaḥ | iha yacchīghrakendramuktaṃ tanmandaspaṣṭamadhyamārkāntaramiti vāsanābhāṣyato'pivyaktam
atra śiṣyadhīvṛddhide lallaḥ—‘rasarasāḥ 66kramataḥ śaśibāhavo 21 yamaniśākaraśītamarīcayaḥ 112| yamaśarā 52 yugapāvakabhūmayo 134'nṛjugaterdivasā
gaditāḥ kujāt || vasuyamaiḥ 28 śarapūrṇavilocanai 205 rmanubhi 14 ragnibhujaṅganiśākaraiḥ 183| khanayanai 20 rudayo diśi vajriṇo bhavati cañcalakendrabhavairlavaiḥ
gaganapaṅkahutāśa360paricyutaiḥ kakubhi pāśabhṛto'stamayo bhavet | śaśiśarai 51 striyame
23 rbudhaśukrayorjaṃlapaterudayo diśi jāyate || nigaditaiḥ patitaiśca bhamaṇḍalād 360
diśi sahasradṛśo'stamayo bhavet | yamaguṇai32rdivasaiḥ śaśibhūdharai 71 rbhavati cāmyudayo'stagayostayoḥ || abhrārkaiḥ 120 kṣitipā 16 nabhohutabhujo 30 nāgā 8
stathā ṣaḍguṇā 36 vāruṇyāṃ kramaśaḥ syurastadivasā bhaumādikānāṃ dinaiḥ | ākāśāṅgarasai-660 ssurañjadahanai 37 rnāsatyaśailānalai 372 rūpākṣākṣibhi 251
raśvisāyarugaṇai 352 rastaṃ prayāntyudgatāḥ ||’ iti
grahalāghave'pi—‘pūrvāstādudayaḥ pare'nṛjugatistoyāstamaindryudgamo mārgo'sto'tra ca danta 32 danta32 dahanā 3 pṛthā 16 jyāśa 3 dantai 32 dinaiḥ
cāndraistatparatatparaṃ tvatha bhṛgostadvad dvimāsyā 60 tato'ṣṭābhi 240 rvyaṅghridhruvā
22
Linked texts (5)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Śiṣyadhīvṛddhidatantra — Lalla, Sanskrit
- Śiṣyadhīvṛddhida Mahātantra — Lalla, Sanskrit
- Grahalāghava — Gaṇeśa Daivajña 1520, Sanskrit