Upapattishekhara 5.7
Upapattiśekhara 5.7
- Language
- Sanskrit
5.7
yasminnahni caturṣu pakṣatithivārakṣeṣu pakṣoga (naga)trighnaścā(ghno')tyaistribhiranvitaḥsmṛtilavaḥsyāt sāṣṭiśākasya saḥ
nandannasrinidhiranyayuk sa ca lavo viśvaghnavāro'nyayug
vā tattvaghnabhamanyayuktamathavaiṣāsthyoddhṛtau syānmitiḥ
5.7.p1
śaṅkuyaṣṭidhanuścakraiśchāyāyantrairanekadhā
gurūpadeśād vijñeyaṃ kālajñānamatandritaiḥ ||' (sūrya. go. 20 ślo.)
'dinamitimathābhīṣṭaṃ kālaṃ nataṃ ca samunnataṃ
nirayaṇatanuṃ sāṃśāṃ bhānoścarāpamadigvān
sapadi narabhāgyekṣāmātrādavaiti naro yatastadidamatulaṃ yantraṃ kāśyāṃ jayatyaniśaṃ sphuṭam
yantrāṇyatha tantrāṇyapi
yāni sphuṭalaghukarmasūktihṛdyāni
tānyeva cchātrakṛte
sukṛtamaṇīvanta iva ṛddhisiddhīnām ||' iti
tallekhadarśanācca sāyananirayaṇapadārthayoranyonyasaṃśliṣṭatve'pi nirayaṇagaṇanaiva pūrvaṃ pariṇamati, paścādgolasthitivaiguṇye sāyanagaṇaneti ‘yuktāyanāṃśādapamaḥ prasādhyaḥ–’
ityādinirūpaṇāt spaṣṭam | itthaṃ cāyanāṃśānupalabdhisamaye sāyanagaṇanāyā unmeṣābhāva evābhūt | yatpunaḥ sauratantre prayojanasyāpratipādanasatve'pi dvedhā'yanāṃśaśailīnirūpaṇaṃ dṛśyate tatprakṣiptamiti yathāvasaramupapattīnduśekhare'pi likhitam
so'yaṃ prakṣepò muñjāālakālātpaścāt bhāskarātprāk kenacitkalpakenākārīti saṃbhāvyate | ayanacalanamātraṃ tu‘prapadyete śraviṣṭhādau sūryācandramasāvudak
sārpārdhe dakṣiṇārkastu māghaśrāvaṇayoḥ sadā ||’
iti lagadhādikathanād varāhamihirasamaye'pi suprasiddhamāsīt | āpātata
idamayanacalanameva lakṣayitvā kaścitkalpe vyastānayutatrayasaṃkhyān tadbhagaṇānuktavān
tathā ca paṭhyate‘kṣābhrakhābhrāgnayaḥ kalpe krāntipātaviparyayāḥ
vyastā aṅgaviliptāyā gateḥ pratyagdarśanāt ||’
etadeva ‘triṃśatkṛtva’ iti mūlapāṭhe kāraṇam | yattu ‘triṃśatkṛtya’ iti
vyākaraṇāśuddha ārṣakakṣānikṣiptaḥ pāṭho'bhūt, satu paścādbhāvī | tatra dvitīyāryabhaṭena svasiddhānte‘ayana grahadoḥ krāntijyācāpaṃ kendravaddhanarṇaṃ syāt
ayanalavāstatsaṃskṛtakheṭādāya nacarārdhapalāni ||’
5.7.p2
spaṣṭādhikā0 ślo0 13